Муаллиф: Доктор Абдурраҳмон ибн Солиҳ Маҳмуд

Мутаржим: Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:    آبَاءٌ وَأَبْنَاءُ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

(Барча ҳамдлар Аллоҳга хосдир... Биз Ундан ёрдам, нафсимизнинг ёмонлиги ва амалларимизнинг шумлигидан паноҳ ҳамда мағфират сўраймиз. Аллоҳ ҳидоят қилган одамни адаштирувчи, адаштирган одамни ҳидоятловчи йўқдир. Мен ягона, шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, Муҳаммад эса Унинг бандаси ва элчиси эканига гувоҳлик бераман.

﴿يَآ أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُواْ اتَّقُواْ اللهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاْ تَمُوتُنَّ إِلاّ وَأنتُمْ مُسلِمُونَ﴾

«Ҳой мўъминлар, Аллоҳдан лойиқ бўлганидек қўрқинглар ва мусулмон бўлган ҳолингизда вафот этинглар!» (Оли Имрон: 102).

﴿يَآ أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيراً وَنِسَآءً وَاتَّقُوا اللهَ الَّذِي تَسَآءَلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللهَ كَانَ عَلَيْكُم رَقِيباً﴾

«Эй инсонлар! Сизларни бир жондан (Одамдан) яратган ва ундан жуфтини вужудга келтирган ҳамда у икковидан кўп эркак ва аёлларни тарқатган Роббингиздан қўрқингиз! Яна ораларингиздаги савол-жавобларда ўртага номи солинадиган Аллоҳдан қўрқингиз ва қариндош-уруғларингиз (билан ажралиб кетишдан қўрқингиз)! Албатта Аллоҳ устингизда кузатувчи бўлган зотдир» (Нисо: 1).

﴿يَآ أَيَّهَا الَّذِينَ آَمَنُواْ اتَّقُواْ اللهَ وَ قُولُواْ قَوْلاً سَدِيداً ، يُصلِحْ لَكُم أَعْمَالَكُم وَ يَغْفِرْ لِكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ مَن يُطِعِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِيماً﴾

«Эй мўминлар, Аллоҳдан қўрқинглар, тўғри сўзни сўзланглар! (Шунда Аллоҳ) ишларингизни ўнглар ва гуноҳларингизни мағфират қилар. Ким Аллоҳга ва Унинг пайғамбарига итоат этса, бас у улуғ бахтга эришибди» (Аҳзоб: 70 – 71).

Дўстлар, билингларки, гапларнинг тўғрироғи – Аллоҳнинг каломи, йўлларнинг яхшироғи – Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг йўли, ишларнинг ёмонроғи – янги пайдо бўлганлари, ҳар бир янги пайдо бўлган нарса – бидъат ва барча бидъат – залолатдир.

Сўнг ...).

(Биродарлар), сизлар бир уйда ёмон фарзанд ва солиҳ отани ёки иккинчи уйда ёмон ота ва солиҳ фарзандни ёхуд учинчи уйда солиҳ ота ва солиҳ фарзандни кўрганмисизлар?! (Ҳаётнинг бундай бўлиши) Аллоҳ таоло Қуръон Каримда баён қилган намуналардир. Шу боис, бугунги маърузам отанинг фарзандга ва фарзанднинг отага муносабати Қуръон Каримда қандай ёритилгани ҳақида бўлади.

Биринчи намунани бошлайлик. Аллоҳ таоло Нуҳ алайҳис– солату вассаломнинг қиссаси: Унинг қавмини «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Нуҳ Аллоҳнинг расули» эканига шаҳодат келтиришга чорлаганини ҳикоя қилгач шундай дейди:

﴿وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ ● وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ ● وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ ● فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ ● حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ ● وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ ● وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ ● قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ ﴾

«Нуҳга ваҳий қилиндики: «Қавмингдан фақат аввалда иймон келтирган кишилардан бошқа ҳеч ким иймон келтирмайди. Бас, уларнинг (яъни, ҳануз иймон келтирмаган кимсаларнинг) қилмишларидан қайғурмагин ва Бизнинг ҳифзи-ҳимоямизда ва Бизнинг ваҳий таълимимиз билан бир кема ясагин ҳамда золим кимсалар ҳақида (яъни, уларга нажот беришимни сўраб) Менга хитоб-илтижо қилмагин. Улар шак-шубҳасиз, ғарқ қилингувчидирлар». У кемани ясар экан, қачон олдидан ўз қавмидан бўлган (кофир) кимсалар ўтсалар, уни масхара қилиб кулдилар. У деди: «Агар (бугун) сизлар биздан кулсангизлар, бас, яқинда худди сизлар кулганингиз каби биз ҳам сизлар(нинг устингиз)дан кулурмиз». «Бас, яқинда кимга шарманда қилгувчи азоб келишини ва кимнинг устига мангу азоб тушишини билиб олажаксиз». То Бизнинг фармонимиз келиб, Ердан фавворалар отилган вақтда, (Нуҳга) дедик: «У кемага ҳар (жонивордан) бир жуфтдан ва аҳли оилангни чиқаргин. Лекин қайси кимсалар хусусида Бизнинг сўзимиз (яъни, ғарқ бўлиш ҳақидаги ҳукмимиз) ўтган бўлса, (уларни терс қилгин. Булар барча кофирлар ва Нуҳ пайғамбарнинг хотини Воила билан ўғли Канъон эди). Яна иймон келтирган кишиларнинг барчасини (кемага чиқаргин)!» Унга иймон келтирган кишилар эса жуда оз эдилар. У деди: «Кемага мининглар! Унинг юриши ҳам, туриши ҳам Аллоҳ номи билан бўлур. Албатта, Парвардигорим мағфиратли, меҳрибондир». Кема уларни тоғлардек тўлқинлар орасида олиб кетар экан, Нуҳ бир четда қолган ўғлига нидо қилди: «Эй ўғилчам, биз билан бирга (кемага) мингин, у кофирлар билан бирга қолмагин!» У (ўғли) деди: «Мен ўзимни сувдан сақлайдиган бирон тоғнинг устига чиқиб кетажакман», (Нуҳ) айтди: «Бугун Аллоҳнинг амридан сақлагувчи йўқдир, магар Ўзи раҳм қилган кишиларнигини (сақлар)». (Шу пайт) ўрталарини тўлқин тўсиб қўйди-да, (ўғил) ғарқ қилинувчилардан бўлиб қолди» (Ҳуд: 36 – 43).

Аллоҳнинг матонатли пайғамбари Нуҳ алайҳис–солату вассалом халқини Исломга чорлаш, ҳидоят ва саодатни кўрсатиш учун жонбозлик кўрсатди. Барча пайғамбарлар каби, «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ» эканига шаҳодат келтириш, шериксиз Аллоҳнинг Ўзигагина ибодат қилишга чақирди.

Нуҳ алайҳис–солату вассалом, Аллоҳ таоло хабар берганидек, қавми орасида бошқа пайғамбарлардан кўра кўпроқ – тўққиз юз эллик йил қолди ва қавмини хилма–хил услублар билан кечаю кундуз, хуфёна ва ошкора даъват қилди. Халқи эса даъватдан қочар, Аллоҳ ва Расулидан юз ўгирар эди.

(Биласизларми), Нуҳ алайҳис–солату вассалом қавмида бутларга топиниш қандай бошланган эди? Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ҳадис нақл қилинган.

Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг қавмида бутларга сиғиниш расмлар туфайли пайдо бўлди. Одам алайҳис–солату вассаломнинг фарзандлари иймонли эдилар. Одам ва Нуҳ алайҳимассаломлар ўртасида ўн аср бор эди. Бу даврда яшаганларнинг барчаси мўъмин эди. Бутларга сиғиниш даври нимадан бошланди? Суратларга сиғинишдан! Иблис алайҳил–лаънаҳ келди ва Нуҳ алайҳиссалонинг қавмига: Кошки, ибодат қиладиган маконларингизга ичингиздан яшаб ўтган солиҳ одамларнинг расмларини чизиб қўйсангиз эди. Чунки уларни кўриш ибодатга бўлган шавқингизни оширар эди,– деди. Одамлар бунинг зарари йўқ эканини тушуниб, солиҳларининг расмларини чизиб олишди. Расмларни чизишганида бир неча авлод яшаб ўтгач, шайтон яна келди ва: Сизларнинг аждодларингиз бу расмларни ибодат қилишга куч олиш учун эмас, балки уларга ибодат қилиш учун чизишган эди,– деди ва шу билан бутларга ибодат қилиш даври бошланди. Улар энди ибодат асносида олдиларига ҳайкалларни қўйиб олишар ва Аллоҳни қўйиб уларга сиғинишар эди:

﴿وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدّاً وَلَا سُوَاعاً وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً ﴾

«Ва (ўзларига эргашган тубан-пасткаш кимсаларга): «Сизлар ҳаргиз ўз худоларингизни тарк қилманглар!» «Вад»ни ҳам, «Сувоъ»ни ҳам, «Яғус»ни ҳам, «Яуқ»ни ва «Наср»ни ҳам ҳаргиз тарк қилманглар!» дедилар» (Нуҳ: 23).

Оятдаги исмлар Нуҳ алайҳиссолату–вассалом қавмидан чиққан солиҳ одамларнинг исми бўлиб, қавми уларга расм орқали сиғинишган эди.

Нуҳ алайҳис–солату вассалом қавмини шунчалар жонбозлик билан Ислом динига чорлаган экан, ўз хонадонида яшаганларни қандай чорлаган бўлиши мумкин?

Аллоҳ таоло Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг хотини кофира бўлганидан дарак берди:

﴿ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ وَاِمْرَأَةَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَقِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ ﴾

«Аллоҳ кофир бўлган кимсалар (ва уларни мўминлар билан бирга ҳаёт кечиришлари ҳам Аллоҳнинг азобидан қутқара олмаслиги) ҳақида Нуҳнинг аёли ва Лутнинг аёлини мисол келтирди. У иккиси Бизнинг бандаларимиздан икки солиҳ банда қўл остида эдилар. Бас, у (аёл)лар (Нуҳ ва Лутга) хиёнат қилган эдилар, (Нуҳ ва Лут) Аллоҳ(нинг азоби)дан бирон нарсани у иккисидан дафъ қила олмадилар, ва (уларга) «Киргувчилар билан бирга дўзахга киринглар!» дейилди» (Таҳрим: 10).

Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг хотини кофира бўлгач, онанинг фарзандларига, ҳеч бўлмаса улардан бирига таъсир ўтказиши табиий ҳолдир. Шу боис фарзандлардан бири кофирлигича қолди. Нуҳ алайҳис–солату вассалом қавми ва оиласини Исломга чорлашда матонат кўрсатди. Бироқ Аллоҳ таоло шундай деди:

﴿إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), аниқки, сиз ўзингиз суйган кишиларни ҳидоят қила олмассиз, лекин Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кишиларни ҳидоят қилур. У ҳидоят топгувчи зотларни яхшироқ билгувчидир» (Қасас: 56).

Кофир бўлган қавм Нуҳ алайҳис–солату вассаломга шундай деди:

﴿فَقَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قِوْمِهِ مَا نَرَاكَ إِلاَّ بَشَراً مِّثْلَنَا وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ وَمَا نَرَى لَكُمْ عَلَيْنَا مِن فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ ﴾

«Шунда унинг қавми орасидаги кофир бўлган кимсалар: «Бизлар сени худди ўзимизга ўхшаган одам, деб биламиз ва сенга фақат ичимиздаги пасткаш (ялангоёқ) кимсалар ўйламасдан эргашганини кўрмоқдамиз. Бизнингча, сизларнинг биздан бирон ортиқчалик жойингиз йўқ, балки биз сизларни ёлғончи деб ўйламоқдамиз», дедилар» (Ҳуд: 27).

«Ўйламасдан» дейишларининг маъноси: қавм «пасткашлар» деб атаган одамлар Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг даъватига ўйланмай, даъват моҳиятини тушунмай шошқалоқлик билан ижобат қилдилар, демакдир

Бу – Аллоҳ ва расулларининг чақириқларига лаббай деган одамларга қўйилган айбдир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Абу Бакр разияллоҳу анҳу ҳақида: «Абу Бакрдан бошқа кимни Исломга чорлаган бўлсам ўйланиб қолган. Абу Бакр эса (ижобат қилишда) иккиланмаган» деб бежиз айтмаганлар. Демак, ҳидоят ва Тўғри йўл аён бўлгач, Ислом бандани ислоҳ қилади ва у иккиланмайди.

Биродарлар, авлодлар ўтиб борар ва Нуҳ алайҳис–солату вассалом даъватида давом этарди. Осорларда ривоят қилинишича, Нуҳ қавмидан бирига ўлими яқинлашгач ўғлига Нуҳ алайҳис–солату вассаломга ижобат қилмаслиги, балки унга ва унга иймон келтирганларга душман муносабатида бўлишни васият қилган. Лекин Аллоҳ Ўз пайғамбарларига зафарни беради:

﴿إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ ﴾

«Албатта Биз пайғамбарларимизга ва иймон келтирган зотларга ҳаёти дунёда ҳам, гувоҳлар (ҳозир бўлиб) турадиган Кунда (Қиёматда) ҳам ёрдам берурмиз» (Ғофир: 51).

Нуҳ алайҳис–солату вассалом қавмини узоқ йиллар давомида Исломга ва шериксиз Аллоҳ таолога ибодат қилишга чорлади ва улардаги лоқайдсизликни кўриб ноумид бўлди–да, Аллоҳ таолога дуо қилди. Аллоҳ таоло ҳам унинг дуосини ижобат айлади:

﴿وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِن قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ ﴾

«Нуҳни (эсланг): Ўшанда - (мазкур пайғамбарларнинг давридан) илгари нидо қилганида Биз унинг (нидосини) мустажоб қилиб, ўзини ва ахли-тобеъларини улуғ ғамдан қутқардик» (Анбиё: 76).

Аллоҳ таоло Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг:

﴿فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ ﴾

«Шунда у Парвардигорига: «Мен (у кофир қавмимдан) мағлубдирман. Ўзинг ёрдам қилгин», деб дуо-илтижо қилган эди» (Қамар: 10) дуосини ҳам эслатди.

Аллоҳ таоло Нуҳ алайҳис–солату вассаломга зафарни юборди. Бу зафар кемада – Нуҳ алайҳис–солату вассалом ва бир ҳовуч мўъминлар учун келди. Айтишларича, бир ривоятда уларнинг сони ўн иккита, бошқа ривоятда эса етмишта эди. Тўққиз юз эллик йил давом этган даъват жараёнига нисбатан, бу сон жуда ҳам оздир. Лекин Аллоҳ таоло бу оз сонли мўъминларни тўфондан сақлаб қолди. Нуҳ қавми ва Ер юзидаги барча мавжудот эса тўфонда ғарқ бўлди. (Ҳа), Аллоҳ таоло Ер юзидаги барча жонзотларни ҳалок қилди.

Мўъминлар ва ибрат олмоқчи бўлганлар, золимлар ва пайғамбарларни рад этганларнинг ҳалокатларидан ибрат олсин. Нуҳнинг қавми, Ҳуднинг қавми, Солиҳнинг қавми қаерга кетди?! Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва асҳобларига душман бўлган қурайшликлар: Абу Жаҳл ва Абу Лаҳаб, Рабиъанинг ўғиллари Шайба ва Утба ҳамда Уқба ибн Абу Муъайтлар қани?! Қаерга кетдилар?! Мўъминларнинг ширин хотираси, номдор обрўси қолиб, одамлар уларни тилга олиб, орқаларидан эргашмоқдалар. Ҳақларига дуо қилмоқдалар. Булар билан Ислом душманлари ўртасида катта фарқ бор. Биродарлар, қадимги ва ҳозирги тоғут – золимларнинг ҳалокатидан ибрат олингиз!

Биродарлар, Нуҳ алайҳис–солату вассалом Роббисининг пайғомини етказди ва ўғлинининг ҳидоятланишига ҳарис бўлди. У ўғлини тинимсиз Ислом динига чорлар экан ёмғир ёғиб, осмондан сувлар қуйила бошлади. Аллоҳ таборака ва таъоло Нуҳ алайҳис–солату вассаломни ҳар бир махлуқдан бир жуфтини кемага олишни буюрди. Тўлқинлар мавжлана бошлади ва Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг ўғли кемадан узоқлашди. Шафқатли ота уни чақирди ва: Ўғлим, қутилишинг учун биз билан бирга кемага мин!,– деди. Лекин адашган фарзанд унинг гапига қулоқ солмади ва: Тоққа чиқиб оламан. У мени сувлардан сақлайди!,– деди. Аллоҳ таоло бу манзарани шундай баён қилди:

﴿قَالَ لاَ عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ إِلاَّ مَن رَّحِمَ  ﴾

«(Нуҳ) айтди: «Бугун Аллоҳнинг амридан сақлагувчи йўқдир, магар Ўзи раҳм қилган кишиларнигини (сақлар)»» (Ҳуд: 43).

Оқибатда, тўлқинлар уларнинг орасини тўсди ва ўғил чўкиб кетди. Ўғлининг чўкканини кўрган Нуҳ алайҳис–солату вассаломда оталик шафқати жўшди ва Аллоҳга қарата шундай деди:

﴿نَادَى نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابُنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ  ﴾

«Нуҳ Парвардигорига нидо қилиб, деди: «Парвардигорим, албатта, ўғлим менинг аҳли оиламдандир ва шубҳасиз, Сенинг (аҳли оиламга нажот бериш хусусидаги) ваъданг ҳақ ваъдадир. Сен энг адолатли ҳукм қилгувчисан»» (Ҳуд: 45).

﴿قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلاَ تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ ﴾

«(Аллоҳ) айтди: «Эй Нуҳ, у сенинг аҳлингдан эмас! Албатта у(нинг қилган амали — куфр йўлини тутгани) ёмон амалдир. Бас, ўзинг яхши билмаган нарса ҳақида асло Мендан сўрамагин! Албатта, Мен сенга жоҳил-нодонлардан бўлмасликни буюраман»» (Ҳуд: 46).

«У – сизнинг аҳлингиздан эмас». Баъзи одамлар ушбу оятдан мазкур ўғилнинг Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг ўгай ўғли эканини, Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг хотинидан зино туфайли дунёга келганини тушунадилар. Бу, нотўғридир. Чунки, Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг хотини номус хоинаси эмасдир. Зеро биронта пайғамбарнинг хотини ўз эрига хиёнат қилмаган. Фақат, Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг хотини қавми билан бирга эри ва иймон кетирганларга қаршилик қилиш билан хиёнат қилган. Айтишларича, у Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг сирларини очиб ташлар ва қавмига: Фалончи ҳам мусулмон бўлди,– деб хабар етказар, қавми эса у одамнин қайтаришга ҳаракат қилар ва қайтаришдан ноумид бўлишса қаттиқ қийноққа солишар эди. Унинг хиёнати шундан иборат эди. Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг номусига хиёнат қилмаган эди.

Аллоҳ таоло: Ўғлингиз Мен қутиладилар дея хабар бериб ваъда қилган аҳлингиздан эмас,– деди. Чунки Аллоҳ таоло:

﴿وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَن سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ ﴾

«Лекин қайси кимсалар хусусида Бизнинг сўзимиз (яъни, ғарқ бўлиш ҳақидаги ҳукмимиз) ўтган бўлса, (уларни терс қилгин. Булар барча кофирлар ва Нуҳ пайғамбарнинг хотини Воила билан ўғли Канъон эди)» деган эди (Ҳуд: 40).

Нуҳ алайҳис–солату вассалом Аллоҳ таолога ўғлини қутилганлар қаторида қилишини сўраб дуо қилди. Бироқ ўғлининг пешонасига залолат битилган эди. Агар бирон банда ҳидоят қилишга қодир бўлса эди, Нуҳ алайҳис–солату вассалом ўғлини, Иброҳим алайҳис–солату вассалом отасини ҳидоят қилган бўлар эди. Лекин ҳидоят Аллоҳ таолонинггина қўлидадир.

Нуҳ алайҳис–солату вассалом ўғлининг куфр, ширк ва залолатда ўлганини ва бу дунёдан мушрик бўлиб чиққанини кўриб, ибрат олди ва бу ҳодиса ундан кейингилар учун ҳам ибрат бўлди.

Ушбу қисса бизга олдида тўхташимиз керак бўлган муҳим мавзу ва ишораларни кўрсатмоқда: Қариндошлик алоқалари, миллатчилик, ватандошлик, тил ва бошқа алоқалар фойда берадими?! Агар фойда берса уларга фойда бериши керак эди. Лекин эътиқод фарқли бўлгач алоқалар ҳам узоқлашади. Одамлар ўртасини бирлаштирадиган асос: Ла илаҳа иллаллоҳ (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ) бўлади. Тил, қон, насаб, ватан ва бошқа алоқалар муваққатдир. Улар Аллоҳнинг ҳузурида бирон нарсага ярамайди. Чунки Аллоҳ таоло муқаддас Қуръонида шундай дейди:

﴿لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءهُمْ أَوْ أَبْنَاءهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ﴾

«Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирадиган қавмнинг Аллоҳ ва Унинг пайғамбари чизган чизиқдан чиққан кимсалар билан — гарчи улар ўзларининг оталари, ёки ўғиллари, ёки оға-инилари, ёки қариндош-уруғлари бўлсалар-да — дўстлашаётганларини топмассиз» (Мужодала: 22);

﴿لَن تَنفَعَكُمْ أَرْحَامُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ﴾

«(Қиёмат Кунида) сизларга қариндош-уруғларингиз ҳам, бола-чақаларингиз ҳам ҳаргиз фойда бермас! Қиёмат Кунида (Аллоҳ) ўрталарингизни ажратиб қўюр, (Бас, нечун ўша уруғ-авлодингизни ҳимоя қилиш учун Аллоҳга гуноҳкор бўлмоқдасизлар?!) Аллоҳ қилаётган амалларингизни кўриб тургувчидир» (Мумтаҳана: 3);

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ آبَاءكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاء إَنِ اسْتَحَبُّواْ الْكُفْرَ عَلَى الإِيمَانِ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ﴾

«Эй мўминлар, агар иймондан куфрни афзал билсалар, ота-оналарингиз ва ака-укаларингизни (ҳам) дўст тутмангиз! Сизларнинг ичингизда кимда-ким уларни дўст тутса, (яъни, уларни деб иймондан куфрга қайтса) бас, улар золимлардир» (Тавба: 23).

Нуҳ алайҳис–солату вассалом ва ўғлининг қиссасида отанинг ўғлининг ҳидоятланишига қанчалар ҳаракат қилганига, ўғлининг залолатда экани маълум бўлгач ундан безор бўлгани ҳамда ўз аҳлидан ҳисобламаганига шоҳид бўламиз. Чунки у, Аллоҳ таоло Қуръонида айтганидек, ёмон ишни қилган эди.  

Энди, Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг отаси билан бўлиб ўтган ҳикоясига қулоқ солайлик. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деди:

﴿وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَاماً آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ ﴾

«Эсланг (эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), Иброҳим отаси Озарга: «Бутларни худо қилиб оляпсанми? Мен сени ва қавмингни очиқ залолатда деб биламан», деган эди» (Анъом: 74).

Аллоҳ таоло Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг отасини Ислом динига қандай чорлаганини қуйидагича баён қилди:

﴿وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقاً نَّبِيّاً إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنكَ شَيْئاً يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطاً سَوِيّاً يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيّاً يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَن يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِّنَ الرَّحْمَن فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيّاً﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), ушбу Китобда Иброҳим (қиссасини) зикр қилинг! Дарҳақиқат, у жуда ростгўй пайғамбар эди. Эсланг, у отасига: «Эй ота, нега сен эшитмайдиган, кўрмайдиган ва сенга бирон фойда етказа олмайдиган бутга ибодат қилурсан? Эй ота, дарҳақиқат сенга келмаган илм-маърифат менга келди. Бас, сен менга эргашгин, сени ҳақ йўлга ҳидоят қилурман. Эй ота, сен шайтонга ибодат-қуллик қилмагин. Чунки шайтон Раҳмонга осий бўлгандир. Эй ота, ҳақиқатан мен сенга Раҳмон томонидан азоб етиб, (дўзахда) шайтонга дўст-яқин бўлиб қолишингдан қўрқурман», деганида ...» (Марям: 41 – 45).

Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг ҳикояси узун ва ҳаммага маълумдир. У, кунларнинг бирида санамларни синдирди. Бундан хабар топган қавми тўпланди. Ўша онда Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг санамларни синдириш билан қавмига бошлаган курашдаги дастури маълум бўлди. Бу иш кучайиб, Иброҳим алайҳис–солату вассаломдан халойиқ олдида ҳисоб сўрамоқчи бўлдилар, лекин расволари чиқди:

﴿قَالُوا أَأَنتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِن كَانُوا يَنطِقُونَ﴾

«(Уни келтиришгач): «Худоларимизни сен шу (ҳолга) солдингми, эй Иброҳим?» деб (сўрашди). (Иброҳим) айтди: «Йўқ, бу ишни уларнинг каттаси мана бу «ҳайкал» қилди. Бас, (бутларингиздан) сўранглар, агар гапира оладиган бўлсалар (айтиб берсинлар)»» (Анбиё: 62, 63).

Мусо алайҳис–солату вассалом ҳам Фиръавн тарафдорларини даъват этар экан, одамлар кўришлари учун:

﴿قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَن يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى﴾

«(Мусо) айтди: «Ваъда байрам куни (тўпланадиган жой)дир. Одамлар чошгоҳда тўпланурлар»» деган эди (Тоҳа: 59).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳикоясини айтиб берган йигит ҳам, қатл қилишга ожиз қолгач қиролга: Мени ўлдирмоқчимисан?,– деди. Қирол: Ҳа, дегач: Ундай бўлса халойиқни тўплашинг керак!,– деди. Қирол халойиқни тўплатиб қўлига камонни олди ва: Шу йигит Раббисининг номи билан!,– деб ўқ узди. Йигит ўша онда ўлган бўлсада, халойиқ гуррасига: Биз йигитнинг Раббисига иймон келтирдик!,– дейишди. Бу – Аллоҳ йўлига чақираётган даъватчиларнинг йўли ва услубидир. Иброҳим алайҳис–солату вассалом ҳам ўз қавмини Исломга чорлашга ўта ҳарис эди. Шунинг учун даъватини падар бузрукворини чақириш билан бошлади. Отасининг исми Озар бўлиб, буттарошлик ва бутфурушлик билан кун кечирар эди.

Иброҳим алайҳис–солату вассалом отаси Озарни латиф жумлалар билан Ислом динига чақира бошлади:

﴿يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنكَ شَيْئاً﴾

«Эсланг, у отасига: «Эй ота, нега сен эшитмайдиган, кўрмайдиган ва сенга бирон фойда етказа олмайдиган бутга ибодат қилурсан?» (Марям: 42).

Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг отасига нисбатан тутган услуби латиф ва ҳалимдир. У отасига шундай демоқда: Мен – сизнинг ўғлингизман. Ёшим сиздан анчагина кичик. Бироқ, менга сизга келмаган билим юборилди. Мен – Аллоҳ таборака ва таолонинг пайғамбариман. Менга эргашинг, сизга Тўғри йўлни кўрсатаман:

﴿يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيّاً﴾

«Эй ота, сен шайтонга ибодат-қуллик қилмагин. Чунки шайтон Раҳмонга осий бўлгандир» (Марям: 44).

Бу бутларга ибодат қилиш – Шайтонга сиғиниш, демакдир. Шайтон эса Аллоҳга осийлик қилди. Отажон, мен Қиёмат куни бошингизга аламли азоб келишидан қўрқаяпман:

﴿يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَن يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِّنَ الرَّحْمَن فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيّاً﴾

«Эй ота, ҳақиқатан мен сенга Раҳмон томонидан азоб етиб, (дўзахда) шайтонга дўст-яқин бўлиб қолишингдан қўрқурман», деганида» (Марям: 45).

Иброҳим алайҳис–солату вассалом ушбу ҳалим, илмий ва қониқтирувчи услублар билан отасини даъват қилди. Хўш, бунга қандай жавоб берилди? Озарнинг Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг чақириқларига берган жавоби қаттиқ бўлди:

﴿قَالَ أَرَاغِبٌ أَنتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيّاً﴾

«(Отаси) айтди: «Сен менинг худоларимдан юз ўгирувчимисан, эй Иброҳим?! Қасамки, агар сен (менинг худоларимни сўкишдан) тўхтамасанг, албатта, сени тошбўрон қилурман ва (ёки) мени бутунлай тарк эт!»» (Марям: 46).

Яъни, сен бу бутларга ибодат қилмайсанми? Агар мен ва халойиқ Аллоҳни қўйиб сиғинаётган ушбу санам ва бутларимни ҳақорат қилишни тўхтатмасанг, сени тошбўрон қиламан ёки сўкаман! Мени ўз ҳолимга қўй!

Озар ўғлига: Мени ўз ҳолимга қўй ва ишларимга аралашма!,– деди. Муфассирларнинг имомларидан бири Ибн Жарир Табарий раҳимаҳуллоҳ буни: Сенга жабр қилиб қўймаслигим учун мени ўз ҳолимга қўй!,– деб изоҳлайди.

Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг жавоби эса ҳалим ва отага бўлан тўғрилик ва ҳурмат доирасидан чиқмади. У шундай деди:

﴿قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيّاً﴾

«(Иброҳим) деди: «Омон бўл. Энди Парвардигоримдан сени мағрифат қилишини сўрарман. Шак-шубҳасиз У менга меҳрибон бўлган зотдир» (Марям: 47).

Бу – мўъминларнинг хитоб  услубларидан биридир:

﴿وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَاماً﴾

«Раҳмоннинг (суюкли) бандалари ерда тавозуъ билан юрадиган, жоҳил кимсалар (бемаъни) хитоблар қилган вақтида ҳам «Омон бўлинглар», деб жавоб қиладиган кишилардир» (Фурқон: 63);

﴿وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ﴾

«Қачон беҳуда (сўз ё ишни) эшитсалар ундан юз ўгирурлар ва: «Бизларнинг амалларимиз ўзимиз учун, сизларнинг амалларингиз ҳам ўзларингиз учундир. Омон бўлинглар. Бизлар нодон кимсалар билан (ҳамсуҳбат) бўлишни истамаймиз», дерлар» (Қасас: 55).

Иброҳим алайҳис–солату вассалом отасига мулойимлик билан: Саломат бўлинг! Сиздан менга бирон озор етмайди. Фақатгина, мен Аллоҳ таолога гуноҳларингизни мағфират қилишини сўраб ёлбораман. Чунки, У менга меҳрибондир! (Бошқа ривоятда): Мени дуоларимни ижобат қилиб ўргатиб қўйган,– деди ва отасини мағфират қилиши учун Аллоҳга дуо қилди.

Иброҳим алайҳис–солату вассалом бундан кейин узоқ давр мобайнида, ҳатто қавми ва Шомдан айрилиб Маккага келиб, Каъбани тиклаганидан кейин ҳам, даъватини жадал суръатлар билан давом эттирди. Унинг Каъбани тиклагач дуо қилганини Аллоҳ таоло бизга шундай хабар берди:

﴿وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَـذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَن نَّعْبُدَ الأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِّنَ النَّاسِ فَمَن تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ﴾

«Парвардигорим, у бутлар кўпдан-кўп одамларни йўлдан оздирдилар. Бас, ким менга эргашса, ана ўша мендандир (яъни менинг динимдадир). Ким менга исён қилса, яна Ўзинг мағфиратли, меҳрибонсан (яъни, ундай кимсаларни ҳам ҳақ йўлга ҳидоят қилишга қодирсан)» (Иброҳим: 36).

Бундан кейин эса шундай дуо қилганини зикр қилди:

﴿رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ ﴾

«Парвардигоро, ҳисоб-китоб қилинадиган (Қиёмат) Куни мени, ота-онамни ва барча мўминларни мағфират қилгил» (Иброҳим: 41).

Иброҳим алайҳис–солату вассалом шу пайтгача отасини мағфират қилиши, ҳидоятни кўрсатиши ва солиҳ бандалар қаторида қилиши учун Аллоҳ таолога дуолар қилди. Бу – Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг отасига нақадар меҳрибон бўлгани ва унинг ҳидоятланишига катта эътибор берганини кўрсатмоқда.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва асҳобларининг даъват услублари ҳам шундай эди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам ўзига яқин бўлган қариндошларини Ислом билан мушарраф бўлишларини истар, шу боис амакилари ва қариндошларини ҳидоят сари чорлар эди. Хусусан, амакиси Абу Толибни ўлими олдидан ҳидоятланиб қолишига қаттиқ ҳаракат қилди. Лекин натижа Аллоҳ таоло айтганидек бўлди:

﴿رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ ﴾

«Парвардигоро, ҳисоб-китоб қилинадиган (Қиёмат) Куни мени, ота-онамни ва барча мўминларни мағфират қилгил» (Иброҳим: 41).

Саҳобалардан бири мусулмон бўлгач оиласига чопар ва отаси, фарзанди, рафиқаси ва бошқа оила аъзоларини ҳидоятга ва Қиёмат кунидаги нажотга чақирар эди.

Ҳадисларни энг кўп ривоят қилган буюк саҳобалардан бири, Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу эди. У, ҳижратнинг еттинчи йилида Исом динини қабул қилди ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ва саҳобалардан ҳеч айрилмади. Шунинг учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам унинг хотирасини кучли қилишини Аллоҳ таолодан тилади ва у энг зукко одамлардан бирига айланиб, ёдлаган нарсасини ҳеч унутмади.

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу волидасини Исломга кириши учун чорлар, у эса рад этарди. Сиз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан юзта ҳадис ривоят қилган Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳунинг даъвати қандай бўлгани ҳақида бир ўйлаб кўринг. Ҳа, кеча–ю кундуз қилинган даъватни онаси рад этарди. Ушбу буюк саҳобий ҳидоят Аллоҳ тарафидан келишини, агар у бирон кишининг қўлида бўлса Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам амакиси Абу Толибни ҳидоятлай олишини жуда яхши билар эди. Шу боис онасига қилаётган даъватидан ноумид бўлмас эди.

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу кунларнинг бирида онасини яна бир бор даъват этди. Онаизор Исломга кирмасликни қатъий равишда такрорлади. Бу ҳолатдан Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу қайғуга чўмди ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига бориб: Ё Расулуллоҳ, волидамни Исломга чорласам ижобат қилмади. Уни ҳидоят қилиши учун Аллоҳга дуо қилсангиз?,– деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Аллоҳим, Абу Ҳурайранинг онасини ҳидоят қил!»– дедилар.

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қилган дуони Аллоҳнинг ижобат қилишига хотиржам бўлиб уйига келди ва онасини бир ёки икки кун ёхуд бир ёки икки ой ёда бир ёки икки йил даъват қилди. Кунларнинг бирида уйига келиб дарвозанинг берк эканини кўрди ва уни очиб ичкари кирди–да, тўкилаётган сувнинг товушини эшитди. Онаси: Тўхта! Бир оз кут!,– деди. Орадан кўп ўтмай онаси кўринди. Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу онасининг ғусл қилганини кўрди ва: Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг элчиси, деб калимаи шаҳодат келтирганига гувоҳ бўлди. Аллоҳ таоло Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг дуосини ижобат қилган эди. Аллоҳ таоло барча саҳоблардан рози бўлсин ва бизларни ҳам уларнинг қаторига қўшсин, омийн, ё Роббал оламийн!

Иброҳим алайҳис–солату вассалом отаси учун дуо қилди, бироқ Аллоҳ таоло қабул қилмади. Отаси учун мағфират тилаб дуо қилди. Аллоҳ бу дуони ҳам қабул қилмади ва Озар мушрик бўлиб оламдан ўтди. Аллоҳ таоло Иброҳим алайҳис–солату вассалом ҳақида шундай деди:

﴿مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُواْ أَن يَسْتَغْفِرُواْ لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُواْ أُوْلِي قُرْبَى مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَن مَّوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ ﴾

«На пайғамбар ва на бу мўминлар — агар мушриклар қариндошлари бўлса ҳам — уларнинг дўзах эгалари эканликлари аниқ маълум бўлганидан кейин, у мушриклар учун мағфират сўрашлари жоиз эмасдир. Иброҳимнинг ўз отаси учун мағфират сўраши фақат унга берган ваъдаси сабабли эди. Энди қачонки унга отаси Аллоҳнинг душмани эканлиги аниқ маълум бўлгач, ундан бутунлай тонди. Албатта, Иброҳим кўнгилчан ва ҳалиймдир» (Тавба: 113, 114).

Иброҳим алайҳис–солату вассалом мушрик ва Аллоҳнинг душмани эканини билган отасидан безор бўлди.

Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг ўзи бир Уммат – халқ эди. У, бу умматнинг пешвосидир. Иброҳим алайҳис–солату вассалом бошқа пайғамбарлар ичидан бу уммат учун пешволикка танлангандир:

﴿إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتاً لِلّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴾

«Албатта, Иброҳим Аллоҳга итоат қилгувчи, ҳақ йўлдан тойилмаган бир пешво-имом эди. У мушриклардан эмас эди» (Наҳл: 120);

﴿ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴾

«Сўнгра (Биз, эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), сизга ҳақ йўлдан тойилмаган Иброҳимнинг динига эргашинг, у мушриклар­дан эмас эди, деб ваҳий юбордик» (Наҳл: 123).

Аллоҳ таоло Иброҳим алайҳис–солату вассаломга эргашиш ва уни пешво қилиб олишга амр қилар экан, бу мавзуни шундай баён қилди:

﴿قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَاء مِنكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاء أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ ﴾

«Сизлар учун Иброҳим ва у билан бирга бўлган кишиларда (уларнинг кофирларга қилган муносабатларида) гўзал намуна бордир. Эслангиз, улар ўз қавмларига: «Дарҳақиқат, бизлар сизлардан ва сизлар Аллоҳни қўйиб ибодат қилаётган бутларингиздан безормиз. Бизлар сизлар (ишониб, ибодат қилаётган бут-санамлар)ни инкор этдик. Токи сизлар ёлғиз Аллоҳга иймон келтиргунларингизча сизлар билан бизнинг ўртамизда адоват ва ёмон кўриш зоҳирдир», дедилар. Фақат Иброҳим ўз(ининг кофир бўлган) отасига: «Албатта мен (Аллоҳдан) сен учун мағфират сўрайман, (деган сўзларигина сизларга намуна бўлмасин)?» (Мумтаҳана: 4).

Яъни, Иброҳимга: Отажон, гуноҳларингизни кечириши учун Аллоҳдан мағфират сўрайман!, деган гапидан бошқа барча ишларида эргашингиз! Мушриклар учун мағфират сўрамангиз! Чунки улар ўзларининг мушрик ва якто ва ягона Аллоҳга қилинадиган ибодатлардан йироқ бўлишларига рози бўлишди.

Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг Аллоҳ ҳидоят қилиши учун отасини даъват қилиш услуби мана шундай ҳалим, тилаклари юракдан эди. Отаси иймондан юз ўгиргач, Иброҳим алайҳис–солату вассалом ҳам ундан воз кечди.

Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг Қиёмат кунида бўладиган қиссаси ҳам бор. Бу ҳақда пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам хабар берган. Имом Бухорий раҳимаҳуллоҳ «Саҳиҳ» ҳадислар девонида «Пайғамбарлар ҳақидаги ҳадислар» ва «Тафсир» мавзуларида Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадисини нақл қилди: «Иброҳим Қиёмат кунида отаси Озарни аччиқланган ҳолатида кўради ва: Мен сизга: Менга осийлик қилманг!, демаганмидим?!,– дейди. Озар: Бугун сенга осийлик қилмайман!,– дейди. Иброҳим: Роббим, (бандаларга) қайта жон ато этиладиган кунда мени қайғуга ботирмаслигингни ваъда қилган эдинг. Йироқда қолган отадан кўра катта расволик борми?,– дейди. Аллоҳ таоло эса: Мен кофирларга жаннатни ҳаром қилганман!,– дейди. Иброҳим оёқлари турган жойга боқади ва (тезаги ва қонларига) беланган чиябўрини кўради. Унинг отаси эркак чиябўрига айлантирилган бўлади. Уни қовурғаларидан ушлаб жаҳаннам оловига улоқтирилади» (Имом Бухорий 3350).   

Иброҳим алайҳис–солату вассалом Қиёмат кунида ҳам отасини ҳидоят қилишга ҳаракат қилади. Биз бу қиссани яхши тушуниб, ундан ибрат олишимиз керак: Иброҳим алайҳис–солату вассалом отасини Тўғри йўлга бошлаш учун қанчалар ҳаракат қилди? Ичимиздаги баъзи дўстларимизнинг отаси адашган ёки Тўғри йўлдан чиққан бўлиши мумкин. Бундай пайтда ўғилнинг роли қандай бўлиши керак? Отасидан илк лаҳзадаёқ безор бўлиши керакми ёки уни ҳурмат қилиши, қадрлаши керакми?

Дўстлар, фарзандлар оталарига нисбатан одоб қоидаларига биноан муомала қилишлари, уларни ҳидоятланишлари учун барча имкониятларини ишга солишлари, бунинг турли восита ва услублардан фойдаланишлари, агар ўзлари бунга қодир бўлишмаса бошқаларга даъват қилишлари учун тавсияда бўлишлари, тунлари оталарини ҳидоят қилиши учун Аллоҳ таоло ялиниб ёлборишлари керак. Оталарида Аллоҳни ғазаблантирадиган нарсаларни кўрганларида эса: «Холиққа осий бўлишда махлуққа итоат йўқ!» қоидасига амал қилишлари шарт. Дарҳақиқат, биз учун Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг қиссасида ўғилнинг отасига қилган муомаласидаги шафқати, ҳурмати ва ҳалимлиги, унинг ҳидоятланиши учун қаттиқ рағбати, Қиёмат кунида жаннатда рўпара қўйилган сўриларда ўзи билан бирга ўтириш иштиёқида ибрат бор. Бу – даъватдаги соғлом дастурдир.

Энди, ота ва фарзанд иймонли бўлган пайтда оила ҳам иймонли бўлиши ва бир–бирларига нималарни тавсия этишлари зарурлигини ифодалаган учинчи мисолга ўтайлик.

﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَن يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ ﴾

«Аниқки, Биз Луқмонга ҳикмат ато этдик (ва унга дедик): «Аллоҳга шукр қилгин! Ким шукр қилса, фақат ўз фойдаси учун шукр қилур (яъни қилган шукрининг фойдаси ўзига бўлур)» (Луқмон: 12).

Уламолар Луқмон раҳимаҳуллоҳнинг пайғамбарлиги ҳақида фарқли фикрларни айтдилар. Уларнинг баъзилари унинг пайғамбар бўлганини айтишса, айримлари солиҳ банда бўлганидан хабар бердилар. Луқмон раҳимаҳуллоҳ болалик чоғларида одамлардан бирининг ғуломи бўлиб, қўй боқар эди. Гўзал хулқлар билан безанган Луқмонни, Аллоҳ таоло олий мартабаларга кўтарди ва у одамларга ҳикматни етказа бошлади.

Ибн Жарир Табарий раҳимаҳуллоҳ Амр ибн Қайсдан ривоят қилади: Луқмон алайҳиссалом дўрдоқ лабли занжи қул эди. У бир мажлисда маъруза қилар экан биров келди–да: Сен фалон ва фалон жойларда қўй боқиб юрган Луқмон эмасмисан?!,– деди. Луқмон алайҳиссалом: Ўшаман,– деди. У одам: Сени у мақомдан бу мақомга олиб келган хислатлар нима?,– деди. Луқмон алайҳиссалом шундай жавоб берди: Ростгўйлик, фойдасиз нарсаларга оғиз очмаслик, – бошқа ривоятда: – мени бу мақомга олиб келган хислатларим – кўзимни (ҳаром нарсалардан) юмишим, тилни тийишим, озиқ–овқатларимни ҳалол қилишим, авратимни покдомон сақлашим, ростгуўйлигим, аҳдга вафойим, меҳмоннавозлигим, қўшнилар ҳаққига риоя қилишим ва ўзимга фойда бермайдиган нарсалардан воз кечишим сабабли эришдим.

Луқмон алайҳиссалом ўғлига қандай васият қилди?

Луқмон алайҳиссалом ўғлига бир неча нарсани васият қилди. Биз, бу васиятлар олдида бир оз тўхталиб ўтамиз.

Луқмон алайҳиссаломнинг ўғлига қилган биринчи васияти: Аллоҳга шерик қилмаслик:

﴿وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ﴾

«Эсланг, Луқмон ўғлига панд-насиҳат қилар экан, деган эди: «Эй ўғилчам, Аллоҳга ширк келтирмагин! Чунки ширк келтириш катта зулмдир»» (Луқмон: 13).

Луқмон алайҳиссалом ўғлини тавҳидга чорлаб, ширк келтиришдан огоҳлантирди. Ширкнинг эса катта зулм экани ҳақида ҳеч шубҳа йўқдир. Аллоҳ таолонинг:

﴿الَّذِينَ آمَنُواْ وَلَمْ يَلْبِسُواْ إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَـئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ ﴾

«Иймон келтирган, ўз иймонларини зулм (ширк) билан аралаштирмаган зотлар — ана ўшалар хотиржам бўлгувчидирлар ва ўшалар ҳидоят топгувчидирлар» (Анъом: 82) ояти нозил бўлгач саҳобалар: Ё Расулуллоҳ, қайси биримиз ўз жонига жабр қилмаган?!,– деб сўрадилар... Ё Расулуллоҳ, қайси биримиз ўз жонига жабр қилмаган?!... Улар қўрқдилар ... Ўша пайтда Аллоҳ таоло ушбу оят – Луқмон алайҳиссаломнинг ўғлига айтган гапини нозил қилди:

﴿يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ﴾

«Эсланг, Луқмон ўғлига панд-насиҳат қилар экан, деган эди: «Эй ўғилчам, Аллоҳга ширк келтирмагин! Чунки ширк келтириш катта зулмдир»» (Луқмон: 13).

Луқмон алайҳиссаломнинг иккинчи васияти: ота–онага яхшилик қилиш.

Аллоҳ таоло айтди:

﴿وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَاناً ﴾

«Биз инсонни ота-онасига яхшилик қилишга буюрдик» (Аҳқоф: 15).

﴿وَإِنْ جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا ﴾

«... агар улар сен ўзинг билмаган нарсаларни (яъни сохта «худо»ларни) Менга шерик қилишинг учун зўрласалар, у ҳолда уларга итоат этмагин!» (Анкабут: 8).

Луқмон алайҳиссалом ўғлига ота–оналарига мушрик бўлсалар ҳам ғамхўр бўлишга амр қилди. Демак, ота–она мушрик бўлса ҳам фарзанд уларга ғамхўрлик кўрсатиш ва улар билан борди–келди қилишга буюрилгандир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا ﴾

«Агар улар (яъни ота-онанг) сени ўзинг билмаган нарсаларни Менга шерик қилишга зўрласалар у ҳолда уларга итоат этма! Уларга (гарчи кофир бўлсалар-да), дунёда яхши муомалада бўлгин» (Луқмон: 15).

Аллоҳ таоло: Агар ота–онанг сени ширк келтиришга буюришса уларни ҳақорат қил ёки сўк ёхуд улар билан жанжал қил!,– демади. Фақат: Уларга итоат қилма! Уларга бу дунёда яхшилик қил!,– деди. Инсон фарзанди ота–онасига гарчи мушрик бўлсалар ҳам ғамхўрлик қилишга буюрилган. Лекин улар Аллоҳга ширк келтиришга буюрсалар, Холиққа осий бўлишда махлуққа итоат этилмайди. Аллоҳнинг амрларига назар ташлар эканмиз, Унинг доимо фарзандларга ота–оналарга ғамхўр бўлишни буюрганини, бироқ, ота ёки онага фарзандларига шафқатли бўлишга фармойиш бермаганини сезамиз. Чунки ота ва онанинг фарзандига бўлган ғамхўрлиги, фитрийдир. Шу боис ота–она фарзандларига доимо ғамхўрлик қилиш учун ошиқади. Фарзанд эса гоҳида ота–онасига оқ бўлади. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло ота–онага ғамхўр бўлишга буюрди ва уни Ўзига ибодат қилишга боғлаб келтирди:

﴿وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً﴾

«Парвардигорингиз, ёлғиз Унинг Ўзига ибодат қилишларингизни ҳамда ота-онага яхшилик қилишларингизни амр этди» (Исро: 23).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам катта гуноҳлар қаторида оқпадарликни ҳам зикр қилдилар.

Хуллас, фарзанд ота–онага яхшилик қилиш, уларга оқ бўлмаслик ва мушрик бўлсаларда бу дунёда яхшилик қилишга буюрилгандир.

Луқмон алайҳиссаломнинг учинчи васияти.

Луқмон алайҳиссалом:

﴿يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِن تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ فَتَكُن فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ﴾

«(Луқмон деди): «Эй ўғилчам, шак-шубҳа йўқки, агар хардал (ўсимлигининг) уруғидек (бир зарра яхши ёки ёмон амал қилинадиган) бўлса, бас у (амал) бирон харсанг тош ичида ё осмонларда ёки ер остида бўлса, ўшани-да Аллоҳ келтирур. Зеро Аллоҳ сергак ва огоҳдир» деди (Луқмон: 16).

Луқмон алайҳиссалом Аллоҳ таолонинг нигоҳбонлигини унутмасликка буюрди: Аллоҳ сени, сен қилган оз ва кўп амалларни кўриб, билиб, уларнинг ҳисобини олиб туради ва катта ёки кичик нарсани кўздан қочирмайдиган китобига ёзиб қўяди. Ҳамма нарса ҳисоблаб қўйилган.

Луқмон алайҳиссалом ўғлига каттаю кичик ишларида диққатли бўлишни, чунки Аллоҳ таоло уни кузатиб туришини унутмасликни васият қилди. Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳ «Муснад» ҳадислар девонида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадисини ривоят қилди: «Бировингиз на дарвозаси ва на даричаси бўлмаган ёпиқ қоя ичида амал қилса, у амали қандай бўлишидан қатъий назар (у ердан) чиқади» (Муснад 11246).

Ҳой банда, Аллоҳни унутма ва Унга ширк келтирма! Аллоҳ сени ҳар қадамингда, ҳар бир сафарингда ва ҳар бир ҳаракатингда кузатиб туришини ёдингдан чиқарма! Солиҳ амалларнигина қил! Ёмонликлардан узоқ тур! Чунки Аллоҳ таоло:

﴿فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ﴾

«Бас, ким (ҳаёти-дунёдалик пайтида) зарра мисқоличалик яхшилик қилса (Қиёмат Кунида) ўшани кўрур. Ким зарра мисқоличалик ёмонлик қилса уни ҳам кўрур!» деган (Залзала: 7, 8).

Демак, Луқмон алайҳиссалом ўғлига Аллоҳнинг кузатиб туришини васият қилди. Кейинги васиятида эса ўғлини намоз ўқиш, яхшиликка буюриб, ёмонликдан қайтаришга буюрди:

﴿يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ﴾

«Эй ўғилчам, намозни тўкис адо эт, яхшиликка буюр ва ёмонлиқдан қайтар ҳамда ўзингга етган (балоларга) сабр-қил! Албатта мана шу ишларнинг мақсадга мувофиғидир» (Луқмон: 17).

Луқмон алайҳиссалом ўғлини намоз ўқиш, яхшиликка буюриб, ёмонликдан қайтаришга буюрар экан бардошли бўлишга буюрди. Чунки яхшиликка буюриб, ёмонликдан қайтарилар экан одамлар томонидан озорлар етиши муқаррардир. Шу боис у бардошли бўлишга буюрилгандир. Бу – Луқмон алайҳиссаломнинг яна битта васияти эди.

Унинг келгуси васиятида эса мақтовга сазовор ҳусни хулқлар бор. Аллоҳ таоло Луқмон алайҳиссаломнинг оғзидан айтиб, қуйидаги оятларни нозил қилди:

﴿وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ﴾

«Одамлардан (мутакаббирлик билан) юзингни ўгирмагин ва ерда кибру-ҳаво билан юрмагин. Чунки Аллоҳ барча—кибр-ҳаволи —мақтанчоқ кимсаларни суймас» (Луқмон: 18).

Яъни, одамлар юзига такаббур билан хўмрайма!

Луқмон алайҳиссалом ўғлига Ер юзида гердайиб юрмасликни васият қилди. Чунки Аллоҳ таоло гердайиб юрган мутакаббирларни суймайди. Яъни, Ер юзида қўлингдаги молу давлатинг ва обрўйинг билан гердайиб юрма! Чунки бундай қилиш мазамматли иш. Шунинг учун юрганингда синиқлик, хотиржамлик билан юр!

Сўнгра ўғлига товушини пайсайтириб гапиришни васият қилди:

﴿وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِن صَوْتِكَ إِنَّ أَنكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ﴾

«Юрганингда ўртача юргин ва овозингни паст қилгин. Чунки овозларнинг энг ёмони эшаклар овозидир» (Луқмон: 19).

Товушингни кўтарма! Чунки энг хунук товуш эшакнинг товушидир.

Одамлар билан гаплашар экан одамлар, мўъминлар ва Роббингга одоб билан, овозингни кўтармай гаплаш. Товушингни кўтарма, паст товушда гаплаш! Чунки энг хунук ва расво товуш – эшакникидир. Чунки унинг хилма–хил товушлари бор.

Луқмон алайҳиссаломнинг ўғлига қилган васиятида муҳим мавзулар баён қилинган. Унда Аллоҳга ширк келтириш, ота–онага ғамхўрлик қилиш, намозга буюриш, амру маъруф ва наҳий мункар ва уларга сабр қилиш ва улардан кейин инсон ясаниши керак бўлган мақтовга сазовор ахлоқларнинг баёни бордир. Буларнинг барчаси Аллоҳнинг Китобидаги намуналардир:

Нуҳ алайҳис–солату вассаломнинг ўғлини Аллоҳ ҳидоят қилиши учун ошиққани, тушунтириш учун турли услубларни ишлатгани;

Иброҳим алайҳис–солату вассаломнинг отасига бўлган муносабати ва унга ҳидоят йўлини кўрсатиш учун ишлатган услублари;

Луқмон алайҳиссаломнинг ўғлига қандай васият қилгани ва унга гўзал ахлоқни кўрсатгани.

Мусулмон оила атрофдагилар, масалан, нотўғри йўлда юрган ота билан қиладиган муомалаларида ўзини мазкур ўрнаклар билан шакллаши лозим. Фарзандлар оталарини эзгулик ва ҳидоят йўлини кўрсатиш учун ҳаракат қилсинлар.

Агар фарзандлар солиҳ бўлмаса оталар ва ака–укалар уни ҳидоят ва Тўғри йўлни кўрсатиш учун тиришсинлар.

Агар оилани Аллоҳ таоло ҳидоятга муваффақ қилган ва мусулмон оилага айланган бўлса, бошқа оилалар билан биродарлашсинлар ва бир–бирларига гўзал ахлоқни кўрсатиб, намоз ўқишга буюрсинлар:

﴿وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقاً نَّحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى﴾

«Аҳли-умматингизни намоз ўқишга буюринг ва ўзингиз ҳам (намоз ўқишда) чидамли бўлинг! Биз сиздан ризқ сўрамаймиз, (билъакс) Ўзимиз сизга ризқ берурмиз. Оқибат-жаннат аҳли тақвоникидир» (Тоҳа: 132).

Бундан ташқари бир–бирларига амру маъруф ва наҳий мункар қилиш, гўзал ахлоқли бўлишга васият этсинлар. Ушбу намуналар мусулмон оилалар учун Аллоҳнинг китобида мавжуддир.

Аллоҳ таолодан бизларни Ўзига иймон келтирган, пайғамбарларига эргашган, Аллоҳ тарафидан ҳидоят кўрсатилган ва ҳидоятланганлар қаторида қилишини сўраб қоламиз.

Нашрга тайёрловчи:    «Ибн Хузайма» нашриёти

Мутаржим:    Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:    إِلَيْكَ، يَا فِلْذَةَ كَبِدِي؟

Аллоҳнинг Ўзигагина ҳамду санолар, сўнгги пайғамбарга салавоту саломлар бўлсин!

Сўнг ...

Ўғилгинам, ушбу сатрларни муҳаббат ва насиҳат, садоқат ва ихлос ила урган юрак билан сен учун ёзмоқдаман. Шояд бу билан эзгулик ва ҳидоят сари етаклайдиган Тўғри йўлни топиб олсанг.  

Сенга насиҳат қилишга, бошингга бирон мусибат келишидан қўрқиш ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қуйидаги ҳадисига кўра сенга нисбатан масъулиятимни ҳис этиш ундади: «Ҳар бирингиз раҳбарсиз ва ҳар бирингиз қўл остидаги кишилардан жавобгардир!» (Имом Бухорий 893; Термизий 1705; Имом Аҳмад 5167).

Ўғлим, фарзандларни танлаб олиш банданинг қўлида бўлмай, ота–она уларни фақатгина эзгуликка йўллаши ва Тўғри йўлни кўрсатишигина мумкин экан. Шу нарсагина сени қутилиш ва савобларни қўлга киритиш омилларига қизиқтириш, Аллоҳ таоло фарз қилган ва адо этишга буюрган бандалик, ибодат ва тавҳид омонатига риоя қилишингни эслатишга мени ундаган. Мактубимнинг матни қуйидагича:

Ўғлим, Аллоҳни унутма! Чунки сен беҳудага яратилмагансан... Сенинг бу дунёдаги вужудинг абас эмас... Балки омонат юкланган халифасан... Бу омонатни сендан кўра улкан бўлган махлуқотларга таклиф қилинган ва улар буни кўратишдан қўрқиб, шафқат сўрашган!!

﴿إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِوَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَاالْإِنسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً ﴾

«Албатта Биз бу омонатни (яъни шариати Исломийядаги тоат-ибодатларни) осмонларга, ерга ва тоғу тошларга кўндаланг қилган эдик, улар уни кўтаришдан бош тортдилар ва ундан қўрқдилар. Инсон эса уни ўз зиммасига олди. Дарҳақиқат у (ўзига) зулм қилгувчи ва нодон эди (яъни бу омонатнинг нақадар вазмин юк эканлигини бутун коинот билди ва уни кўтаришга қурби етмаслигини сезди, аммо инсон ўзи билмаган ҳолда ўта мушкул вазифани ўз зиммасига олди)» (Аҳзоб: 72).  

Бу омонат нима эканини билдингми?!

У – Аллоҳ таолога ибодат қилишдир!

﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ﴾

«Мен инсу жинларни Ўзимгагина ибодат қилишлари учун яратдим» (Зориёт: 56).  

Сен Аллоҳга амр этганидек ибодат қилдингми?!

Ўғлим, ибодат – Аллоҳ таоло бандалари учун рози бўлган барча зоҳирий ва ботиний сўз ва амаллардир. Сен ибодат қилаяпсанми?!

Ўғлим, бу дунё ҳақида туғилишидан илгари ўйлаб кўрган одам, унинг бениҳоя узоқ давом этади деб ўйласада, дунёга келгач унинг нақадар қисқа эканини билади. Қабрда туриш узоқдек туюлсада, Қиёмат куни ҳақида ўйлаб кўрса унинг эллик минг йил эканини билади. Жаннат ва жаҳаннамда эса мангу қолинади. Буларни билгач бу дунёда қолишини қиёслаб кўрса, масалан, олтмиш йил яшашини ўйласа, шундан ўттиз йили уйқуга, ўн беш йилчаси ёшликка, қолган яна шунга яқини ейиш, ичиш ва бошқа истаклари учун чиқиб кетса, охирати учун хўжакўрсинликдан бошқа нарсаси қолмагани кўради...

Шундай экан, ўғлим, охират ҳаётини ниманинг эвазига сотиб олмоқчисан! Ахир ҳозирги лаҳзаларининг унинг қиймати–ку!

Ўғдим, умрингнинг лаҳзаларини ҳаром шаҳватлар ортидан юриб ўтказма! Улар ўткинчи ва фоний лаззатлар бўлиб, таъми кетсада, машаққати зиммангда қолади. Зеро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Банданинг оёқлари умрини нима билан ўтказгани, билими билан нима қилгани, молини қаердан топиб, қаерга сарф этгани ва жасадини нималар билан синовга қўйгани ҳақида сарҳисоб қилинмай туриб ердан узилмайди»– деганлар (Термизий 2417).

Ўғлим, тўғриликка етаклаган нарсани

Маҳкам ушла, адашмайсан ҳеч қачон.

Қўлингдаги лаззат дейилган нарса

Муваққатдир, тортиб олинар ҳар он!

Яҳё ибн Муоз раҳимаҳуллоҳ: «Маҳрум – кунларини бекор ўтказган, узвларини ҳалокатга ўргатган ва жиноятлардан қайтишдан илгари оламдан ўтган одамдир»– деган.

Ўғлим, жўшиб турган қувватингни, йўл бошида турган ёшлигингни ўлдирма! Бозорда бўлсанг ҳам, холи қолсанг ҳам, Аллоҳ ҳаром қилган нарсаларга қарама!... Аллоҳ сени кўриб тургани ва Унга бирон сир хуфёна қолмаслигини унутма!

Баногоҳ қиз–ла қолсанг хилватгоҳда,

Итоатсиз нафсинг қилса хўп исён,

Аллоҳнинг боқишидан уялгин тинмай,

Де: Зулматни яратган кўрмоқда, нодон!

Ўғлим, сенинг гуноҳларни қилишга журъатингни, гуноҳкорлар билан бирга юришингни ва гуноҳларни ошкора қилишингни кўрсам, шўрим қурийди...

Салоҳиятли йўлдан йироқ, залолат ва қабоҳат йўлларида нима қилишингни билмай тентираб юрганингни кўриш билан бошимда қайғулар пўртанаси бошланади.

Сени Аллоҳнинг йўлида эзгу ишлар ортидан югуришинг, намозларни ўз вақтида ўқишинг, Аллоҳни эслашинг, Қуръон тиловат қилишинг, солиҳ дўстлар билан бирга юришинг ва сендан укаларингнинг ўрнак олишларини кўриш юрагимдаги бахтдир. Шундай ҳолатинг менинг қувончим ва охиратдаги савобимдир. Ахир Аллоҳ таолонинг:

﴿رَبَّنَاهَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَالِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً ﴾

«Улар: «Парвардигоро, Ўзинг бизларга жуфти ҳалолларимиздан ва зурриётларимиздан шод-хуррамлик ҳадя этгин ва бизларни тақводорларга пешво қилгин», дейдиган кишилардир» деганини (Фурқон: 74) эшитмаганмисан!

Ҳасан Басрий раҳимаҳуллоҳ эса шундай деган: «Эркакнинг рафиқаси ва фарзандларини Аллоҳ таолога итоат этаётганларини кўришдан кўра каттароқ бахти борми!».

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса: «Одам ўлса учтадан бошқа барча амаллари тўхтайди: жорий садақа ёки фойдали билим ёхуд дуо қилиб турадиган солиҳ фарзанд» деганлар (Имом Муслим 4310; Имом Аҳмад 8831).

Ўғлим, унутмаки, сенинг солиҳ инсонлардан бири бўлишинг – ота–онангга тириклигида ва оламдан ўтганларидан кейин ҳам яхшилик қилишинг, демакдир. Улар тириклик даврларида сенинг устиворлигинг билан фойдаланадилар ва буни ҳамма билади. Ўлимларидан кейин эса, сенинг дуо ва истиғфорларингнинг савоблари уларга етиб боради.

Ўғлим, нега намоз ўқимаяпсан?!

Ўғлим, нега намоз ўқимаяпсан?! Наҳотки, намоз ўқимаслик Аллоҳга кофирлик, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қуйидаги ҳадиси билан кофир бўладиган нарса эканини билмасанг: «Биз билан у (мушрик ва кофир)лар ўртасидаги аҳд намоздир. Уни ким тарк қилса, кофир бўлибди»?!

Наҳотки, намознинг банда билан куфр ўртасини айирувчи, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳадиси билан мусулмон йиртса куфрга кириб кетадиган парда эканини билмасанг: «Банда билан куфр ўртасида намозни тарк этиш бордир»?!

Ўғлим! Сенинг Аллоҳнинг уйлари – масжидларга бормаганинг, Роббингдан узоқда қолганинг ва Исломнинг иккинчи рукнини тарк этганингни кўриб, юрагим доғланади.

Сен ва сен каби одамлар ҳақида келган Аллоҳнинг дашному жазоларини ўқир эканман, безовта бўламан. Чунки бошингга бирон мусибат келишидан қўрқаман... Сен намоз ўқимас экансан, мен қандай хотиржам бўлай?!... Бенамозлар ҳақида шундай оятлар нозил бўлганки, тоғлар эшитса уларнинг бошига келадиган балолардан қўрқиб толқонга айланарди! Аллоҳ таоло бенамозлар ҳақида қуйидаги оятини нозил қилган бўлса, безовталанишимнинг адоғи бўлмайди:

﴿فَخَلَفَ مِنبَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَيَلْقَوْنَ غَيّاً ﴾

«Сўнг уларнинг ортидан намозни зое қиладиган ва шаҳватларга бериладиган кимсалар ўринбосар бўлдилар. Энди у (ўринбосарлар) албатта ёмонликка (яъни ёмон жазога) йўлиқурлар» (Марям: 59).

Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу: «Намозни зое қилишнинг маъноси уни бутунлай ўқимаслик эмас, балки, вақтидан кечиктириб ўқишдир»– деди.

Тобиинлар имоми Саид ибн Мусайяб раҳимаҳуллоҳ эса бу оят ҳақида шундай дейди: «Намозни зое қилиш – пешин намозини аср намозининг вақти киргунича кечиктириш, аср намозини шом намози вақтигача, шом намозини хуфтон намозининг вақтигача, хуфтон намозини субҳигача, бамдод намозини эса қуёш чиққунигача кечиктириб ўқишдир. Бундай одатга мудом берилиб, тавба қилмай вафот этган одамга Аллоҳ таоло жаҳаннамдаги қаъри чуқур ва ҳиди бадбўй бўлган Ғайй водийсини ваъда қилди».

Ўғлим, бу – намозни вақтидан кечиктириб ўқиган одамнинг жазосидир. Энди, намозни бутунлай ўқимаган ёки баъзида ўқиб, баъзида ўқимаган одамнинг жазоси қандай бўлиши мумкин?! Унинг азоби бундан кўра қаттиқроқ, каттароқ ва шафқатсизроқ бўлиши, шубҳасиздир.

Намоз катта мукофотларнинг катта очқичи эканини унутма!

Аллоҳ таоло намозни бандаларига раҳмат қилиб фарз қилди. Уни ўқимаслик туфайли кўўп яхшиликлардан маҳрум қолишлари ва бошларига мусибат келиши мумкинлиги учун, уни тарк қилишга қаттиқ жазоларни ваъда қилди.

Роббингга ибодат қилишдан бўйин товлама! Чунки намоз Аллоҳ учун ва у билан боғланишдир. Аллоҳга боғланган одамнинг бошига мусибат етадими?! Бирон яхшилик дариғ тутиладими?!

Намоз кўксингнинг чироғи, кўнглингнинг нури, нафсингнинг хотиржамлиги, ризқнинг калити, устингдан ёғиладиган мукофот, офату ҳалокатлардан ҳимояловчи қўрғон ва гуноҳ, осийлик ва ҳаёсизликлардан қайтаргувчидир. Бу ҳақда Аллоҳ таоло:

﴿إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ ﴾

«Албатта намоз бузуқлик ва ёмонликдан тўсур. Аниқки Аллоҳни зикр қилмоқ (барча нарсадан) улуғроқдир» деган (Анкабут: 45).

Ўғлим, диний ва дунёвий ишларингнинг муваффақияти учун намозингдан кўмак ол! Чунки у, қайғу–ғамларнинг кушойиши ва қарзлардан қутилишнинг энг яхши ёрдамчисидир.

Мўъминлар билангина дўстлаш!

Ўғлим, мўъминлар билангина дўстлаш! Тақводорлар билан ҳамтовоқ бўл! Одамлар турли синфларга бўлинадилар ва уларнинг табиатлари фарқли бўлади. Баъзилари хайру маъруф ишларни қилишга мойил бўлса, баъзиларининг табиати расво бўлади. Бундай одамларга йўлдош бўлганлар ё яхшилик, ёки ёмонликни қиладилар!

Бу, одамлардан нафратланиш ёки уларга бўлган дўстлик ва ҳусни хулқ билан муомала қилишни канда қилиш керак, дегани эмас. Асло! Бу, бошқаларга жафо ва тошбағирлик устун келмасин, дегани, холос. Биров билан дўстлашмаган ва одамлар нафратланган ҳамда одамларга яхшиликни кўрсатмаган одамда эзгулик қолмайди. Фақатгина, мен одамларнинг ахлоқи фарқли бўлишини назарда тутаяпман. Шунинг учун оқил одам охиратдаги яхшиликларга очқич бўла оладиган кимсалар билан дўстлашишга рағбатли бўлсин. Уларнинг камбағал ёки давлатманд, зоти улуғ ёки паст бўлишига қарамасин. Шундагина Қуръон Каримдаги илоҳий ҳикмат амалга ошади:

﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْْ ﴾

«Албатта сизларнинг Аллоҳ наздидаги энг ҳурматлироғингиз тақводорроғингиздир» (Ҳужурот: 13).

Дўстлашишга лойиқ бўлган муҳтарам инсон ибодату муомаласида тақволи, кўнгли гинаю адоватдан покдомон бўлиши керак. Аллоҳ таоло шундай одамнигина тақво билан мукаррам айлаб, ўзининг суҳбатдошлари ва дўстларига эзгулик ва мукофот очқичлари қилади.

Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам очқичларни икки қисмга: яхшилик ва фитнаю ёмонлик очқичларига бўлдилар ва дедилар: «Одамлар ичида яхшиликка очқич ва ёмонликка қулф (тўсиқ) бўлган одамлар бордир».

Ўғлим, яхши одамларнинг суҳбати ва муҳаббатларининг манфаатлари, ёмон одамларнинг фасод ва дўстликларининг зарарларини баён қилиш учун Пайғамбаринг соллаллоҳу алайҳи ва саллам келтирган доноларча мисол ҳақида ўйлаб кўр: «Солиҳ ва ёмон суҳбатдошнинг мисоли мушку анбарни кўтарган ва босқон урган одамларнинг мисолига ўхшайди. Мушку анбарни кўтариб олган одам (мушкдан) сизга беради ёки сотиб оласиз–да, унда хушбўй ҳидни кўрасиз. Босқончи эса ё кийимингизни ёқади ёки унда сассиқ ҳидни кўрасиз» (Имом Бухорий 5534; Имом Муслим 6860).

Ўғлим, бу – ёдлаб олишинг ва унутмаслигинг керак бўлган пайғамбарона насиҳатдир. Чунки, у сенинг дининг ва дунёйингни қўриқлайди ёки насиҳатгўйинг бўлади ёхуд зарар берадиган нарсалардан ҳимоя қилиб, Аллоҳ таолога ибодат қилиш, ота–онага ғамхўр бўлиш, қариндошлар билан борди–келди қилиш, ўз хатоларингни кўришга рағбатлантириб, муомалаларда ҳусни хулқ бўлишга чорлайди. Чунки одамзот ўз дўсти ва суҳбатдоши билан таъсирланадиган қилиб яратилган. Зеро табиат ва руҳлар, сафарбар қилинган аскарлардир. Дўстлик садоқати, яхшиликларга рағбат ва ёмонликларни қилишдан нафрат этиш туфайли солиҳ йўлдошдан камида ёмонлик ва маъсиятлардан сақланасан. У сени олдингда ҳам, йўқлигингда ҳам ҳимоя қилади.

Булар – солиҳ йўлдош ва насиҳатгўй дўстлардан сенга келадиган фойдаларнинг баъзилари, холос!

Ўғлим, дўстингнинг ҳолига бир боқ. Агар яхши одам бўлса, ундан айрилма! Чунки, фойдаси кўп бўлади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам: «Киши дўстининг динида бўлади. Бировингиз ким билан дўстлашаётганига қарасин!»– деганлар (Абу Довуд 4835; Имом Аҳмад 8397). 

Туясига қараб бўлсанг ошно,

Туяси йўқ бўлса дўстлик йўқолар.

Омонат ва тақво соҳиби бўлса,

Бу дўстнинг қувончи абадий қолар.

Ўғлим, бадхулқ одамлар билан дўстлашганларнинг бошларига келган мусибатлар ва уларнинг оқибатлари нима билан тугагани ҳақида ўйлаб кўр!

Улар бировни кашандаликка ўргатишди. Бошқа бировни эса гиёҳвандлик ботқоғига ташладилар. Яна бошқа бировни шилқимликка ўргатишди. Уларнинг ҳар бири шундай ҳолатдаки, агар гапиришса:

﴿يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْأَتَّخِذْ فُلَاناً خَلِيلاً ﴾

«Ўлим бўлсин менга, қанийди мен фалончини дўст тутмаганимда эди» дейишган бўлар эди (Фурқон: 28).

Пасткашлар даврасида ўтирма зинҳор,

Пасткашлик юқади, деган гаплар бор!

Ўғлим, сенга фойдали деб қиладиган васиятим – Луқмон алайҳиссаломнинг ўғлига қилган васиятидир. Аллоҳ таоло бу васиятни ҳар бир ота жигарпораси – фарзандларига айтиб берсин деган ҳикмат билан Қуръон Каримида нозил қилган: 

﴿وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَاتُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَبِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلَى وَهْنٍ ﴾

«Эсланг, Луқмон ўғлига панд-насиҳат қилар экан, деган эди: «Эй ўғилчам, Аллоҳга ширк келтирмагин! Чунки ширк келтириш катта зулмдир». Биз инсонга ота-онасини (яъни уларга яхшилик қилишни) амр этдик. Онаси унга ожизлик устига ожизлик билан ҳомиладор бўлди (яъни қорнидаги ҳомила каттарган сари онанинг ҳоли қуриб, заифлаша борур)» (Луқмон: 13, 14).

Ушбу васият Аллоҳнинг изни билан дунё ва охиратда ҳимоя қиладиган катта асосларни жамлайди. Бу сизга Холиқингизни яктолайдиган ва Унга бирон нарсани шерик қилмайдиган йўлни ҳамда ота–онангга муомала қиладиганинг мустаҳкам дастурни кўрсатади ва сен уларга – гарчи кофир бўлишса ҳам – қилишган ғамхўрликлари учун эҳсон ва яхшилик қилиш билан миннатдорчилик изҳор этасан. Натижада, сен учун оқпадар бўлишга бирон омил қолмайди. Бундан ташқари ушбу асослар, риоя қилса мўъминга икки дунёдаги саодат ато этиладиган ибодатларни кўрсатади ва уларни қилишга муваффақ қилади.

Бу ибодатлар – намоз, амру маъруф, наҳий мункар ва сабрдир... Бу маъноларга, иймонга қўшимча ўлароқ Аср сураси далолат қилган:

﴿وَالْعَصْرِ ● إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ ● إِلَّاالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْابِالصَّبْرِ ﴾

«Аср (вақти)га қасамки, (барча) инсон зиён-бахтсизликдадир. Фақат иймон келтирган ва яхши амаллар қилган, бир-бирларига Ҳақ (йўли)ни тавсия этган ва бир-бирларига (мана шу Ҳақ йўлида) сабр-тоқат қилишни тавсия этган зотларгина (нажот топгувчидирлар)» (Аср сураси).

Бу васият тавозу, ҳусни хулқ, ҳалимлик, юмшоқ кўнгиллик билан одамларга муомала қилиш асосларига ҳам далолат қилади.

Сен бу васиятга риоя қилки, ҳикмат ва катта мукофотларга эришасан.

Ўғлим, «Аллоҳни ёд қил, У сени асрайди! Аллоҳни ёд қил ва Уни олдингда топасан! (Тилакларни) сўрасанг Аллоҳдан сўра! Мадад тиласанг Аллоҳдан тила! Унутмаки, бутун Уммат сенга бирон нарса билан зарар бермоқчи бўлса, Аллоҳ пешонангга ёзганича зарар бера олади. Агар бутун Уммат сенга бирон фойда келтирмоқчи бўлса, Аллоҳ пешонангга ёзганича фойда бера олади. Қаламлар кўтарилган ва саҳифалар қуриган!».

Ўғлим, ёдингдан чиқармаки, Юнус алайҳис–солату вассаломнинг сафар озиғи яхшилик бўлиб, Аллоҳни ёд қилгач Аллоҳ таоло уни қийналиб турган ҳолатидан қутқарди. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деди:

﴿فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنْالْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ﴾

«Энди агар у (Аллоҳга доимо) тасбеҳ айтгувчилардан бўлмаса эди, албатта у (балиқ) қорнида то қайта тириладиган кунларигача (яъни қиёматгача) қолиб кетган (яъни ҳалок бўлган) бўлур эди» (Соффат: 143, 144).

Фиръавннинг сафар озиғи яхшилик бўлмагани боис, ғарқ бўлишдан қутила олмади. Аллоҳ таоло унга:

﴿آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ ﴾

«Энди-я! Ахир сен илгари (яъни шу пайтгача) итоатсизлик қилган ва бузғунчи кимсалардан бўлган эдинг-ку!» деди (Юнус: 91).

Сен ўзинг учун яхши сафар озиқлари тайёрлаки, унинг осорини кўрасан. Ўзингни хурсанд қиладиган ишларни қилки, унинг яхши меваларини эртага териб оласан. Чунки Аллоҳ таоло яхшилик қилганларнинг эзгу ишларини зое қилмайди.

Аллоҳ таоло пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва асҳобларига салавоту саломлар йўлласин!

Муаллиф:   Шайх Абдурраҳмон ибн Яҳё

Мутаржим:   Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл саралвҳа:  مَوَانِعُ الْهِدَايَةِ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Барча оламлар Раббига ҳамду санолар, Расулуллоҳга салавоту саломлар бўлсин ...

Сўнг ...

Бандага берилган неъматларнинг тўкислиги ҳидоят ва раҳмат билан бўлса,  уларнинг акси залолат ва ғазабдир.

Аллоҳ таоло бизни ҳар кечаю кундузда бир неча марта ҳидоят ва раҳмат эгалари бўлган ҳамда Аллоҳ неъматлар ато этган бандаларнинг Йўлига ҳидоят қилишини сўрашимизга амр қилган бўлса, раҳмат ато этилганларнинг зидди бўлган ҳамда Аллоҳ тарафидан ғазаб қилинганларнинг Йўлига яқин бўлишни таъқиқлади. Шунинг учун ҳам (Фотиҳа сурасидаги) бу дуо, энг пурмаъно, афзал ва зарурий дуолардан бири бўлиб қолди.

Шу боис, ҳар кечаю кундузда ўн етти марта Аллоҳ таолодан Тўғри Йўлни кўрсатишини сўраб дуо қилиш, банданинг эҳтиёжи балки унга фарздир. Шундай бўлсада, инсондаги тилак орзусининг заифлигига қараб, ижобат ҳам фарқли бўлади. Зеро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан: «Аллоҳ, лоқайд ва ғофил қалбдан дуоларни қабул қилмайди» деганлари нақл қилинган (Термизий 3479). Тилак асносида қалбнинг ғафлати, дуонинг кучини йўқотади. Гоҳида баъзи одамлар: Таважжуҳ ва дуоларимиз кўп бўлсада нега энди ҳидоятнинг заифлигидан шикоятдамиз? Мен ҳидоятда устивор турмоқчиман, лекин уддасидан чиқа олмаяпман. Бунинг сабаби нима?,– деб қолишади.

Бу – муаммонинг кўринишидир. Хўш, унинг омиллари, натижалари ва даволари нималар?

Шубҳасиз, ҳидоят йўлидаги ғовлар кўп бўлиб, уларнинг барчаси кўпинча битта одамда жамланса, гоҳида фарқли бўлади ва банда билан ҳидоят ўртасида биттагина ғов туриши мумкин. Шунинг учун биз уларнинг ўнтасигагина тўхталиб ўтамиз:

Биринчи ғов: билимнинг саёзлиги.

Банданинг камолоти икки нарса: ҳақиқатни ботилдан айириш ва ҳақиқатни ботил устига афзал кўришда мужассамдир. Дарҳақиқат, айрим одамлар ҳақиқатни билишсада, уни ботил устига афзал кўришга кучлари етмайди. Ҳолбуки, саводсиз одам билгач билимига амал қилиш ва эргашишга яқинроқ бўлиб, ҳақиқат сари ярим йўлни босган бўлади ва унда ҳақиқатда устивор туриш иродаси қолади: «Аллоҳим! Сендан Тўғри йўлда устивор туришни сўрайман!» (Имом Аҳмад ривояти). Аллоҳ таоло эса бундай деди:

﴿وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْتُحِطْ بِهِ خُبْراً﴾

«(Зотан) ўзинг эгаллаб олмаган — хабардор бўлмаган нарсага қандай сабр қилурсан?!»» (Каҳф: 68).

Бу, кофирлар билан Ислом ўртасида ғов бўлган омилдир. Улар Ислом ҳақида ҳеч нарсани билмасаларда, худди мақолда: Одамлар билмаган нарсаларининг душманидир!, деб айтилганидек, ундан нафратланадилар.  

Бугунги кундаги мусулмонларнинг Исломнинг ҳақиқатини билмасликлари, ачинарли ҳолдир. Уларнинг айримлари: Тавба қилиб, Аллоҳнинг йўлига қайтиб, солиҳ амалларни қилсам ризқим камайиб қолади, тирикчилигим оғирлашади. Гуноҳ ишларни қилиб, нафсимнинг эркини берсам, ризқим ва чор атрофдан ёрдамчим кўпаяди,– демоқдалар. Бундай одамлар Аллоҳ таолога қоринлари ва истаклари учунгина ибодат қилишмоқда. Уларнинг муддаолари ҳосил бўлгач, Аллоҳ таоло бандасининг садоқати ва бардошини синаб кўради. Субҳоналоҳ! Бундай алдов билан қанча жоҳил обидлар, онгсиз диндорлар, халқ ичида «олим» дея донғи чиққан бўлсада дастор салла ўраган чаламуллалар бузилдилар!

Сиз Аллоҳ таолонинг:

﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ﴾

«Одамлар орасида Аллоҳга бир четда (яъни сидқидилдан эмас, балки тил учида) ибодат қиладиган кимсалар ҳам бордир» (Ҳаж: 11) оятини ўқиганмисиз? Субҳоналлоҳ! Бу фитна қанча–қанча одамларнинг дин ҳақиқатини амалга оширишларига тўсқинлик қилди? Бунинг сабаби – динни, талаб қилаётган неъматларини ва Аллоҳга етиб бориши учун амал қилиш ҳақиқатини билмасликдир. Охират неъматларига нисбатан дунё неъматларининг нисбати қанча? Аллоҳнинг амру таъқиқлари, раҳмат ва ҳамиятдир. Аллоҳ таоло мўъминларга бу дунёни унга хотиржам бўлиб суяниб қолмасликлари ва охират неъматларига рағбат қилишларини хоҳлади.

Иккинчи ғов: нолойиқлик.

Билим тўкис бўлиши мумкин. Бироқ билим олган одам, билимга нолойиқ ва билимнинг ўрни бўлмайди. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿وَلَوْ عَلِمَ اللّهُ فِيهِمْخَيْراً لَّأسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعْرِضُونَ ﴾

«Агар Аллоҳ уларда бирон яхшиликни билганида эди, албатта уларнинг қулоқларини очиб қўйган бўлур эди ва агар (Аллоҳ уларнинг) қулоқларини очиб қўйганида ҳам улар юз ўгирган ҳолларида кетган бўлур эдилар» (Анфол: 23).

Бунинг мисоли сув тўпланган қаттиқ ерга ўхшайди. У ерда қабул қилмагани учун ўсимликлар ўсмайди. Агар қалб қора бўлса, насиҳатларни қабул қилмайди. Аллоҳдан энг йироқ бўлган қалб – қора қалбдир. Агар қалб касал бўлса унинг берилган билимга нисбатан на қуввати ва на иродаси бўлади. Бундай одамларнинг мисолини Аллоҳ таоло шундай тавсифлайди:

﴿وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَلَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِن دُونِهِ إِذَا هُمْيَسْتَبْشِرُونَ ﴾

«Қачон ёлғиз Аллоҳ зикр қилинса, охиратга иймон келтирмайдиган кимсаларнинг диллари сиқилиб кетар. Қачон У зотдан ўзга бутлар зикр қилинганида эса баногоҳ улар шодланиб кетурлар» (Зумар: 45).

Учинчи ғов: ҳасад ва кибр.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам кибрни: «Кибр – ҳақиқатни бекор қилиш ва одамларни камситиш» дея изоҳладилар (Имом Муслим 275). Кибрнинг зидди – камтарликдир. Яъни, ҳақиқатни, кимда бўлишидан қатъий назар, қабул қилиш ва ҳалимликдир. Мутакаббир одам ўз гапи ва ишида туриб оладиган овсар–мутаассибдир.

Кибр – Иблис алайҳиллаънани сажда қилишдан бош торттирган иллатдир. Бу, Аллоҳ раҳм қилганлардан бошқа аввалги–ю охирги одамларга юққан касалликдир.. Яҳудийлар кўриб танишларига ва пайғамбарлигининг ҳақ эканини билишларига қарамай, кибрлари туфайли Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга иймон келтирмадилар: 

﴿الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَيَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِّنْهُمْلَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴾

«Биз китоб ато этган кимсалар (яҳудий ва насронийлар) уни (Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам пайғамбарни) ўз фарзандларини таниган каби танийдилар. (Яъни ўзларининг илоҳий китобларида у ҳақда ўқиганлар). Ва албатта улардан бир гуруҳи билганлари ҳолда ҳақиқатни беркитадилар» (Бақара: 146).

Аллоҳ таоло уларнинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг тавсифларини худди ўз ўғилларини танигандек яхши билишларини, бироқ, ёлғончи эканликларини эслатмоқда. Бу иллат туфайли Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул ва Абу Жаҳллар иймон келтиришмади!

Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салулдан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ростгўй пайғамбар эканини билгач Унга нега иймон келтирмагани ҳақида сўралганида: Биз ва Ҳошим аймоғи бу шараф учун мусобақалашар эдик ва ғолиб йўқ эди–ки, улар: Пайғамбар биздан чиқди!,– деб қолишди. Пайғамбарлик қўлимиздан кетди! Шунинг учун Аллоҳ номига онт ичиб айтаманки, биз Унга иймон келтирмаймиз!,– деб жавоб берди.

Бошқа мушриклар ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг чин пайғамбар ва ҳақиқат унинг билан бирга эканида шубҳа қилишмас, бироқ кибру ҳасадлари куфру ўжарликка ундар эди.  

Тўртинчи ғов: раҳбарлик.

Раҳбарда ҳасад ва ҳақиқатга бўйинсуниш олдида кибр бўлмаса, яхши. Акси тақдирда унда ҳақиқатга бўйинсуниш билан раҳбарлик жамланиши мумкин эмас.

Бунга Ҳирақл ва унга ўхшашлар мисол бўла олади. Чунки у, Абу Суфён билан қилган суҳбатининг охирида: «Агар айтаётган гапларинг тўғри бўлса, У, менинг ушбу оёқларим турган жойгача эгаллайди. Унга холислик қилишни билсам эди, истиқболига интиқиб ошиқардим. Унинг ҳузурида бўлсам, оёқларини ювар эдим»– деди. Шундай бўлсада, ўз мулки ва ҳаётига хатар бўлмасин дея, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг висолига етиша олмайди.

Кибр – Нажоший каби Аллоҳгина сақлаган давлат арбобларидан бошқаларнинг,  жумладан, Фиръавн ва аъёнларининг иллати эди:

﴿فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِمِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ ﴾

«Улар айтдилар: «Худди ўзимизга ўхшаган икки кишига иймон қелтирурмизми?! Ҳолбуки уларнинг қавми (яъни Бани Исроил) бизларга қуллик қилгувчидирлар»» (Мўъминун: 47).

Шундай дейилди ҳам. Фиръавн Мусо алайҳиссаломга эргашмоқчи ва пайғамбарлигини тасдиқламоқчи бўлганида вазири Ҳомон билан маслаҳат қилди. Ҳомон унга: Сиз сиғиниладиган тангри мақомидан бошқага ибодат қиладиган банда мақомига тушиб қоласиз–ку!– дегач, Фиръавн қиролликни ҳидоятдан афзал кўрди.

Бешинчи ғов: шаҳват ва мулк.

Шаҳват ва мулк китоб аҳлларининг кўпини иймон келтиришларига ғов бўлди. Чунки улар ўз қавмлари тарафидан берилаётган озиқ–овқатларнинг бекор бўлишидан қўрқишган эди. Қурайш қабиласи эса одамларни шаҳватларига қараб иймондан тўсишар ва ўша даричадан кириб келишар эди. Улар зинони ёқтирган одамга: Муҳаммад зинони таъқиқлаяпти!, ароқ ичмоқчи бўлган одамга: Муҳаммад ароқни таъқиқламоқда!,– дейишар ва замонасининг етук шоирларидан бири бўлган Аъшони шу йўл билан иймон келтиришдан тўсишган ва: Муҳаммад ароқ ичишни ҳаром қилди!,– дейишган эди. Буни эшитган Аъшо ортига қайтган ва йўлда қоқилган туясидан ерга тушиб, ўлган эди.

Илм аҳлларининг баъзилари шундай дейдилар: Мен китоб аҳлларининг кўпи билан Ислом дини ҳақида баҳс қилдим ва улардан бири менга: Мен ароқдан ва ароқ ичишдан воз кеча олмайман. Агар мусулмон бўлсам сизлар мен билан ароқ ўртасинин тўсиб қўясизлар. Ичсам, дарра урасизлар!,– деган.

Исломни қабул қилишга чорлаганимда баъзилари: Сиз айтаётган гаплар, ҳақиқат. Лекин менинг бадавлат қариндошларим бор. Агар мусулмон бўлсам улар менга беришаётган пулларини тўхтатиб қўйишади. Ҳатто улар ўлса меросхўрлари бўлишим мумкин,– деб раддия берган эди.

Буларга ўхшаган одамларнинг сони кофирлар орасида саноқсиздир. Агар уларда шаҳват ва мол омилларининг кучи иймон омилларининг заифлиги билан жам бўлса, албатта, банда шаҳват ва мол омилларига лаббай дейди:

﴿وَمَن لَّا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ ﴾

«Ким Аллоҳга даъват қилгувчи (даъвати)ни қабул қилмаса, бас, у Ер юзида (бирон жойга) қочиб қутулгувчи эмасдир» (Аҳқоф: 32).

Олтинчи ғов: оила, қариндош–уруғ муҳаббати.

Банда ҳақиқатни қабул қилиб ўзига яқин бўлганларга мухолиф бўлса, уларнинг узоқлашишлари ва ораларидан қувишларидан қўрқади. Бу – кўплаб кофирларнинг ўз қавмлари, қариндош–уруғлари ва ҳамюртлари ўртасида қолишларининг омилидир. Аксар яҳудий ва насронийлар ҳам худди шундай. Ўзлари орасидан мусулмончиликка яқинлашган одамларни нари сурадилар ва душманлари қаторида кўрадилар. Натижада, улар ичидан ҳақиқатни таниганлари залолат сари юз тутадилар.

Касал оғизнинг ичи бўлса аччиқ,

Тиниқ сув ҳам унга келади аччиқ.

Еттинчи ғов: турар жой ва ватан муҳаббати.

Банда туғилиб ўсган жойида ақрабо ва яқинлари қолмаган бўлсада, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга ёки ҳақли бўлган одамларга издош бўлиш сабабли ўз хонадони ва ватанидан ғурбат ўлкаларга чиқиши борлигини ўйлайди ва ҳақиқатга эргашиш ёки ишонч ҳосил қилганидан кейин мусулмон бўлишдан кўра ватанини афзал кўради.

Салмон Форисий разияллоҳу анҳунинг таржимаи ҳоли ва ҳақиқатни топиш йўлида чеккан машаққатларини ўқиган одам, унинг нафси билан қандай курашгани, оиласи ва ватанини ташлаб Мадинага қандай ҳижрат қилганини билиб олади. Зеро Салмон Форисий разияллоҳу анҳуга «Ҳақиқат изловчиси» номи берилган.

Бошқа саҳобалар ҳам ўз оилалари, фарзандлари ва молу мулкларидан воз кечиб, Аллоҳнинг фазли ва ризоси учун Мадинага ҳижрат қилдилар ҳамда Аллоҳ ва Расули соллаллоҳу алайҳи ва салламга ёрдам этиб садоқатларини исбот этдилар.

Саккизинчи ғов: Исломга кириш ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга издош бўлишни ота–она ва аждодларни таҳқиқрлаш деб тушуниш.

Бу тушунча, Абу Толиб ва унга ўхшаганларнинг Исломга киришларига монеъ бўлди. Улар Исломни қабул қилишса оталари ва аждодларининг ақлларини ерга урган бўлишларини тасаввур этдилар. Шунинг учун Аллоҳнинг душманларидан бири ўлими асносида Абу Толибга қарата: Абдулмутталибнинг миллатидан қайтасанми?,– деди. Абу Толибнинг охирги сўзлари ҳам ўзининг Абдулмутталибнинг миллатида эканига иқрорлиги бўлди. Абу Толибнинг иймонга киришини шу йўлдан тўсдилар. Чунки Абу Толиб отаси Абдулмутталибни жуда ҳам ҳурмат қилар эди. Биз юқорида кофирлар бандага шаҳватлари ёки шу йўл билан таъсир этишларини эслатган эдик. Шу боис Абу Толиб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга: Агар Абдулмутталиб аймоғини камситиш бўлмаса эди, сизни хурсанд қилган бўлардим,– деди. У буни ўзининг шеърида шундай ифодалайди:

Муҳаммаднинг дини энг яхши диндир,

Менгзагани топилмас башарлар оламида.

Маломату ҳақоратдан эҳтиётлик бўлмаса,

Кўрардингиз мени ҳам мусулмонлар оламида.

Айрим одамлар: Ундайлар узоқ ўтмишда яшаб ўтиб кетдилар,– деб ўйлашади. Бу, шубҳадан бошқа нарса эмасдир. Мен ҳозирги кунимизда ҳам айрим бадавийларнинг: Ота–онам ва аждодларимнинг одатларидан воз кеча олмайман!,– деганларини эшитганман:

﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ إِلَى مَا أَنزَلَ اللّهُ وَإِلَى الرَّسُولِقَالُواْ حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءنَا ﴾

«Қачон уларга: «Аллоҳ нозил қилган нарсага ва пайғамбарга келинглар», дейилса, улар: «Биз учун ота-боболаримизни ниманинг (яъни қайси диннинг) устида топган бўлсак, ўша етарли», дейишади» (Моида: 104).

Бу омил уларни ҳақиқатни танигандан сўнгра Ислом динига кириш ва ҳақиқатни қабул қилишларига тўсиқ бўлди.

Тўққизинчи ғов: душманларга эргашиш.

Ўзига ёки мусулмон бўлишига ёхуд эртароқ мусулмон бўлгани туфайли душманига айланган одамлардан интиқом олиш ҳам, кўпчиликнинг таниганларидан сўнгра ҳидоятга эришишларига монеъ бўлди. Яъни, банда бировнинг душмани бўлиб, ундан ва мансабидан нафрат этади. Шу боис душмани юрган йўлдан юрмайди ва унга хилоф ишларни қилади. Душманининг ҳақиқатга эргашганини кўради ва душманига бўлган нафрат ундаги ҳақиқатга ва шу ҳақиқатга эргашганларга ҳам душман бўлишга ундайди. Ҳолбуки, у билан ҳақиқат ва ҳақиқатга эргашганлар ўртасида бирон адоват бўлмайди. Бу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва маккалик мусулмонларга жой берган мадиналиклар – ансорларга душман бўлган яҳудийлар ҳаётида содир бўлди. Яҳудийлар ансорларга яқинда ичларидан пайғамбар чиқиши ва унинг воситасида мадиналикларга қарши уруш очишларини ошкора айтар эдилар. Ансорлар улардан илгари ҳақиқатни таниб мусулмон бўлишгач, уларга бўлган адоват ва нафрат яҳудийларнинг ўз куфру залолатларида қолишларига сабаб бўлди.

Ўнинчи ғов: одатлар.

Одатлар маъно нуқтаи назаридан сабабларнинг энг заифи бўлсада, халқларга, тил ва дин арбобларининг кўпига босим беради. Уларнинг кўплари ҳатто барчаларининг ҳужжати: Кошки одатларни енга олсам эди!,– бўлган. Одатлар дини одамларнинг кўпига босим беради. Улардан ажралиш гўё бир табиатдан иккинчисига чиқишдек мушкул. Аллоҳ таоло барча анбиёю расулларига , жумладан, энг охиргилари ва афзаллари бўлган Муҳаммад ибн Абдуллоҳга салавоту саломлар йўлласинки, улар инсониятни тилларида шаклланган қуйидаги бузуқ одат ва табиатларидан қутқардилар:

﴿إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءنَا عَلَىأُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِم مُّقْتَدُونَ ﴾

«Албатта бизлар ота-боболаримизни бир миллат — дин устида топганмиз ва албатта бизлар уларнинг изларидан бориб ҳидоят топгувчидирмиз» (Зухруф: 23).

Бундай одамларнинг нақадар қийналган эканликларини, бир кишини ўз дини ва ҳақиқатга нисбатан айтган гапларидан олиб чиқишга ҳаракат қилган одамгина яхши тушунади. Аллоҳ таоло пайғамбарларни ҳеч кимга бермаган мукофотлари билан тақдирласин.

Ҳидоят омиллари эса, жуда ҳам кўпдир. Дуо, Қуръон, пайғамбарлар ва оқил инсонлар шулар жумласидандир. Касалликнинг даволари кўп бўлганидек, ҳидоятнинг омиллари ҳам ҳисобсиздир. Банда бетоб бўлса докторга боради ва тузалиб кетиш учун барча имкониятларини сарф этади. Ҳидоят ҳам худди шундай. Унинг учун имкониятларни ишга солиш лозим. Акси тақдирда кўзларни кўр қилмасада, кўнгилларни пардалайдиган омиллар ҳидоятга тўсқинлик қилади.

Сўнгги дуомиз: Ҳамду санолар барча оламлар Робби бўлган Аллоҳ учундир.

Аллоҳ таоло омонатдор пайғамбари Муҳаммад Мустафога салавоту саломлар йўлласин.  

Муаллиф:   Аллома Ибн Қоййим Жавзийя

Нашрга тайёрлаган:   «Ватан» нашриёти

Мутаржим:  Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:  حُضُورُ الْقَلْبِ فِي الصَّلاَةِ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Ибн Қоййим раҳимаҳуллоҳ Аллоҳнинг пайғамбари Яҳё ибн Закарийё алайҳимассаломнинг қуйидаги васиятини шундай шарҳлайди: «Сизларни намоз ўқишга буюраман. Агар намозни ўқиб бўлсангиз зудлик билан ўгирилмангиз. Чунки Аллоҳ таоло, модомики ўгирмаган экан, банданинг юзига юзини тикиб туради» (Шу мазмунда: Имом Аҳмад 17302; Термизий 3102).

Намозда таъқиқланган ўгирилиш икки турлидир:

Биринчиси: кўнгилнинг Аллоҳ таолодан бошқасига ўгирилиши.

Иккинчиси: кўзнинг ўгирилиб боқиши.

Бу ўгирилишларнинг ҳар иккиси ҳам таъқиқланган. Банда намозига берилар экан, Аллоҳ унга юзи билан қараб туради. Агар кўнгли ва кўзи билан намозидан ўгирилса, Аллоҳ ҳам ундан ўгирилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан намоздаги ўгирилиш ҳақида сўралганида: «У – Шайтон банданинг намозидан сездирмай олган насибадир»– деб жавоб берганлар (Имом Бухорий 751; Абу Довуд 911; Имом Аҳмад 24457).

Осорларда эса Аллоҳ таолонинг: «Мендан кўра яхшироққа ўгирилдими? Мендан кўра яхшироққа ўгирилдими?»– дейиши нақл қилинган.

Намозида кўзи ва кўнгли билан бошқасига ўгирилган одамнинг мисоли, султон йўқлатган одамнинг мисолига ўхшайдики, уни султон ҳузурига ўтқазади ва унга қараб гапира бошлайди. Аснода чақирилган одам султоннинг ўнг ва чап томонларига қараб, кўнглида хаёли бўлиниб, султоннинг гапларини тушунмайди. Чунки, унинг қалби ҳушёр эмас. Айтингчи, бу одамга султон нима қилиши мумкин? Уни даргоҳидан қувиб солиши ва назаридан тушириши, султоннинг энг кичик жазоси бўлмайдими? Шунга ўхшаб, бу намозхон ҳам тўғри ишни қилмаган бўлади.

Қалби ҳушёр, намозида Аллоҳга юзи билан қарайдиган намозхон эса қалби қаршисида турган Зотнинг азаматини ҳис қилган, қалби Унинг ҳайбати билан тўлган, вужуди Унга таслим бўлган, Роббисидан Роббисидан бошқасига таважжуҳ этиш ёки ўгирилишдан уялган мўъминдир.

(Ибн Ҳиббон раҳимаҳуллоҳ («Дунёдаги машҳур уламолар асари» 143) Шомдаги тобиинларга эргашган энг машҳур уламолар қаторида зикр қилган ва ўз замонасининг улкан билим соҳиби, фозил, жўмард ва ишончли инсонларидан бири бўлиб, билим олиш илинжида чор атрофга саёҳатлар қилган) Ҳассон ибн Атийя раҳимаҳуллоҳ шундай дейди (Абдуллоҳ ибн Муборак раҳимаҳуллоҳ «аз–Зуҳду вар–Рақоиқ»): Бу икки одам битта намозда турсаларда, ўрталаридаги фазилатда Еру Осмонча масофа бор. Чунки уларнинг бири қалби билан Аллоҳга йўналган, бошқаси эса лоқайд ва ғофил. Агар банда ўзига ўхшаган одамга мурожаат этсайди бундай қилмас, агар шундай қилса ўрталарида самимий бўлмаганлари учун парда қоларди. Шундай экан, Холиққа бўлган муносабат ҳақида нима дейиш мумкин?! Агар банда Аллоҳга мурожаат этар экан, у билан Холиқ ўртасида шаҳвату васвасалар пардаси турса, нафс улар билан овора ва тўлган бўлса, буни Аллоҳга қандай юзланиш дейиш мумкин?! Ахир васваса ва ўйлар бандани чалғитган ва ҳар тарафга олиб кетган бўлса?!

Банда намозда турса шайтон ҳасад қилади. Чунки банда энг буюк, Аллоҳга энг яқин, шайтонга энг ғазабли мақомда туради. Шайтон банданинг имкони борича намозни тўкис ўқимаслигига ҳаракат қилади. Кези келса орзулар оғушида намозни унуттиради. Намозга лоқайд бўлиши учун ўзига қарам бўлган барча лашкарларини ишга солади. Натижада, банда (аввал) намозга лоқайд бўлса, (кейинроқ) уни ўқимай қўяди.

Агар бундай қилишга шайтоннинг кучи етмаса ва банда унинг тузоғига тушмаса, намозда банда билан қалби ўртасини тўсишга ҳаракат қилади: намозга киришишидан илгари эсига келмай умидини узган буюми ёки эҳтиёжини хотирлатади. Унинг қалбини безовта қилиш учун эслатади ва намозида қалбсиз одамдек туради! Натижада намозидан намозида Роббисига бутун вужуди билан турган банда эришган ажру савоблардан маҳрум, намозидан аввалги ҳолатидаги гуноҳу мункарлари тўкилмаганидек айрилади. Зеро намоз, намозни ҳаққи билан ўқиган, хушуларини камолига етказган ҳамда Аллоҳнинг ҳузурида бутун вужуди ва қалби билан турган одамларнинг гуноҳу хатолари учун каффоратдир.

Намозларини тўкис ўқиган банда ўзида енгилликни, устидаги оғир юклар тушганини ҳис этиб, фаоллик ва роҳатни сезади ва ҳатто намоздан ҳеч чиқмасликни орзу қилади. Чунки намоз унинг қувончи, руҳан тетиклиги, кўнглининг жаннати ва дунёдаги истироҳат маконидир. У, намозни бошлагунича ўзини гўё зиндон ёки тор маконда ҳис этади. Намозга киргач эса, мўъминларнинг имоми ва пешвоси: «Ҳой Билол, бизни намоз билан роҳатлат!»– деб айтганидек, роҳат нафас олади (Имом Аҳмад 23475. Аллома Албоний бу ҳадисни саҳиҳ деди). Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: Бизни намоздан қутқар!, демаганлар!

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Менинг қувончим намозда қилинди!»– дедилар (Имом Аҳмад 14069. Аллома Албоний бу ҳадисни саҳиҳ деди).

Кимнинг қувончи намозга қўйилган бўлса, у ундан бошқа нарса билан қандай қувонсин?! Унга қандай сабр қилсин?! Қувончи намозга қўйилган ҳушёр қалбли одамнинг намози, нури ва ҳужжати билан осмонга кўтарилади ва уни Аллоҳ азза ва жалла кутиб олади. Шунда намоз намозхонга: Мени унутмаганинг учун Аллоҳ сени ҳифзу ҳимоясига олсин!,– дейди. Намозига лоқайд ва унинг ҳақлари, ҳадлари ва хушуларини бермаган одамнинг намози эса худди эски кийимларни ўралганидек ўралиб, намхоннинг юзига отилади ва намоз: Мени зое қилганидек Аллоҳ сени зое қилсин!,– дейди.

Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумо айтди: «Қайси мўъмин таҳоратини жойигача тўкис қилар, сўнгра намозга туриб уни вақти, рукуси, саждаси ва арконлари билан Аллоҳ учун адо этар экан, бу намози ўз нури билан машриқу мағрибни ёритади ва Аллоҳнинг ҳузурига етиб боради. Намозга турган ва унинг таҳоратини тўкис қилмаган, вақтидан кечиктирган, рукуси, саждаси ва арконларидан ўғирлаган бўлса, унинг бу намози тим қора бўлиб юқорига кўтарилади ва бошининг сочларидан нарига ўтмайди ва: Аллоҳ сени мени зое қилганингдек зое қилсин! Аллоҳ сени мени зое қилганингдек зое қилсин!,– дейди» (Заиф ҳадис).

Аллоҳнинг даргоҳида қабул қилинган намоз ва амал – банданинг Роббисига лойиқ суратда адо этган намозидир. Агар намоз Аллоҳга лойиқ ва салоҳиятли бўлса, у – мақбулдир.

Аллоҳ даргоҳида қабул қилинадиган амаллар икки турли бўлади:

Биринчиси: банда қалби билан Аллоҳга боғланган ҳолатида намоз ўқир ва бошқа амалларни қилар ҳамда мудом Аллоҳ азза ва жалланинг зикрида бўлар экан, бу банданинг амаллари Аллоҳ таолога кўндаланг қилинади ва унинг рўпарасида туради. Аллоҳ таоло бу амалларга қарайди ва унинг Ўз юзи учун холис, самимий, Аллоҳни суйган қалбдан содир бўлганини кўргач, уларни суяди, улардан рози бўлади ва қабул қилади.

Иккинчиси: банда амалларни урф–одатга биноан ғафлатда қилади. Қилаётган амали билан Аллоҳ таолога итоат қилиш ва яқин бўлиш нийятида узвлари билан ибодатни адо этсада, қалби лоқайд ва ғофил бўлади. Унинг бошқа амаллари ҳам шундай бўлади ва Аллоҳ таолога кўтарилгани маҳал, Аллоҳнинг қаршисида тура олмайди ва Аллоҳ унга назар ташламайди. Амаллари, амаллар девони турган жойга қўйилади. Сўнгра уларни Қиёмат кунида бандага қайта кўрсатилади ва Аллоҳ учун қилинганига савоб берилиб, Аллоҳ учун қилинмагани банданинг ўзига қайтарилади. Амалнинг қабул бўлиши – бандани қасрлар, ноз–неъматлар ва ҳурлар билан тақдирланиши, демакдир.

Биринчи намозхонни амални қилишга рози бўлиш, намозхондан Аллоҳ учун қилгани боис ризолик, Аллоҳга яқинлаштириш, мақоми ва даражасини кўтариш билан мукофотланади. Буларни Аллоҳ таоло беҳисоб беради. Бу ҳам, юқоридаги ҳам, айри мукофотлардир.

Одамлар намоз ўқир эканлар беш ҳолатда бўладилар:

Биринчиси: ўз жонига жабр қилган одамнинг ҳолати. Бу одам намозига лоқайд бўлиб, унинг таҳорати, вақтлари, ҳадлари ва арконларини етарли қилмайди.

Иккинчиси: намозининг ўз вақтида арконлари ва таҳоратлари билан ўқилишига зоҳиран диққат қилган бироқ нафсининг васвасалар билан курашига беэътибор, васваса ва ўйларига мағлуб бўлан одамнинг ҳолати.

Учинчиси: намозининг тўкислиги ва арконларига риоя қилган ва нафси билан васваса ва ўйларни даф қилиш учун курашган одамнинг ҳолати. У, намозидан ўғирламаслиги учун душманига қарши кураш билан банд. Бундай намозхон намоз ва жиҳод ичида бўлади.

Тўртинчиси: намоз ўқимоқчи бўлса намозининг ҳуқуқлари ва арконларини тўкис қилган, қалби унинг ҳаққи ва арконларини тўкис қилиш билан банд бўлган одамнинг ҳолати. У, намозидан бирон нарсанинг зое бўлмаслигини хоҳлайди. Шу боис унинг мақсади намозини лойиқ бўлганидек тўкис адо этиш ва мукаммал қилишга қаратилган бўлади. Ҳолбуки, унинг қалби намоз ўқиш ва Рабб таолога ибодат қилиш билан банд бўлади.

Бешинчиси: намозга тўртинчи ҳолатдаги одам каби турган бироқ қалбини олиб, Аллоҳнинг олдига қўйган одамнинг ҳолати. У, қалби билан Аллоҳга қараб туради, Аллоҳнинг нигоҳбонлигини унутмайди, Аллоҳни кўриб тургандек муҳаббати ва азамати билан тўлади. Унинг кўнглидаги васваса ва ўйлар бутунлай йўқолади. Аллоҳ билан ўртасидаги парда кўтарилади. Намозда бу намозхон билан бошқалар ўртасидаги масофа, Ер билан Осмон ўртасидаги масофа каби узоқ бўлади. Бу мўъмин намозида Роббиси билан доимо банд ва қувонч ичрадир.

Биринчи ҳолатдаги одам жазоланади. Иккинчи ҳолатдаги одам сарҳисоб қилинади. Учинчи ҳолатдаги одамнинг намози каффоратдир. Тўртинчи ҳолатдаги одам намози учун муносиб тақдирланади. Бешинчи ҳолатдаги одам Роббисига яқиндир. Чунки унинг, қувончи намозга қўйилган одамдан насибаси бордир. Бу дунёда намози туфайли қувонган одам, охиратда Аллоҳга яқин бўлиши билан қувонади. Аллоҳ билан қувонган одамни кўриб ҳамма қувонади. Аллоҳ билан қувонмаган одамнинг жони, бу дунёга ҳасрат билан узилади.

Ривоят қилинишича банда намозини бошлагач Аллоҳ таоло: Мен билан бандам ўртасидаги пардани кўтаринглар!, агар намозида (у ёқ ёки бу йққа) ўгирилса: Пардани туширинглар!,– дейди. Бу ўгирилишни: Кўнгилнинг Аллоҳдан бошқасига бурилиши, деб изоҳланди. Агар кўнгил Аллоҳдан бошқасига ўгириладиган бўлса, Аллоҳ банда билан Ўзи ўртасини парда билан тўсади ва Шайтон намозга аралашиб, намозхонга дунё ишларини рўпара қилиб, ойнадек қилиб кўрсатади. Агар намозхон кўнгли билан Аллоҳга йўналиб, Аллоҳдан бошқаси учун бурилмаса, шайтон Аллоҳ билан бу кўнгил ўртасига кира олмайди. Ўртага парда тушсагина кира олади. Банда Аллоҳ сари қочса ва кўнглини ҳушёр қилса, шайтон у бандадан қочади. Банда ва шайтон ўртасидаги можаро, намозда шундай давом этаверади.

Банда шаҳвати ва нафсу ҳавосига ғолиб келар экан, намозда туриши ва намоздаги бандлиги билан кучли бўлади. Акси тақдирда унинг қалбини шаҳватлар мағлуб қилиб, нафсу ҳаво асир этади ва шайтон унга ҳукмрон бўлиб олади. Бундай пайтда бечора банда васваса ва ўйлардан қандай халос бўлиши мумкин?! ...

Қалб уч турли бўлади:

Биринчиси: иймон ва эзгу ишлардан бўш қалб

Бу – шайтон васвасалари билан чулғаб олган қоронғу қалбдир. Чунки шайтон бу қалбни ўзи учун ин ва ватан қилиб, унга хоҳлаганидек ҳукм қила оладиган даражада ўрнашиб олган.

Иккинчиси: иймон нури билан мунаввар бўлган ва иймон чироқлари ёнган бироқ шаҳват зулматлари ва нафсу ҳаво шаббодалари эсиб турган қалб.

Бу – баъзида шайтон ҳужумга ўтса, баъзида чекинган, шайтон умидвор бўлган ва банда билан ўртасидаги кураш ғолиблик ва мағлублик ўртасида давом этган қалбдир.

Бу турдаги қалбларнинг душманига ғолиблик ва мағлублик онлари ҳам фарқли бўлиб, кўпинча шайтонга ғолиб бўлса, бошқа пайтларда шайтон унга ғолиб бўлади.

Учинчиси: иймон билан тўлган, иймон нури билан мунаввар бўлган ва шаҳват пардалари ва юқоридаги зулматлари бўлмаган қалб.

Иймон нури бу қалбда порлайди. Бу порлашнинг ўзига хос ҳарорати бўлиб, унга яқинлашган васвасаларни куйдиради. У – юлдузлар билан ҳимояланган осмонга ўхшайди. Унга шайтон яқинлашса тошбўрон қилинади.

Аллоҳ таоло саййидимиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва барча асҳобларига салавоту саломлар йўлласин.             

Талоқ қўйишдан илгари шошилманг!

Муаллиф:  Шайх Абдулмалик Қосим

Мутаржим:  Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:تَمَهَّلْ وَتَأَمَّلْ قَبْلَ أَنْ تُطَلِّقَ!  

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Барча Оламлар Робби бўлган Аллоҳга ҳамду санолар, анбиё ва расулларнинг шарафлиси бўлган Муҳаммад ибн Абдуллоҳга салавоту саломлар бўлсин.

Сўнг ...

Муҳтарам дўстим, сиз бугун анчагина қайғулар ва кети узилмаган ғамлар ичида қолганингизни, гоҳида эса тўғри йўналишда юришдан қийналаётганингизни жуда яхши биламан.

Келинг, бошингизга тушган мусибатни ва сизга оғриқ бўлган машаққатларни биргалашиб енгиллатайлик. Чунки, талоқнинг оқибати яхши эмас ҳамда фарзандлардан айрилиқ ва бошқа мусибатлар, рафиқа учун ҳам анчагина оғирдир.

Мавзуга киришишдан илгари, келинг, оилавий муаммолар содир бўлганида нима қилганларини билиш учун Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг хонадонига назар ташлайлик ва у Зотнинг муҳтарама рафиқалари билан содир бўлган икки ҳолат ҳақида тўхталиб ўтайлик. Бу ҳолатларни «ат–Табақотул Кубро» китобида (8/138) Ибн Саъд раҳимаҳуллоҳ ривоят қилган.

Биринчи ҳолат: Умму Зарра разияллоҳу анҳо мўъминлар онаси Маймувна разияллоҳу анҳонинг шундай деганларини нақл қилади: «Кечаларнинг бирида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олдимдан чиқдилар ва мен эшикни қулфладим. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қайтиб, эшикни очишни талаб қилдилар. Мен очишни рад этдим. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қасам ичайми ёки очасизми?»– дедилар. Мен: Менинг кечамда бошқа рафиқаларингизнинг олдига кетасизми?,– деб савол бердим. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мен пешобимдан пишиқиб кетганим учун чиққан эдим!»– дедилар».

Бу умматнинг пайғамбари, пешвоси ва муаллими тунда ўз эҳтиёжи учун чиқади ва эшик қулфланади. Эшикни очишни талаб қилсада, рафиқаси очмайди... Эшикни очиши учун қасам ичишга тайёр туради ва хонадан чиқишининг асил сабабини хотиржамлик билан тушунтиради. Вазиятни англан рафиқаси эшикни очади ва муаммо осонлик билан ҳал бўлади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳалимлиги ва олийжаноблиги бўлмаса эди, муаммо бунчалар осон ҳал бўлмас эди!

Иккинчи ҳолат: Бу ҳолат, кўпинча, кундошлар ўртасида рўй беради. Безовталикка сабаб бўладиган бундай вазият кучайса ва ораларнинг бузилишиига бир баҳя қолса, эр нима қилиши керак?

Насоий раҳимаҳуллоҳ Умму Салама разияллоҳу анҳодан ривоят қилади: «Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва асҳобларига товоғимда овқат олиб келдим. Оиша ҳам бир кийимга ўраниб, қўлида тош билан келди–да, менинг товоғимни синдирди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам иккига айрилган товоқларнинг парчаларини бирлаштириб, асҳобларига: Еяверинглар! Онангиз рашк қилдилар!,– деб икки марта такрорладилар ва Оишанинг товоғини менга, меникини эса Оишага жўнатдилар».

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу муаммони доноларча ҳал қилдилар.

Менинг мазкур икки ҳикояни келтиришимдан мақсад, муҳтарам биродаримизнинг кечиришнинг таъсири борлиги, яхшилик қилиш эса авло эканини билишидир. Чунки Аллоҳ таоло мўъминларни мақтар экан шундай деган:

﴿الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴾

«(У тақводор зотлар) яхши-ёмон кунларда инфоқ-эҳсон қиладиган, ғазабларини ичларига ютадиган, одамларнинг (хато-камчиликларини) афв этадиган кишилардир. Аллоҳ бундай яхшилик килувчиларни севади» (Оли Имрон: 134).  

Бу, ўртадаги муҳаббат ва иноқлик давом этиши учун мўъминни ўз ҳуқуқларидан воз кечтирадиган ва ёмонлик қилган одамни кечиртирадиган ҳатто унга яхшилик қилдирадиган мақомдир. Бу – Аллоҳ таоло хушмуомалалик ва олийжаноблик ато этган кимсалардагина намоён бўлиши мумкин.

Муҳтарам дўстим, Аллоҳнинг изни билан, сизга сизни қайғуга солган нарсанинг давосини тақдим этаман. Шулардан:

Биринчиси: Шошқалоқлик қилманг!

Чунки, шошқалоқлик савобли ишлардагина ҳайрли бўлсада, ундан бошқа барча ишларда мазаммат қилинган. Мен сизнинг бирон машинани сотиб олар экансиз шошилмай уни текшириб, синаб, бугун бўлмаса эртага олишни ўйлаётган зийрак ва оқил деб ўйлайман. Чунки сиз уни бугун олмасангиз, эртага олишингиз мумкин. Бундан ташқари уни сотиб олишни кечиктиришнинг, сизга бирон зарари йўқ. Гарчи кечиктириш сизга даромад келтирмаса ҳам, Аллоҳнинг изни билан, афсус қилмайсиз. Зеро қанча–қанча одамлар борки, шошилгани ва енгилтаклиги учун пушаймон бўлган бўлса, кечиктиргани учун пушаймон бўлмаган. Қарор бериш бугун ҳам, эртага ҳам қўлингизда экан, нега шошиласиз?! 

Иккинчиси: оқил одам ишни ўз арбобига топширади.

Оқил одамлар ишни ўз арбобига топшириб, уларнинг маслаҳатига суянишади. Ахир ўзингиз ҳам бир сўтих ерни сотиб олиш учун, шу соҳадаги мутахассилар билан маслаҳат қилмайсизми?! Агар оилангизда бирон муаммо пайдо бўлса илм толиблари ва уламолар билан маслаҳатлашиб, вазиятингизни тушунтириб, уларнинг фикрларини олишингиз ўта зарурдир. Чунки, ҳақиқат – мўъминнинг топилдиғи ва сиз дўстларингизнинг маслаҳатлари билан зийрак ва ҳушёр бўласиз.

Учинчиси: оилавий можаролар синовдир.

Оилавий можаро сабабли бошингизга келган қайғу, алам ва муаммолар сабр қилиш ва ортидан савоб умид қилиш керак бўлган синовлардир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ҳақда: «Мўъминнинг бошига келган касаллик, машаққат олдидаги ожизлик, озор, қайғу ва ғамлар ҳатто кирган тиканларни (ҳам), Аллоҳ унинг хатоларига каффорат қилади»– деганлар (Имом Бухорий 5641, 5642; (шу маънодаги ҳадис) Имом Муслим 6730).

Истрижоъни кўп айтинг! (Истрижоъ «Биз Аллоҳнинг қулимиз ва Аллоҳгагина қайтамиз» маъносидаги إِنَّا للهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ  жумласидир). Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мўъминнинг бошига мусибат етса ва:

■إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ اللَّهُمَّ أْجُرْنِى فِى مُصِيبَتِى وَأَخْلِفْ لِى خَيْرًا مِنْهَا■

«Биз Аллоҳнинг (бандаси)миз ва Аллоҳга қайтажакмиз. Аллоҳим, бу мусибатимда менга савоб бер ва ортидан ундан кўра яхшироқ нарсани бадал қил!» деса, Аллоҳ йўқотганидан кўра яхшироқ нарсани беради»– деганлар (Имом Муслим 2166).

Тўртинчиси: кўнглингизни гина ва нафратдан тозаланг!

Оилавий можаролар кўзингизга парда қўйиб фикрингизни шол қилса, Шайтон сиздан олган бу насиба билан хурсанд бўлади. Оилангизнинг оқибати гина ёки нафрат ёхуд нафснинг зафари билан тугашидан ҳушёр бўлинг. Чунки пайғамбаримиз Муҳаммад Мустафо соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мен икки кучсизлар: етим ва хотин–қизнинг ҳаққини поймол қилдирмайман!»– деганлар (Насоий 9149).

Бешинчиси: адолатли бўлинг.

Чунки Аллоҳ таоло:

﴿وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُواْ ﴾

«Агар гапирсангизлар адолатли бўлинглар!» деган бўлса (Оли Имрон: 134), душман ва хасмлар ҳақида:

﴿وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلاَّ تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى ﴾

«Бир қавмнинг нафрати сизларни уларга адолатсизлик қилишингизга ундамасин! Адолатли бўлингиз! Шугина тақвога яқинроқдир» деган (Моида: 8).

Бирга ойлар ва йиллар давомида умргузаронлик қилган рафиқанинг яхшиликларини тилга олиш адолатдандир. Муҳтарам дўстим, унутмангки, айбу нуқсонларни тилга олавериш олийжаноб одамларнинг иши эмас. Ахир ҳамкасбингиз ва дўстларингизнинг катта–катта хатоларини кечираяпсиз–ку! Наҳотки, Аллоҳ таоло:

﴿وَالصَّاحِبِ بِالجَنبِ ﴾

«ёнингиздаги ҳамроҳингизга (яхшилик қилингиз)» (Нисо: 36) ва:

﴿وَلاَ تَنسَوُاْ الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ ﴾

«Ўзаро бир-бирларингизга фазлу карам қилишни унутмангиз!» (Бақара: 237) деб амр қилган иш учун рафиқангизни кечира олмасангиз?!

Олтинчиси: рафиқа билан бирга қолишда ислоҳ имкони бор.

Унутманг, рафиқанинг хонадонингизда бирга қолиши уни ислоҳ қилиши имконияти, кўнглингиз, қулоғингиз ва таносил узвингизнинг шайтон васвасаларидан покдомонлигининг гаровидир. Инсон анчагина кучсиздир ва фитналарга Аллоҳ азза ва жалла ҳалол ва машруъ қилган нарсалар билангина қарши тура олади.

Еттинчиси: фарзандларингизни ўйланг!

Шошилинч олинган қарорингиз билан, оилада мавжуд бўлган фарзандларингиз ё она меҳри ёки ота шафқатидан йўқсилликни ҳис этадилар. Шуни доимо ёдингиздан чиқармангки, фарзандларингизнинг ёнингизда бўлишлари саодатингизнинг бир бўлагидир. Сиз ҳозир чорраҳада турибсиз, шошилманг! Агар рафиқангиз билан бирга яшаш сиз учун қийинчиликлар туғдирса, фарзандларингизнинг саодатли келажаги ҳақида ўйлашингиз, қийинчиликларни кўтаришингизда катта ёрдамчи бўлади. Ахир бугунгача улар учун қанча–қанча машаққатларни кўтариб келмадингизми?!

Саккизинчиси: кибр қилманг!

Мутакаббирлик, зўравонлик ва нафсга эркинликни беришдан йироқ туринг! Чунки бандаларнинг энг шарафлиси бўлган Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам камтар одамларнинг пешвоси бўлган эдилар. Бирон шаръий сабаб йўқ экан, талоқ қўйманг! Талоқ қўяётган ёки талоқ қўйиб бўлгандан кейинги мақсадингиз, бир муслима ёки муслиманинг оиласига (моддий ёки маънавий) зарар етказиш бўлмасин! Чунки бундай қилиш, зулмдир!

Тўққизинчиси: олийжаноб инсонларнинг тарихини ўқинг!

Ислом умматининг тикланишида муаззам ҳиссалари бўлган саҳобалар ва тобиинларнинг таржимаи ҳоллари, уларнинг рафиқаларига бўлган муносабатларини мутолаа қилинг. Ҳатто Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг рафиқалари билан бўлган илиқ муносабатларини ҳам ўрганишингиз мумкин.

Ўнинчиси: дуо қилиб, истиғфор айтинг.

Аллоҳга дуо, истиғфор ва садақа билан таважжуҳ қилинг. Шояд Аллоҳ таоло бузилган ишларни тузатар:

﴿وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجاً ﴾

«Ким Аллоҳдан тақво қилса, Аллоҳ унга чиқиш йўли қилиб қўяди» (Талоқ: 2).

Ўн биринчиси: эр ва хотиннинг ўз табиати бор.

Эр ва хотиннинг ўзаро фарқли бўлган табиати, одати, шахсий истаклари ва фикрий савияси бўлади. Чунки уларнинг ҳар иккиси ҳам узоқ йиллар давомида айри хонадон ва айри муҳитларда тарбия кўришган ва ҳар бир оила уларга ўз одатларини сингдирган. Сиз эса у одатларни бир лаҳзада ўзгартириш пайидасиз. Шунинг учун ҳам айрим ҳуқуқ ва истаклардан воз кечиш керак. Кўпинча, иноқлик ва муҳаббатнинг юзага келиши учун кутишга ҳам тўғри келади. Эр ва хотин бир–бирларининг табиатларини яхши билишгач ва фарзандлар дунёга келгач, ўзаро муҳаббат кучаяди. Иноқ оиланинг вужудга келиши учун барча истакларнинг рўёбга чиқиши ёки фикрларнинг бир хил бўлиши шарт эмас.

Ўн иккинчиси: хотинингиз чарчаган бўлса керак.

Рафиқангизнинг оғир ишлари ва сиз учун тақдим этаётган хизматлари бор. Сизни руҳий ва ҳиссий эҳтиёжларингизни қондириб покдомон сақлаш, овқатларингиз ва чойларингизни тайёрлаш, кийимларингизни оқ тараш, фарзандларингизни тарбиялаш – шулардан баъзилари, холос. Ҳолбуки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мўъмин мўъминадан нафратланмасин. Агар унда ёқтирмаган ахлоқни кўрса, бошқа (пайтда) ёқтирадиганини кўрган!» деганлар (Имом Муслим 3721).

Уйланган хотинининг табиати оғир бўлсада, эр унинг диёнати ва покдомонлигини севган бўлиши мумкин. Бошқаси эса хотинида айрим тавсифларни кўрган бўлсада, ўзи севган сифатларни кўрмаслиги ҳам мумкин. Шунга ўхшаб, сизда ҳам баъзи тавсифлар мавжуд бўлсада, бошқалари бўлмаслиги табиий. Шу боис, ўзингизга қарамай бошқалардаги тўкисликни талаб қилманг. Бу борада Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Хотин киши қовурғага ўхшайди: уни тўғриласанг синади, фойдаланмоқчи бўлсанг, унинг эгрилиги билан истеъмол қиласан»– деганлар (Имом Бухорий 5184).

Биров Умр ибн Хаттоб разияллоҳу анҳунинг олдига хотинининг ахлоқидан шикоят қилиб келди. Халифанинг чиқишини кутиб, дарозаси олдида туриб қолди. Ўша пайтда Умар разияллоҳу анҳу рафиқасининг овозини кўтариб гапираётгани, халифадан эса товуш чиқмаётганига гувоҳ бўлди ва орқасига қайтиб кета бошлади. Шунда амирулмўъминийн Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳу: Ҳой тўхта, нима эҳтиёжинг бор эди?,– деб чақириб қолдилар. Келган одам бошидан ўтганларни айтиб берди. Унга Умар разияллоҳу анҳу насиҳатомуз шундай дедилар: Эй одам, мен хотинимнинг инжиқликларини устимдаги ҳуқуқлари туфайли кўтараман. Чунки, у менинг овқатимни пиширади, нонимни ёпади, болаларимни эмизади ва кўнглимни ҳаромдан сақлайди. Одам халифанинг гапини эшитгач: Эй амирулмўъминийн, менинг хотиним ҳам шундай қилади, деди. Умар разияллоҳу анҳу: Ундай бўлса, сен ҳам унинг инжиқликларини кўтар!,– дедилар.

Шу боис, баъзида қаршилик кўрсатмаслик ҳам зийраклик аломати бўлиб, инсонни камситмайди.

Ўн учинчиси: жанлжалдан душманларингиз севинади.

Эр ва хотин ўртасидаги жанжалдан биринчи бўлиб душманлар, гина қилганлар ва нафратланганлар, жумладан, уларнинг бошида Шайтон севинади...

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Иблис тахтини сув устига қўйиб, лашкарларини (одамлар ўртасида васваса қилиш учун) юборади. Уларнинг Иблисга энг яқин бўлганлари, энг катта фитнани қилганларидир. Лашкарлардан бири келади ва: Мен фалон ва пистон ишни қилдим,– дейди. Иблис унга: Ҳеч нарса қилмабсан!,– дейди. Сўнгра бири келиб: Мен (бир) одамга ёпишиб (васваса қилавердим) ва охири хотини билан ўртасини ажратиб ташладим,– дейди. Иблис уни ўзига яқинлаштириб: Сен қандай яхшисан–а!,– дейди». Аъмаш раҳимаҳуллоҳ: менимча Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Уни олдига чақиради», деган бўлсалар керак,– деди (Имом Муслим 7284).

Шунинг учун ҳам, тушунтириш, насиҳат ва бошқа имкониятлардан фойдаланилгандан кейин, хотиндан ажралиш учун кучли сабаб ҳам бўлиши керак.

Ўн тўртинчиси: ҳар оилада жанжал бўлиб туради.

Сиз: Бошқаларнинг оиласида жанжаллар бўлмайди, деб ўйламанг. Агар бирон уй оилавий можародан холи бўлса эди, у Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг хонадони бўлар эди. «Уйлар обод, ишлар хуфёна» деган мақол бор. Лекин уларнинг барчаси сабр қилмоқдалар, кечирмоқдалар, маслаҳатлашмоқдалар. Шу боис бўлса керак, уларнинг ишлари йўлида, тотув ҳаёт кечирмоқдалар. Сиз эса ҳадеб танқид қилавердингиз ва оилавий ҳаётингиз тўхташ арафасида. Бу ҳолат сизни талоқ қўйиш даражасига олиб келди. Кошки, яна бир бор яхшиликлар билан ёмонликлар ўртасини таққослаб, ўйлаб кўрсангиз.

Ўн бешинчиси: талоқ икки турлидир.

Талоқ икки: сунний (суннатга асосланган) ва бидъий (бидъатга асосланган) қисмга бўлинади. Талоқ қўяр экан мусулмон банда риоя қилиши керак бўлган шартлар бор. (Ҳайз кўриб бўлган) хотинга жинсий алоқа қилмай туриб талоқ қўйилади. Агар эр хотинини ҳайз қони кўраётган ёки ҳайз қони кўриб бўлгач жинсий алоқа қилганидан сўнгра талоқ қўйса, унинг талоғи ҳаром бўлиб, Ислом асосларига зид бўлган бўлади. Бундан ташқари эр бир мартада бир талоқдан ортиқ талоқ қўймаслиги шарт. Агар хотинини бир мартада бир талоқдан кўп, масалан, бирданига уч талоқ ёки ундан кўра кўпроқ талоқ қўядиган бўлса, бу талоғи шариатда кўрсатилган талоқ қўйишга зиддир.

Муҳтарам дўстим, барча ишларингизда Аллоҳ таолодан мадад сўранг ва Унга таваккул қилиб, Унга гуноҳ ва мункар ишлардан воз кечиш билан яқин бўлинг. Чунки, гуноҳлар мусибатларнинг омилидир. Зеро, мусибат гуноҳ туфайли келган бўлса, тавба билан кўтарилгандир. Кўп дуо қилинг ва фикри очиқ, билимли ва доно одамлар билан маслаҳатлашинг.

Аллоҳ таоло сизни Ўзи суйган ва рози бўлган ишларга муваффақ қилиб, мададкорингиз бўлсин. Ҳаётингизни осуда ва фарвон қилиб, дунё ва охиратда кўзларингизни қувонтирадиган фарзандлар ато этсин!

Аллоҳ таоло пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва барча асҳобларига салавоту саломлар йўлласин.

Муаллиф:  Аллома Сафар Ҳаваалий

Мутаржим:  Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:      الْمُسْتَقْبَلُ لِلإسْلاَمِِ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Пайғамбарини ҳидоят ва Ҳақ дин билан бутун динлар устидан ғолиб қилиш учун юборган Аллоҳ таолога ҳамду санолар, барча Оламга раҳмат, Қиёмат олдидан (жаҳаннамдан) огоҳлантирувчи, (жаннатдан) муждаловчи, Аллоҳнинг йўлига Аллоҳнинг изни билан чорловчи ва порлаган маёқ қилиб юборилган пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва асҳобларига Аллоҳнинг салавоту саломи бўлсин.

Сўнг ...

Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ

1 – Ғарб маданияти

Бизни барча мўъмин ва мусулмон, ўз дини учун ҳамиятли ва даъватчи бўлган барча учун муҳим мавзу – башарият маданияти ва Ер юзидаги одамзоднинг келажаги ҳақида гапиришга муваффақ қилаётган Аллоҳ таолога ҳамду санолар айтамиз.

Хўш, ҳодиса ва муаммолар билан тўлиб–тошган ушбу Оламдаги келажак кимники бўлади?

Зеро ушбу сайёра турфа дунёқараш, фикр, уруш ва идеологияларнинг кураш майдони ва (таъбир жоиз бўлса) театрига айланиб қолди. Бу кураш тугаётган пайтда ким зафар қозонади?

Аллоҳ яратган Ер куррасига қайси дин ёки ирқ ёхуд ғоя ҳукмрон бўлади?

Келажак ҳақида сўз кетар экан, ҳозирги кунимиз ҳақида ҳам бир–икки оғиз гап айтиб ўтишимиз лозим. Чунки, ҳозирги кунимиз келажак учун катта йўл, ҳатто, келажакнинг бир парчасидир. Чунки у, келажакнинг ибтидосидир. Шундай экан, ҳозирги кунимизга бир назар ташлаб ўтишимиз лозим.

Башариятни ким бошқараяпти?

Башариятга ким ҳукм қилаяпти?

Зоҳиран бўлсада, Ер юзига ким ҳукмронлик қилмоқда?

Биз келажакни ва келажак кимники бўлишини ўрганиш учун ушбу нуқтадан ҳаракатимизни бошлайлик. Ғайбни Аллоҳгина билсада, унинг бу мавзуга тааллуқли бир қисмини одамзодга билдирди ва коинавий қонуниятларни омонат қилиб қўйди. Улар ва ишларнинг натижаси ҳақида тафаккур қилган одам, ҳодисаларнинг қандай натижага етиб боришини тасаввур қилиши мумкин.

Дунё ва унга ҳукм қилаётган маданиятлар ҳақида билим эгаси бўлган одам, ҳозирги кунимиздаги ҳукмрон маданият – Ғарб маданияти эканини жуда яхши билади. Биз Европа ва Ғарб маданияти ҳақида гапирар эканмиз, бу билан Европа қитъасининг табиий ва фикрий нуқтаи назардан ривожанишини, яъни, Шарқдаги социализм ва Ғарбдаги капитализмни ҳамда бу икки идеологияга бўйинсунган барча давлатларни назарда тутамиз.

● Оқ танли одамнинг маданияти

Ҳозирги кунда башариятга, зоҳирий бўлсада, фикрий ва моддий жиҳатдан ҳукм қилаётган Ғарб маданияти, ғарблик машҳур файласуф Бертран Рассел «Оқ танли одамнинг пешволиги» деб атаган маданиятдир. Яъни, Аллоҳ таоло Қуръон Каримда, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса ҳадисларида «Рум» ва «румликлар» дея таъбир қилган исм. Келгуси сатрларда Қуръон ва суннатда Европа қитъаси учун «Рум» (Византия) исми истеъмол қилинганига гувоҳ бўламиз.  

Чунки Византия империяси ва унинг қироли Ҳирақл (Геракл) жаҳоннинг шу минтақаси – Европага ва мусулмонлар фатҳ қилишларидан илгари Шом ва Миср диёрларига ҳукм қилар эди. Ғарб ёки Ғарб маданияти ёхуд «Европа» сўзлари тилга олинганида Рум (Византия) назарда тутилади.

Бугунги кунда Ғарб маданияти фикрий ва моддий нуқтаи назаридан бутун жаҳонга ҳукм қилмоқда. Хўш, бу маданиятнинг давомийлиги учун бирон кафолат борми? Ёки унинг инқирозга учраши ва емирилишига далолат қиладиган, жумладан, башариятнинг келажагига катта таъсир қиладиган омил ва аломатлар мавжудми?

Биз ушбу гапларни ҳиссиётларга берилиб айтаётганимиз йўқ. Чунки бизда, гарчи Рум аччиқланса, кўпайса ва кучайса ҳам, келажак фақатгина Исломники эканига аниқ ва кучли далиллар бор.

● Ғарб маданиятининг емирилиш аломатлари

Биз ҳиссиёт ёки яхши умидлар соясида эмас, балки, етарли даражада қониқтирадиган шаръий асослар асосида гапирмоқдамиз. Бу мавзуда баҳс юритар эканмиз, биз, бу қониқарлилик тўкис ва фикрлар очиқ бўлиши учун, мантиқан бетараф йўлдан бориб, кузатамиз.

Бертран Рассел: «Оқ танли одамнинг даври тугади»– дейди. Ундан илгари ҳам шум нийятли бўлмаган Ғарб файласуфлари ва даҳолари Ғарб маданиятининг оқибати ҳақида қарорлар олиб, китоблар ёзганлар. Бунинг мисоли анчагина кўпдир.

Бунга, йигирманчи асрнинг йигирманчи йилларида олмон файласуф ва мутафаккир олим Освальд Шпенглер (Oswald Spengler) тарафидан ёзилган «Ғарб маданиятининг инқирози» китоби очиқ далолат қилмоқда. Бу анчагина катта ҳажмдаги китоб бўлиб, уни Аҳмад Шайбоний араб тилига ўгирган. Бу китоб катта бўлишига қарамай унда бирон маданиятда пайдо бўлса емирилиши муқаррар бўлган муайян омил ва сабаблар санаб ўтилган.

Ушбу мутафаккир мажусийлар, юнонлар ва византияликлар маданиятини – унинг таъбирича араб маданияти – исломий маданиятига қадар бўлган даврини, сўнгра, Ғарб маданиятини айтиб ўтади. Унинг айтишича, инқирозга учраган қадимги маданиятларда емирилиш омиллари Ғарб маданиятида ҳам мавжуддир ва амалга ошгандир.

Буни талайгина адиблар ўрганиб чиқишган. Масалан, Джордж Оруэлл (Georges Orwell). Ғарблик адиблар орасида бир синф пайдо бўлди ва уларни Колин Уилсон (Colin Wilson) «Бегоналар» деб атади. Улар Швеция, Норвегия, Буюк Британия, Франция ва бошқа мамлакатларда яшаётган адиблардан иборат эди. Уларга «Бегоналар» деб аталарди. Уларнинг барчаси маданиятнинг емирилишидан огоҳлантиришар ва Ғарб маданиятининг емирлиши ҳақида ҳайқириб бонг уришар эди.

Шояд биз биттагина мавзуни кўздан кечириб чиқиш имкониятига эга бўлсак. Чунки Ғарб маданиятининг инқирозига далолат қилаётган талайгина ишоратлар бор. Шундай бўлсада битта мавзу борки, у ҳақиқатан сизларни ҳам ҳайратга солади.  

Освальд Шпенглер барча маданиятларни ўрганиб чиққач, маданиятларни емирадиган муштарак омил борлигини фарқ этди. Бу омил нима эди?

У шундай дейди: «Агар хотин киши ўзининг оналик каби вазифасидан воз кечиб, уйидан ишлаш ёки эркаклар билан аралашиш ёхуд эркаклар хилқатида бўлган нарсалар билан рақобатлашиш учун ташқарига чиқар экан, бу – ўша маданиятнинг емирилиш омилидир. Бу – юнонлар, византияликлар ва мажусий маданиятларда бўлган ва ҳозирги кундаги маданиятда ҳам мавжуддир».

У, ушбу жумлаларни йигирма асрнинг биринчи чорагида, ҳануз хотин–қизларнинг ташқарига чиқишлари етиб келган бугунги машъум манзара ҳосил бўлишидан ва одамнинг хаёлига келишидан анча илгари ёзган.

У, бу қоидани тадқиқ этади. Ўзининг энг қудртали ва ҳашаматли даврида эркагу аёл аралаш қатнашадиган театрлари тер тўкиб ишлаган пайтларда византияликларнинг маданияти инқирозга юз тутди. Бу, у маданият емирилишининг асосий омилларидан бири эди. Ғарб маданиятидаги аҳвол ҳам бундан фарқли эмас. Муаллиф Ғарб маданиятининг оқибати ҳам емирилиш ва йўқолиш экани ҳамда бунинг асосий омилларидан бири хотин–қизларнинг ўз уйидан ташқарига чиқиши ва ишлаб чиқаришда эркак билан бирга ишлаши эканига ўзига замондош бўлган европалик адиб ва муаррихларнинг гапларини ҳужжат қилиб олиб келади.

Мавзунинг асоси шуки, аёл она бўлган Уммат, ўз табиати билан ёш авлоди янгиланиб турадиган авлоддир. Шу боис Ҳиндистон ва Хитой каби Шарқ мамалакатларида ёш авлод ҳар бир аср ва ҳар бир босқичда янгиланиб туриши мумкин. Технология нуқтаи назаридан қолоқликни янги авлод келиб ислоҳ этиши ва юксалиб, технологияни яхши ўрганиб, маданий тараққиётни амалга ошириши мумкин. Бироқ аёл уйдан чиқиб, иш соҳасида эркакка шерик бўладиган Уммат, кексайган умматдир. У, бир ёки бир неча наслдан сўнгра бутунлай кексаяди. Бундан бошқа чораси ҳам йўқдир.

Дунёга машҳур инглиз муаррихи Арнольд Тойнби (Arnold Toynbee) бу мавзуни қаламга олар экан, унга тарихий ҳисобот ҳақиқатини далил қилади. Яъни, Ғарб олами ўн тўққизинчи ва ундан кейинги асрда аҳолисининг сони нуқтаи назаридан жаҳон халқлари орасида устунликни эгаллаб келаётган бўлсада, Европа аҳолиси бир неча насллардан кейин жаҳонга нисбатан анчагина камаяди. Муаллиф буни ушбу сатрларида ифода этади: «Мусулмонлар орасидаги туғилиш европаликларга қараганда бир неча баробар кўпдир. Бунинг маъноси шуки, бир неча аср ўтгач Ғарб олами хусусан Ислом оламига нисбатан озайиб кетади».

Арнольд Тойнби бошқа бир нуқтага: «Ғарб оламини гиёҳванд моддалар ва маст қилувчи ичимликлар хонавайрон қилади. Ҳолбуки, Ислом олами маст қилувчи ичимликларни таъқиқлайди» дея ишора қилади. У, буларни ҳам емирилиш омилларидан бири қилиб кўрсатади.

Биз аҳолиси кундан–кунга кўпаяётган ва ёшлари кўп халққа ва вақт ўтиши билан қариб бораётган ва янги авлодининг сони камайиб бораётган, боз устига бу авлоди маст қилувчи ичимликлар ва гиёҳванд моддалар каби ҳалокатли нарсаларга мубтало бўлган халққа назар ташлар эканмиз – агар ҳақиқат бўлса ғарблик муаррихнинг юзаки фикрига кўра – оқибат иккинчи эмас, биринчи халқники бўлади. Ҳолбуки, Ғарб олами очиқ сабаблар билан кундан–кунга юксалиб бормоқда. Юксалишининг энг ҳайратомуз ва ёрқин жиҳати эса илмий технология ва саноат тараққиётидир.

Тадқиқотчи ва муаррихлар буни назарий жиҳатдан исбот этдилар. Ҳозирги кунда технология нуқтаи назаридан амалга оширилган тараққиёт, айрим ғарбликлар талқин қилаётганидек, Аллоҳнинг бошқа бандалари амалга ошира олмайдиган даражада мўъжиза эмаслиги исботланди. Шарқда яшаётган халқлар Ғарб маданияти ва технологиясини ўрганди ва оёққа турди. Ҳатто саноат ишлаб чиқаришида Ғарб билан рақобатлаша бошлашди. Масалан, Япония Ғарб давлатларига очиқ–ойдин рақиб бўлиб, улар билан ўз анъаналари, бутпарастлиги ва мужусийлиги билан Европада рақобатлашмоқда.

Ҳиндистон ва Покистон атом бомбасини қўлга киритди. Ҳолбуки, атом бомбаси Ғарб қудратининг сири эди. Хитой ҳам ён қўшниси бўлган Россиядан қолишмайдиган даражада тараққиёт сари одим отмоқда. Корея ҳам ривожланмоқда ва ҳатто: Корейслар келишмоқда!,– деган гаплар ҳам кўпаймоқда. Кичик Хитой ҳисобланган Тайван ва бошқа кўплаб давлатлар ҳамда Ислом олами ҳам ривожланиб бормоқда. Бу ҳақда кейинроқ тўхталиб ўтамиз.

Бу, технология нуқтаи назаридан устун бўлиш ғарблик инсонга абадул–абад чекланган эмаслигини, билъакс, бошқа халқлар ҳам бу тараққиётга ўз ҳиссаларини қўшишлари мумкин эканини кўрсатмоқда. Бунинг учун аввало ўрганасиз, сўнгра шерик бўласиз, кейин рақобатлашасиз ва охири устун бўласиз. Бу мавзу Ғарб оламининг тинкасини қуритди. Бироқ илоҳий қонуниятлар Ғарбни суриб ташлашга имкон бермаяпти. Бу – масаланинг бир жиҳати.

Ғарб устунлигининг бошқа жиҳати эса, унинг фикрий маданий тараққиётидир. Бугунги кундаги дунё маълум миқдорда ғарб фикрларига бўйинсунган. Масалан, инглиз ва француз тиллари каби ғарблик халқлар тиллари, жаҳон миқёсида муомала тилига айланиб бормоқда. Фикрларни ўргатиш дастурлари, демократия, коммунизм ва буларга ўхшаш дунёқарашларнинг барчаси ғарбликларга оид шиор, фикр, маданият ва дунёқараш бўлиб, улар туфайли жаҳондаги бутун халқлар эзилмоқда. Шундай бўлсада, бу мангу қолмайди.

● Диннинг Ғарбдаги келажаги

Ҳар йили олиб борилаётган ҳисоботларга кўра ҳиндуизм ва буддизм динини қабул қилган америкалик ва европаликларнинг сони йилдан–йилга ортиб бормоқда. Ортиш эса минглаб кишилар ҳисобига бўлмоқда. Бунинг маъноси шуки, Америка ва Европа маданияти яқин кунлар ичида янги табиат ва янги омиллар билан табиатланади. Чунки америкалик ва европалик одам ўз маданияти ва тараққиётига назарий жиҳатдангина қониқаётган бўлсада, саёҳатларга чиққанида бошқа динлар ортидан чопмоқда!

Масалан, Непаль ёки Тайланддаги Сиам қироллиги ёхуд Бирма каби давлатларга дин излаб ва бирон динни қабул қилиш учун саёҳатга чиқмоқда. Бу, ғарбий маданиятнинг эътиқодий ва фикрий нуқтаи назардан таназзулини ифодаламоқда. Чунки Ғарб маданиятида айрим ёрқин аломатлар борки, у билан эгалари мангулигини, бирон кишининиг ўзгартишга ёки беқарорлаштиришга кучи етмаслигини иддао этсаларда, тез кунда катта талофатлар беришини кўрсатмоқда.

Ғарб оламининг фикрий устунлиги уни мажусийлик, будавийлик ёки ҳиндуизмга қиёсланган пайтида тугамайди. Чунки улар ҳам ғарбликнинг воқеъсига зид қолоқ, қадимий, будавий, башарий маданиятдирлар. Ғарбий фикрлар Ҳиндистон ва Хитойни ўз исканжасига олган бўлсада, манфаатлар будавий одамнинг зарари ёки ғарбликнинг манфаати томон оғмайди. Бу оғиш мазкур фикрларнинг, масалан, Ҳиндистонда секуляр ёки Хитойда коммунистик ғояга асосланган ҳукуматлар тарафидан амалга оширилсагина, миллионлаб инсонларнинг ҳаётига таъсир этиши ва уларга ғарбий тузумларни сингдириши мумкин.

Бироқ, асосий ва ўзгармас асос шуки, ҳинд ва хитой зиёлилари ғарбий маданиятга бўлган муносабатларини ўрганишаётган бир пайтда, ғарбликлар будавий динини қабул қила бошладилар. Ҳолбуки, мазкур зиёлилар Ғарбнинг ҳеч қандай имтиёзи йўқ экани, ўзларининг эса маданиятлари ва шуҳратлари бор эканини иддао этмоқдалар. Чунки коммунизм ғояси куч ва зўравонлик билан ҳукмрон бўлиб турган Хитойда, бир неча марта халқ исёнлари бўлиб ўтди. Хитойлик фуқаро ўз ҳаётига назар солиб: Биз – аждодларимиз ва ўз динимиз ҳисобланган будавийликка қайтишимиз зарур. Нега биз Маркс, Ленин ва бошқа коммунизм тарафдорларининг фикрларига эргашишимиз керак? Қўлимизда барқарор ва хавфсиз ҳаётни кафолатлаган ва бошқа назариялардан беҳожат қиладиган Будда фикрлари бор–ку?!,– дейишмоқда.

Шунга қарамай, ҳар икки маданият ва назариялар ҳам ботил ва жоҳилатга асослангандир. Фақатгина, иккисидан бирини танлаш чақириқлари бор, холос.

2 – Ислом Умматининг воқеълиги ва тавба омиллари

Агар айтиб ўтганларимиз мазкур халқларга тегишли бўлса, Ислом олами ва Ислом умматининг ҳоли қай даражада?

Ислом уммати уйғониш даврини бошидан кечирмоқда. Агар бунга исломий атамаларни истеъмол қилмоқчи бўлсак – тўғриси ҳам будир –  тавба қилмоқда. Яъни, Ислом олами Аллоҳга қайтиш ва тавба қилиш кунларини яшамоқда. Бу бир неча сабаблар туфайлидир:

Аввало, Ислом оламининг ичида виждон ҳайқириқлари ва жонланиши борки, у, Ислом оламини Ислом динига соф ва пок суратида қайтишга чорламоқда. Уммат ичидаги бу виждонни, умматнинг бошқа тоифалари нақадар диндан узоқ, Тўғри йўлдан оғган ва оқимларга қараб кетган бўлсада, иймони барқарор ва устивор турган бир тоифанинг мавжудлиги кўрсатиб турибди. Бу, ўзи ростгўй ва Аллоҳ ростгўйлигини тасдиқлаган Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам дарак берган тоифадир: «Умматимнинг бир тоифаси ҳақиқат узра зафар билан туради ва уларга Аллоҳнинг амри келгунича мухолифлар зарар бера олмайди» (Абу Довуд 4254; Ибн Можа 10; Имом Аҳмад 22448).

Аллоҳнинг амри эса Қиёмат қоим бўлишидан илгари эсадиган ширин шамолдир. У келиши билан мўъминларнинг руҳи олинади ва Қиёмат қолган бадбахтлар устида қоим бўлади. Аллоҳ таоло сизларни ва бизларни бундан асрасин!

Демак, Аллоҳ тарафидан зафар ато этилган тоифа ҳиссий ва илмий равишда ҳақиқатан мавжуддир. Қуръон Карим, Аллоҳга ҳамд бўлсинки, бугун нозил бўлганидек мавжуд. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам суннатига эса, бошқа асрларда берилмаган даражада катта эътибор берилмоқда. Салаф солиҳ, Уммат даъватчилари ва мужаддидларнинг китоблари ва тажрибалари олдимизда турибди.

Демак, Ислом умматининг қалбида ёки виждонида Аллоҳ субҳонаҳу ва таолога қайтиш бор ва у, Аллоҳнинг изни билан, ҳеч қачон йўқолмайди ва сўнмайди.

Иккинчи иш эса, Ғарб маданияти таназзулга учраб емирилиши, ғарбликлар яшаётган ҳайвоний пасткашликлар ҳамда мусулмонларда худди бошқа халқларда бўлгани каби қудрат, ўзлик, мансублик ва шахсият билан ғурурланиш ва эгалари инқирозга учраганини, ҳайратлана бошлаганини ва бахтиқаролигини эълон қилган тузумларга қарамлик ва тақлиддан воз кечиш кўринар экан, ҳар икки омил ҳам исломий уйғониш ёки тавба ва Исломга қайтиш Ислом оламининг ҳар бурчагида кўринадиган воқеъий ҳақиқатга айланиб бораётганини қувватламоқда.

Кўплаб муждаларни ўзида мужассам қилган нарса шуки, бу қайтиш – асосий манбалар – Қуръон ва суннатга, салаф солиҳ йўлига қайтишдир. Бирон бир тарих салаф солиҳ, уларнинг имомлари, даъватчилари, шайхулислом Ибн Таймийя, шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб раҳимаҳумуллоҳлар каби уламолар китобларининг жаҳоннинг турли бурчаклари ва турли тилларида кўпсонли нашр қилинган бундай даврни кўрмади. Бу ҳам Ислом уммати ўзининг қаерда эканини ҳамда соғлом ва тўғри ҳаракатнинг ҳақиқий манбаъи нима эканини била бошлаганига ёрқин далилдир.  

3 – Ғарб таназзулининг шаръий далиллари

Юқорида айтиб ўтилганлар Ғарб ва Ислом оламларига оддий назар ташлашнинг ўзидаёқ кўринади. Бироқ, шаръий насс ва далилларга боқсак, уларнинг барчаси Ғарб таназзулини кучли равишда қувватлайди.

● Шарқий черков ва Эрон қироллигининг таназзули

Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос разияллоҳу анҳудан тобиинлардан бири: Ҳой Абдуллоҳ, икки: Ҳирақл ва Рим маданиятидан қайси бири биринчи бўлиб фатҳ этилади?,– деб сўраганида олдидаги сандиқдан бир мактубни чиқарди ва уни очиб ўқиди ҳамда: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам биз котиблик қилган пайтимизда: Ҳирақлнинг шаҳри илк фатҳ этилади,– деб хабар берган эдилар,– деди (Имом Аҳмад 6645; Ҳоким 8662).

Бунинг маъноси нима?

Агар жуғрофий муаммодан қатъий назар фикрий назариялар ҳақида гапирадиган бўлсак, Насроний олам икки катта черков: Шарқий ва Ғарбий черковларга бўлинади. Насроний оламнинг ўзи эса Исломнинг энг ашаддий ва ёвуз душмани ҳисобланади ва Қиёматгача шундайлигича қолади. Биз бу ҳақда келгусида айтиб ўтамиз.

Бу ёвуз душман икки черков: Шарқий ва Ғарбий черковларга бўлинади. Шарқий православ черковининг пойтахти Константинополь бўлса, Ғарбий католик черковининг пойтахти Римдир. Абдуллоҳ ибн Амр разияллоҳу анҳуга: Шу икки шаҳардан қайси бири олдин фатҳ этилади?,– дея савол берилган эди.

Саволдан, мазкур тобиинда Константинополь ва Римнинг фатҳ этилишида ҳеч қандай шубҳа бўлмаганини ҳам эътибордан қочирмаслик керак. У: Рим фатҳ этиладими?,– деб сўрамади, балки: Икки шаҳардан қайси бири илк фатҳ этилади?,– деб сўради. Унинг икки шаҳарнинг фатҳ этилишида заррача шубҳаси йўқ эди. Лекин, уларнинг қайси бири олдин фатҳ этилади? Унга Абдуллоҳ ибн Амр разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Аввало Ҳирақлнинг шаҳри фатҳ этилади» деган хабарини айтиб берди.

Яъни, Исломнинг зафарли юришида илк ўлароқ Шарқий черков мағлуб бўлади. Шундай бўлди ҳам. Мусулмонлар ҳужумга ўтиб, Шом ўлкасини бу черковдан озод қила бошлашди. Шом – Ҳирақл бошқараётган Византия империясининг бошқарув маркази эди. Ҳолбуки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Агар Ҳирақл ҳалок бўлса ундан сўнгра Ҳирақл келмас! Кисро ҳалок бўлса, ундан кейин Кисро келмас! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, уларнинг хазинаси Аллоҳ азза ва жалланинг йўлида сарф этилади!»– деган эдилар (Имом Бухорий 6629; Имом Аҳмад 20977). Ҳақиқатан, уларнинг хазинаси Аллоҳ азза ва жалланинг йўлида сарф этилди.

Имом Бухорий раҳимаҳуллоҳ «Саҳиҳ» ҳадислар девонининг илк саҳифаларида ривоят қилган машҳур қиссада мусулмон бўлишига бир баҳя қолган бўлсада ўз динида қолишни афзал кўрган Ҳирақл, исломий ҳужумлар Дамашқ фатҳи учун олиб борилганида Ҳимсга қочди. Ҳимс учун олиб борилганида эса ўзининг машҳур гапини айтди: «Сурия, сенга саломлар бўлсин! Сен билан кўриша олмайдиган даражада алвидо!».

Ҳирақл бу мағлубиятни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қиролларга юборган пайтидаги мактуби етиб келганида яхши англаган ва: «Аллоҳга қасамки, У (Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг мулки шу оёқларим босиб турган жойгача узанади»– деган эди (Имом Бухорий 7). У буни жуда ҳам яхши билар эди. Улар ўзлари ёқтиришмай қаршилик кўрсатсалар ҳам, Аллоҳ таоло Исломни бошқа барча динлар устидан ғолиб қилишини жуда яхши билишар эди. Шунинг учун ҳам Ҳирақлнинг лашкарлари пароканда бўлган эди.

● Ғарбий черковнинг таназзули

Алҳамдулиллаҳ, Мисрдаги Қибт черкови йўқолиб кетди. Унинг баъзи осорлари қибтликлар ҳаётидагина қолди, холос. Муҳаммад Фотиҳ раҳимаҳуллоҳнинг Константинополга кириши билан Православ черковининг пойтахти, яъни, салибий Насроний оламининг шарқий ярми ҳам мағлуб бўлди ва мусулмонлар қўлига ўтди. Энди, пойтахти Рим бўлган Насроний ( католик) олами қолди.

Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам Имом Муслим ривоят қилган ҳадисда шундай деганлар: «Сизлар Араб ярим оролига ғазаваот бошлайсизлар ва Аллоҳ уни фатҳ этади. Сўнгра Эронга қарши уруш қиласизлар ва Аллоҳ уни фатҳ этади. Кейин Византияга ғазавот қиласизлар ва Аллоҳ уни фатҳ этади. Сўнгра Дажжолга қарши уруш қиласизлар ва Аллоҳ уни фатҳ этади» (Имом Муслим 7466).

Ҳадисдаги тартибнинг ҳаётда ҳақиқатан рўёбга чиққанига гувоҳ бўлмоқдамиз. Араб ярим ороли Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам замонида фатҳ этилди ва унинг иши Абу Бакр разияллоҳу анҳунинг халифалик йилларида муртадларга қарши олиб борилган кураш натижасида тугади ва Аллоҳнинг изни билан Ислом динининг марказига айланди. Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай хабар бердилар: «Араб ярим оролида иккита дин жамланмайди» (Имом Молик «Муваттоъ» 1584; Шу маънодаги ҳадислар: Имом Бухорий 3053, 3167; Имом Муслим 4319, 4693).

Бу бир хабар бўлсада, аслида ҳукм бўлиб, Араб ярим оролида бошқа диннинг бўлиши мумкин эмас. У ерда бирон черков ёки бошқа динга алоқали ибодатхона бўлмаслиги шарт. Ғайри муслимлар, яҳудий ва насронийларнинг раб ярим оролида зарурат бўлса мудом эмас, муваққат қолишлари мумкиндир. Акси тақдирда, Араб ярим ороли ширк кирларидан ҳимояланиши керак бўлган Ислом қалъасидир.

«Сўнгра (Аллоҳ) Эронни фатҳ этади». Эрон ҳам бутунлай фатҳ этилди. Мусулмонлар Кисронинг қироллигини парчаладилар ва Хитой сарҳадларига қадар бордилар. Кисро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тарафидан юборилган мактубни парчалаб ташлаган ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам Аллоҳга унинг қироллигини парчалаши учун дуойи бад қилган эдилар. Аллоҳ Кисронинг қироллигини парчалади ва ундан бирон нарса қолмади. Ҳирақл эса Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг мактубига ҳурмат кўрсатган ва юқорида айтиб ўтганимиздек мусулмон бўлишига бир баҳя қолган эди. Бу ҳам, пайғамбарлик аломатларидан биридир. Мусулмонлар Шом минтақасини фатҳ этиб, Ғарбий империянинг озгина қисми қолди, холос. Муовия ибн Абу Суфён раҳимаҳуллоҳнинг халифалик даврида ва ундан кейин, Константинополь ҳам қамал қилинди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сўнгра Аллоҳ таоло Римни фатҳ этади», сўнгра эса: «Дажжолни мағлуб этади»– дедилар. Демак, иккинчи шаҳар – Рим фатҳ этилгач, католик дини, бошқача қилиб айтсак, насроний динининг катта пойтахти илгари Шарқий черков – православларнинг пойтахти – Ҳирақлнинг шаҳри мағлуб бўлганидек, мусулмонлар қўлига ўтади. Бундан кейин, Аллоҳнинг изини билан, Ер юзида насронийларнинг биронта маркази қолмайди.

● Замона охиридаги жанглар

Имом Муслим раҳимаҳуллоҳ ривоят қилган ҳадисда келганидек, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Амр ибн Ос разияллоҳу анҳунинг олдида: «Қиёмат, римликлар бошқалардан кўра кўпроқ бўлишганида қоим бўлади»– дедилар.

Бир неча йўл ва ривоятлар билан келган бошқа ҳадисда эса: «Римликлар мусулмонларга қараш уруш қиладилар ва мусулмонлар Шомга қўнадилар»– дейилган (Имом Муслим 2898). Бу – Европанинг қайта кучга кириб фаоллашиши ва Ислом оламига ҳужум қилиб, Шом тупроқларининг марказига қадар етиб боришига очиқ далилдир. Ўша ерда Шомда бўлиб ўтадиган катта қонли тўқнашув бўлади.

Бу, римликлар сўнгги нафасларини оладиган ҳамда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тавсифлаган ва даҳшатларини очиқ айтган қонли уруш бўлади. Уруш римликларнинг мағлубияти билан тугагач, мусулмонлар имкониятлари, қудратлари ва қуроллари римликларникидек бўлмасада, Ғарб олами устидан ҳал қилувчи ғалабани қўлга киритадилар.

Бу урушнинг бўлиши ва Ислом умматининиг ғолиб бўлиши, муқаррардир. Бу урушдан сўнгра римликлар (насронийлар ўлароқ) қайта оёққа тура олмайдилар. Айни пайтда мусулмонларнинг яҳудийларга қарши уруш олиб боришлари ва уларни ҳам мағлуб этишларини ифодалаган саҳиҳ ҳадислар ҳам бор. Ҳадисда айтилишича: «Дарахт ва тошлар ҳам: Ҳой мусулмон, мана бу яҳудий орқамда турибди. Кел, уни ўлдир!»– дейди (Имом Муслим 2922).

Тасаввур қилиб кўринглар, мусулмонлар яҳудий ва насронийларни мағлубиятга учратгач, улардан нима қолиши мумкин?!

Ғарб олами йиртқичлар янглиғ бутун жаҳонга, жумладан, Ислом оламига ҳукмронлик қилишмоқда. Буларнинг бошида қўшалоқ бошли яҳудий илони туриб, жаҳонда мавжуд барча ресурсларни сўриб, хоҳлаганига уруш очиб, хоҳлаганига очмай, жамиятларни бошқармоқда. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мужда берганларидек, мусулмонлар яҳудий ва насронийларни мағлуб этгач, Ғарб оламининг бирон пойдевори қолмайди ва Ислом дини ашаддий ва ёвуз душманидан қутилади. Шундагина Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Бу дин кеча ва кундуз етиб борган жойгача етиб боради»– деган ҳадислари (Имом Аҳмад 17082) амалга ошади ва бутун инсоният Ислом динини қабул қилади.

Шаръий нассларга тезлик билан назар ташлар эканмиз, уларнинг келажак, Аллоҳнинг изни билан, Исломники, Ғарб маданиятининг эса таназзулга учраб, емирилиши муқаррар эканига далолат қилишига амин бўламиз.  

4 – Ғарб ва Ислом адолатлари орасида

Бугунги кундаги Жаҳон яшаётган яқин келажакка назар ташлар ва бир жиҳатдан Аллоҳга қайтиш, тавба қилиш, иккинчи жиҳатдан Ғарб оламининг воқеълигига боқар эканмиз, ўртадаги икки масаланинг парадоксини кўрамиз.

Биринчи масала: Ғарб олами қўлга киритган илмий, технология ва моддий жиҳатдан устунлик. Ғарбнинг қўлида бўлган қурол–аслаҳалар, флотлар, ракеталар ва ҳарбий ускуналар унга қаршилик кўрсатиш ёки урушиш ҳақида фикрлашни ҳам қўрқинчли равишда қийинлаштирди ва ҳатто маҳол қилиб қўйди. Чунки бунинг оқибатлари юзаки қаралган маҳалда жуда ҳам ваҳимали кўринади. Буни Ғарб олами ҳам худди шундай тушунмоқда.

Лекин шу пайтнинг ўзида Ғарб оламида даҳшатли суратда руҳий бўшлиқ ҳамда ичкаридан раҳна солаётган қўрқув, ҳукмрон бўлаётган жиноятлар, муккасидан кетилган пиёнисталик, ижтимоий емирилиш ва оиланинг парчаланиши борлигини кўрамиз.

Бу ҳақда инглиз мутафаккири Сирил Эдвин Митчинсон Джоуд (12.08.1891 – 09.04.1953): «Биз, девларнинг кучини чумчуқлар ақли билан бошқараётганларга ўхшаймиз. Бу олам – девларнинг кучидир. Аммо чумчуқлар ақли билан (бошқарилмоқда)»,– деган эди.

Агар флотлар, ракеталар ва индустрияда шаклланган темир танли бу Олам ўз руҳини йўқотар экан, қанчалар ҳайбатли бўлмасин, бирон вазифани ўзига лойиқ шаклда бажара олмайди. Ҳозирги кунда сиёсий ва мудофаа даражасида машҳур бўлган ва: «Кучлар мутаносиблиги (баланси)» деб аталган назария бор. Яъни, қўлида атом ёки водород бомбалари бўлган давлат бошқа халқлардан кўра устундир. Агар рақиби ҳам ўшандай бомбалардан бирига эга бўлса, ҳар икки тараф ҳам атом қуролларини ишлата олмайди. Аксинча, қўлларидаги атом бомбалари даражасида шартномалар тузишга мажбур бўлишади. Чунки, улардан бирининг бирон жангда мазкур қуролларни ишлатиши мумкин эмас. Акси тақдирда, бундай урушнинг ғолиби бўлмайди. Балки ҳар икки тараф ҳам жиддий равишда зиён кўради. Шунинг учун ҳам урушларда анъанавий қуролларни ишлатиш мажбурияти туғилади.

Ғарбдаги масала руҳий–маънавий жиҳатларга асосланар экан, ғарбликнинг виждони, руҳияти ва ахлоқидаги бўшлиқ даҳшатли суратда инсоннинг кўзига ташланади. Бу, ҳозирги кунда кўриниб турган очиқ ҳақиқатдир. Вьетнамда олиб борилган уруш ва у тугаганидан буён ҳозирги кунимизгача давом этаётган унинг аянчли осорлари ҳаммага маълум. Буюк Британияда жойлашган Америка Ҳарбий Базасидаги ҳарбийларнинг ҳарбий ишларга лаёқатсиз даражада сурункали гиёҳванд бўлиб қолгани, уларнинг зобитлар сафидан туширилиши ёки бошқа ишларга жалб этилишига сабаб бўлмоқда.

Агар бу омиллар давом этаверса, парчаланиш қандай бўлиши, бутун жаҳоннинг ташвишига айланган касаллик ва ваболарнинг тарқалишини кузатинглар! Бу касалликлар, ҳақиқатан, Ғарб оламининг турли бурчакларига тарқалди. Жумладан, аскарлар сафида. Биз шундай деймиз: Ғарб оламининг зотий емирилиши кундан–кунга ҳар қандай душман одида уни бўйинсуниш ва тиз чўкишга яқинлаштирмоқда.

Агар бу душман нур, ҳидоят, ҳужжат ва очиқ далилларга эга бўлса нима бўлади? Ҳолбуки, Ғарб олами ҳозирги кунда адолатга эҳтиёжни ҳис этмоқда ва бу адолатга ким эгадир?!

Ғарб олами бошқа кунларидан кўра бугунги кунда адолатга ўта муҳтождир. Бизни «демократия» деб аталган гаплар ҳеч қачон алдамасин! Чунки Ғарби олами ҳақиқатан адолатга муҳтождир!

Дунёга машҳур инглиз муаррихи Арнольд Тойнби (Arnold Toynbee) бу мавзу ҳақида шундай дейди: «Демократиянинг учта баланпарвоз шиори: ҳуррият, дўстлик ва тенглик – алдамчи шиордир. Чунки Ғарб ҳаёти аслида икки асос: ҳуррият ва тенглик ўртасидаги курашдан иборатдир».

Бу қандай бўлиши мумкин?!

Тойнбининг гапини баъзи одамлар ҳайрат билан эшитишлари мумкин. Шунинг учун биз шундай деймиз: Демокартиянинг асли ҳуррият, дўстлик ва тенглик эмасдир! Бунинг асли шуки, Ғарб олами икки асос ўртасидаги кураш билан яшамоқда. Бу икки асосни демократия олиб келган. Кураш эса иккиси ўртасида давом этмоқда. Чунки ҳуррият билан тенглик, тенглик билан эса ҳуррият ҳеч қачон амалга ошмайди. Ахир бу асос мазкур икки бир–бирига зид шиорларни бир вақтнинг ўзида кўтариши ва унга кураш ичида турган Ғарб иймон келтириши мумкинми?!

Алексис Каррель (28.06.1973 – 05.11.1944) ўзининг «Номаълум инсон» асарида шундай дейди: «Мен башариятнинг ушбу иллатли ёки фойда келтирмайдиган шиорга қандай чидаётганига ҳайронман. Ҳолбуки демократия деган шиорга башарият узоқ чидай олмайди».

У давом этади: «Чунки, демократия истеъдодли шахсларни йўқ қилади. Демократия ва мутлақ эркинлик қачон ва қаерда бўлишидан қатъий назар, лаёқатли инсонларни йўқ қилади ва одамларни муайян тарздаги катта қолип ичига жамлайди. Агар эркинлик учун бирон майдон очилса, ўшанда тенглик рўёбга чиқмайдиган катта тафовут кўзга ташланади».

Ғарб олами адолат изламоқда. Талайгина давлат президентлари ва Бош Вазирлари қурол тужжорларининг тадбирлари билан суиқасдга учраб, орадан бир неча ўнлаб йиллар ўтсада қотил топилмаяпти! Демак,, адолат қаерда?!

Суиқасдга учраган одам оддий фуқаро эмас, давлат президенти! Унинг қотили ҳануз қўлга олинмади ва адолат жиноятчидан қасосини олгани йўқ! Демак, бу Олам адолатдан қўрқинчли равишда йўқсилдир. Шундай экан бу Оламда адолат қандай мавжуд бўлиши мумкин?!

Хўш, адолат қаерда? Ер юзидаги қайси тузум адолат қилишга эга?!

Адолат Европанинг бошқа қисмидаги коммунизмдами?!

Машҳур ғарбликлардан бири бўлган ёзувчи ва олим Артур Кестлер (Arthur Koestler) (05.09.1905 – 01.03.1983), коммунизм ва капитализмни тажриба қилиб кўрди. Сўнгра бу ҳақда китоб ёзиб, жумладан, шундай деди: «Кўп одамлар коммунизмнинг иллатларини тилга олишса, капитализмнинг иллатларини унутадилар. Кўплари капитализмнинг иллатларини тилга олишса, коммунизмнинг иллатларини эсдан чиқаришади. Мен эса: Тангри ҳар иккисини ҳам лаънат қилсин!,– дейман».

Халқаро майдонларда донғи кетган ва менимча, Нобель мукофотини ҳам олган қаламкаш Артур Кестлер, капитализм ва коммунизмни таназзулга юз тутганини уқтирмоқда ва: Уларнинг ҳар иккиси ҳам лаънатланган ва уларда адолат йўқ!,– демоқда.

Ундай бўлса, адолатга қайси уммат эгадир?!

Одамлар бетараф бўлган Аллоҳнинг шариатига эга бўлган раббоний Умматдагина адолатни кўрдилар.

Ушбу адолатга саноқсиз мисоллар бўлсада, биз биттасини айтиб ўтамиз.

Миср – давом этган европача маданиятлар силсиласидан жой олган Ғарб маданиятидан илгари, Византия давлатининг мустамлакаси эди. Византияликлар икки катта синфга: ҳожалар ва қуллар синфига бўлинган эди. Давлатнинг қуллар синфи Миср ва Сурия каби забт этилган халқларга ҳукм қилар ва бу синфга Византия жамиятида қулларнинг қулидек муомала қилинар эди. Хўш, бу халқлар Ислом динига киргач қандай ўзгаришлар бўлди?

Мусулмонлар Мисрни фатҳ этиб мисрликлар Ислом динига киришгач, Мисрни бошқараётган машҳур фотиҳ қўмондон Амр ибн Ос разияллоҳу анҳуниг ўғли қибтликлардан бирининг ўғлига шапалоқ тортди.

Кейин нима бўлди?

Бу қибтлик олис сафарга отлана бошлади ва бир неча ҳафта ўтгач Мадинаи Мунавварага етиб келиб, халифа Умар разияллоҳу анҳуга: Фалончининг ўғли менга шапалоқ тортди!,– дея шикоят қилди.

Биз бу ерда Умар разияллоҳу анҳунинг машҳур адолати, Ислом мавзуси ва унинг ҳаддидан ошган ким ва кимнинг ўғли бўлишидан қатъий назар жазолашини, чунки ҳаддан ошиш Ислом қабул қилмайдиган гуноҳ ва жиноят эканини айтиб ўтмоқчи эмасмиз. Чунки, буни ҳамма билади. Бироқ сизлар бу қибтликни ўз ҳурмати учун интиқом олишга, шапалоқ тортган одамдан қасосини олиш учун олис йўлларни босиб ўтишга мажбурлаган омилга қаранглар! Ахир у яшаган мамлакат аҳолисининг энг катта раҳбарлари ҳам йиллар давомида Византия империясидаги қулларнинг қули эди! Уларнинг ички дунёларидаги бу инқилобни Ислом ва Ислом адолати юзага келтирган эди.

Табарий ва Ибн Касийр раҳимаҳумаллоҳларнинг ривоятларига кўра, Қутайба ибн Муслим Боҳилий раҳимаҳуллоҳ мусулмонларнинг энг катта қўмондонларидан бири бўлган. Улар ёзган тарихни ўқиган одам, мусулмон мужоҳидларнинг Самарқанд ва унинг атрофида яшаган аҳолидан қаттиқ қаршилик кўрганларини, кўп марта сулҳ тузиб бузишгани ва мусулмонлар бу ишдан чарчаб, кўплаб қаҳрамонларидан айрилганларини билади.

Қутайба ибн Муслим раҳимаҳуллоҳ самарқандликлар билан сулҳ тузди. Сулҳ тузар экан уларнинг яна хиёнат қилишларини тушунди–да, сулҳ кучга кирган пайтда Самарқандга ҳужум қилиб, фатҳ этди. Самарқанддаги ҳукуматни йиқитди. Аснода бутпараст самарқандликлар кутмаган ва эшитмаган адолат келди. Самарқандликлар: Халифанинг ҳузурига бориб, шикоят қиламиз! Чунки мусулмонлар зулмга рози бўлмайдиган халқдир!,– дейишди ва халифанинг ҳузурига отланишди.

Қутайба раҳимаҳуллоҳ уларни одил халифа Умар ибн Абдулазизнинг ҳузурига олиб боришни Сулаймон ибн Абдулмаликка топширди. Улар халифа Умар ибн Абдулазиз разияллоҳу анҳунинг ҳузурига киргач: Ҳой Умар, биз сизнинг қўшинингиз билан сулҳ тузган эдик. Улар бизга хиёнат қилдилар. Биз ҳузурингизга улардан шикоят қилиб келдик!,– дейишди. Халифа: Шундай бўлдими?,– деб сўради. Мусулмонлар: Тўғри. –Чунки биз одил Умматмиз ва ёлғон гапирмаймиз!– Улар, тузган кўп сулҳларимизда бизга хиёнат қилишди. Шунинг учун улар билан сулҳ тузиб, сулҳ кучга киргач хиёнат қилиб уларни мағлуб этдик!,– дейишди. Буни эшитган халифа: Йўқ!,– деди–да, қўшинни шаҳардан чиқариш ва сулҳга риоя қилишга амр этди!

Ҳа, душманларимиз хоҳлаганича хиёнат қилсин ва хоҳлаганича ёлғон гапирсин, биз – адолат умматимиз. Агар душманимиз хиёнат қилса, биз ҳам улар каби сулҳ моддаларига амал қилмаймиз ва: Орамиздаги сулҳ бузилди. Энди, урушга тайёргарлик кўринглар!,– деймиз.

Самарқандликлар халифанинг гапларидан ҳайратга тушдилар ва: У хаспўшлаяпти!,– деб ўйладилар. Қарасалар, айтилган гаплар тўғри эмиш. Баногоҳ, қўшин Самарқанддан чекина бошлади! Буни кўрган самарқандликлар чин кўнгилдан Ислом динига кирдилар ва Самарқанд узоқ йиллар давомида Ислом қалъаси бўлиб қолди. Аллоҳ таолодан Самарқандни яна бир бор шундай қалъа қилиб беришини сўраймиз!

Бу – Ғарб оламининг адолат, қадрият, хавфсизлик ва мустаҳкам оила мавзусида таназзалга юз тутганиниг бир тарафи, холос.

Бу ерда бошқа муҳим масала ҳам бор. Бу – жаҳондаги бирон халқнинг Ғарбнинг флот ва ракеталарига қаршилик қила олмаслиги ҳақидаги хаёлдир. Бу, ҳозирги исломий тирик намуналар билан ўз–ўзидан йўқ бўладиган хаёлдир. Афғон халқи дунёдан айрилган ва ўн тўққизинчи асрда Дания ва Франция Қуролли Кучларида ишлатилган қуроллар – эски милтиқлар билан қуролланган бўлишига қарамай, дунёнинг шарқида жойлашган Совет Иттифоқига қарши қақшатқич зарбалар берди. Қўлида ўқи қолмаса, душманини ўлдириб ўқларини олди!

Алҳамдулиллаҳ, бу урушнинг оқибати нима бўлганидан хабардорсизлар. Афғон халқи Ислом давлатларидан бирон ёрдам ёки ҳарбий аралашувсиз дунёнинг энг кучли давлатларидан бирига аёвсиз қаршилик қилди. Шубҳасиз, афғон халқининг исломий тарбияси такомиллашмаган, Ислом уммати турли гуруҳларга бўлинган ва бошқа, биз ҳозир санаб ўтмайдиган талайгина омиллар бор эди. Агар Ислом уммати бутунлай исломий тарбия олган бўлса эди, Аллоҳнинг изни билан зафар тез ва оз кунларда келиши мумкин эди.  

Агар Ислом уммати бирлашиб –биз ўқёнусдан кўрфазгача демаяпмиз, балаки бутун мусулмонлар– бир ёқадан бош чиқариб ягона дастур: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва саҳобалар дастури асосида ҳаракат қилса, унинг устидан флотлари қанчалар кўп ва моддий қудрати қанчалар баланд бўлсада, қайси куч ғолиб бўлиши мумкин?! Ҳеч қандай куч ғолиб бўла олмайди!

Бу масала мусулмонлар ичидаги Ғарб оламининг ҳеч қачон мағлуб бўлмаслиги, ҳатто, Осмону Ерда бирон махлуқ бўлса унинг ҳам Ғарбга кучи етмаслигини тушунган ёки тасаввур қилган айрим кўршапалак тақлидчиларни маст, кўзларини эса кўр қилди. Агар бундай тасаввур зеҳнига ўрнашса, банда бирон нарса қила олмайди. Чунки одамзод қанчалар кучли ва мулкдор бўлсада, умидсизлик бирон ишга қўл уришига монеъ бўлиб, мағлуб ва қарамлигича қолаверади. Лекин кучсиз ва имконсиз бўлсада ичида интиқом ва қасос оташи ёниб туради. Бундай одам, албатта, узоқ келажакда бўлсада, ўз мақсадига қисман бўлсада эришади.

Демак, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан нақл қилинган шаръий хабарлар ва ҳозирги кунда Олам яшаётган воқеъликдан, Ғарб оламининг фикрий ва маънавий жиҳатдан таназзулга учрагани ҳамда келажак, Аллоҳнинг изни билан, Исломники экани аниқ намоён бўлмоқда.  

5 – Хотима

Маърузамизни тугатар эканмиз, хотима ўлароқ қуйидаги гапларни айтиб ўтмоқчиман.

Бизнинг келажак Исломники эканига бўлган барқарор ишонч ва иймонимиз, шу иймонга ишониб ҳаракат қилмай танбаллик қилишни ёки ашаддий душманимиз, жумладан, Ғарб олами бизга тез кунлар ичида ўз–ўзидан таслим бўлиб, бўйинсунишини ифодалайдими?

Бунинг жавоби: Йўқ! Ҳеч қачон бундай бўлмайди. Тез кунда энг шиддатли кураш бўлиб ўтади. Бу, ҳар биримиздан Ислом андозаси билан яшашни тақозо этади. Ҳар бир шахс мусулмонларнинг мағлубиятига сабаб бўлиб қолмаслик учун Аллоҳдан тақво қилиши шарт!

Ўзингиз ва хонадонингизни Ғарбнинг фосид ва касод маданиятидан, фарзандларингизни унинг оғусидан ҳимоя қилинг! Кучингиз етса Йўлга бошидан тушиш учун у маданиятга қарши курашинг! Агар Маҳатма Ганди инглизлардан бирон нарсани харид қилмаслик ва уларнинг машиналарига чиқмаслик каби пассив қаршилик шиорини кўтариб, ўз мамлакати учун зафар қучган бўлса, мусулмонлар қандай курашмасинлар!

Ўлкамизда хонадонларимизни Ғарб маданиятидан тозалаб, пулларимизни шаҳватларимизга сарфлаб исроф қилишдан сақлансак, қандай яхши бўлар эди! Ҳатто кундалик эҳтиёжларимиз бўлган истеъмол молларини ҳаром у ёқда турсин, ўта тўкис қилишдан ҳам сақлансак, яна ҳам яхши бўлар эди!

Биз ўзимизнинг бир мақсад учун яшаётган, душманлар тарафидан нишонда бўлган ва курашаётган Уммат эканимизни унутмаслигимиз ва шу ондан одимларимизни отишимиз, ўзимиз ва ёшларимизни Аллоҳга бўлган кучли иймон билан тайёрлашимиз керак. Чунки аёвсиз кофир оламга қарши, Аллоҳ таолога ҳақиқий иймон келтирган авлодларгина қарши тура оладилар.

Бинобарин, мусулмонлар Ярмук ва Эрон урушларида шундай матонат кўрсатган, юзлаб византиялик ва эронлик лашкарлар чекинмаслик ва мусулмонлар олдида сабот билан туриш учун бир–бирларини занжирга боғлаб саф тортган ва жанговар филларни ишга солган даҳшатли кунларда устивор туришган эди. Ўша пайтда мусулмонлар ҳужумга ўтган ва Абдуллоҳ ибн Зубайр разияллоҳу анҳу каби айрим мусулмонлар қалқонларини отиб, олдига филларни қалқон қилиб олган занжирбанд душман сафига ўзини урган, душман ҳамлаларига Аллоҳнинг зафари келгунича сабру бардош билан кўкрак кериб туришган эди.  

Ёшларимизнинг иймонлари ва таналари бақувват бўлиши шарт. Чунки Ғарб маданиятининг заҳарлари ва шаҳватлари мусулмон ёшларнинг таналари, ақллари, иймонлари ва ҳаётларининг ҳар бир жиҳатларини ҳатто бойликларини ҳам барбод қилмоқда. Шунинг учун ҳам, ёшларимиз бу маданиятдан қутилишлари керак ва бу – ғалаба ва курашнинг бошланғич нуқтасидир.

Кураш ҳозирча бир тараф – Ғарб олами тарафидан эълон қилиниб бошланган бўлсада, биз ҳануз ғафлатдамиз.

Диққат қилинглар, мен сизларга кўплаб масалалар ичидан биттасинигина эслатмоқчиман. У ҳам бўлса Ислом оламидаги оммавий ахборот воситаларининг барчаси ғарбдаги ихтиролар, кашфиётлар ва қаҳрамонликлар ҳақида шундай мақолаларни ёзишадики, у ерда содир этилган жиноятларни ҳам гўё маданий ва янги жиноятлардек ўқувчи ва тингловчиларга тақдим этишада. Аммо Ғарбдаги матбуот мусулмонлар ҳақида таҳқир, мазах ва истеҳзолар билан суғорилган экани аниқ ва буни сизлар уларни ўз тилларида кундалик ўқиб, мулоҳаза қилмоқдасиз. Уларнинг матбуот ва медиасининг биз ҳақимизда илиқ нарсаларни ёзиши кутилмайди ҳам.

Ҳой мусулмон ёшлар, кураш қачонгача бир тарафдан эълон қилиниб, иккинчи тараф бўйинсуниб тураверади?!

Биз бу гапларимизни Ислом умматининг бутунлиги, ҳушёр ва ҳушёр бўлмаган мусулмон ёшлар даражасида назарда тутиб айтмоқдамиз. Биз барчамиз бир тану бир жон бўлиб ушбу ёвуз душманга қарши курашишимиз керак. Ҳеч бўлмаса бу курашни бошлаб, уни туйғуларимизда ҳис этишимиз шарт. Биз Аллоҳ таолодан сизларни ва бизларни Ўзи суйган ва рози бўлган нарсаларга муваффақ қилишини тилаймиз.

6 – Америкада ўқиётган талабалардан бирининг мулоҳазаси

Бу ерда иштирок этаётган дўстларимздан бири Америкада яшаган ва ўқиган пайтларида бошидан кечирган ва: «Ғарб оламининг таназзулидан қатра» деб атаган мулоҳазасини ўртоқлашмоқчи. Марҳамат!

(Талабанинг маърузаси):

– Барча ҳамдлар Аллоҳга хосдир... Биз Ундан ёрдам, нафсимизнинг ёмонлиги ва амалларимизнинг шумлигидан паноҳ ҳамда мағфират сўраймиз. Аллоҳ ҳидоят қилган одамни адаштирувчи, адаштирган одамни ҳидоятловчи йўқдир. Мен ягона, шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, Муҳаммад эса Унинг бандаси ва элчиси эканига гувоҳлик бераман. Аллоҳ таоло Муҳаммад Мустафога салавоту саломлар йўлласин.

Мен маърузачининг гапини олганим учун афсусдаман. Бироқ мендан талаб қилингани сабабли хотирамга келган айрим ишларни эътиборингизга ҳавола қилмоқчиман. Чунки, унинг бугунги мавзуга алоқаси бор.

Америка Қўшма Штатларида магистратурамни ёқлаш учун илмий тадқиқотлар олиб бориш асносида, бизга «Журналистика» деган фанни ҳам ўргатишди. Маърузачи профессор дарсимизга видео тасма олиб келди ва уни қўйиб, икки соат давомида намойиш қилди. Намойиш чоғида Америка ойнаи жаҳонида намойиш этилаётган реклама турларини тушунтирди. Маърузачи биздан, талаба ўлароқ, ҳар бир реклама ҳақидаги фикрларимизни билмоқчи бўлди ва менинг навбатим келгач: Кўрган рекламаларингиз ҳақидаги мулоҳазаларингизни айтиб берсангиз?,– деб сўради. Мен шундай жавоб бердим: Менинг иккита мулоҳазам бор.

Биринчиси: Аёл кишининг рекламада суиистеъмол қилиниши. Бу гапимни айтишим биланоқ аудиторияда ўтирган қизлар: У тўғри айтаяпти. Чунки биз бу жамиятда мазлума ҳолатидамиз. У айтган гапларни биз бошимиздан кечирмоқдамиз,– дейишса бўладими. Аудиторияда биз билан бирга ўтирган яҳудий талабалар гўё бу ишларнинг орқасида улар тургандек, қизларнинг гапига эътироз билдириб бақира бошлашди ва норозилик билдириб аудиториядан чиқиб кетишди. Бундан кейин аудиторияда тўполон бошланди. Уларнинг айримлари гапларимни тасдиқлар, айримлари эса рад этарди. Лекин қизларнинг барчаси мен айтган гаплар ҳақиқат ва матбуот аёлларни суиистеъмол қилаётган эканида якдил эди.

Муҳит сокинлашгач профессорга: Ўзим кўрган реклама ҳақидаги иккинчи мулоҳазам ҳам бор,– дедим. – Бу реклама Ғарб оламининг таназзулини ифодаламоқда. Чунки рекламада шундай саҳна бор: Машиналардан бири ўнгга ва чапга силкиниб кетаяпти. Унинг орқасидан ДАН ходимлари бир неча машинада қувиб келиб, ўртага олиб тўхтатишди. Ўша пайтда экранда шу ёзувлар пайдо бўлди: «If you drink its your business but if you drink and drive its our business» (Сиз эркингиз билан ароқ ичдингиз. Бироқ ароқ ичиб рулга ўтирсангиз, биз сизни ушлаймиз!).

Хуллас, мазкур реклама талаб қилинган мевани бермайди. Чунки ароқ ичган одам катта жиноятларга қўл уради. Масалан, зино қилиши, онаси ёки отасини ўлдириши мумкин. Шундай экан, маст одамнинг машина ҳайдаши ҳақида нима дея оласиз? Сиз ароқ ичиш муаммосини эмас, унинг симптомларинигина ҳал этаяпсиз. Яъни, ароқ ичдими машина ҳайдамасин! Бу – нотўғридир.

Гапларимни тугатмай туриб, аудиторияга сукунат чўкди.

Аслида, у ерда кўрган тажрибаларимиз боягина. Буларга таяниб шуни аниқ айта оламизки: Келажак фақатгина Исломникидир! Сизларга шу муждани ҳам бермоқчиманки, Америка Қўшма Штатларининг ҳар бир шаҳрида Аллоҳга ибодат қилинаётган масжидлар бор. Нью Йорк дорулфунунида профессор бўлган олимнинг ҳисоботига кўра, Қўшма Штатларнинг ҳар эллик миллик масофасида битта масжид фаолият кўрсатмоқда. Бу – Ислом динининг қайтишига далолат қиладиган хушхабардир.

Бу гапларимни айтиб, Аллоҳга гуноҳларимни мағфират қилиши учун тилакда бўламан.

Аллома Сафар Ҳаваалий ҳафизаҳуллоҳ:

Аллоҳ таоло бу биродаримизни раҳматига буркасин!

Мен ҳам Ғарбга бориб яшаётган –орангизда иш юзасидан кетганлар ҳам талайгина– барча мусулмонларнинг ўша ерда кўрган турли ажойиб ва ғаройиб нарсалари ҳақида устоз Абдурраҳмон сингари гапириб берса, унинг ҳикояларнинг ниҳояси келмаслигига аминман. Алҳамдулиллаҳ, буларнинг барчаси келажак Исломники эканига башорат бераётган муждалардир. Шу боис башариятни ислоҳ қилиш ва уларга пешволик қилиш бобида биз мусулмонларнинг зиммасида катта ва оғир масъулиятлар бор. Чунки башариятни бошқаришнинг мусулмонларнинг қўлига ўтиш пайти келди!

Сизни буюк ишга тайёрлашди, унутманг!

Умрингизни ҳеч беҳуда ўтказманг!

Аллоҳ таолодан бизни ва сизларни Ўзи суйган ва рози бўлган ишларни қилишга муваффақ айлаши, амалларимизни солиҳлари билан ниҳоялаши, ҳидоятланганлар ҳамда Ўзи суйган ва рози бўлган нарсаларга чорловчилар қаторида қилишини тилаб қоламан. Дарҳақиқат, У эшитгувчи ва дуоларни ижобат қилгувчи Зотдир.  

Муаллиф:   Аллома Сафар Ҳаваалий

Мутаржим:  Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:  الْعُبُودِيَّةُ الصَّحِيحَةُ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Барча ҳамдлар Аллоҳга хосдир... Биз Ундан ёрдам, нафсимизнинг ёмонлиги ва амалларимизнинг шумлигидан паноҳ ҳамда мағфират сўраймиз. Аллоҳ ҳидоят қилган одамни адаштирувчи, адаштирган одамни ҳидоятловчи йўқдир. Мен ягона, шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, Муҳаммад эса Унинг бандаси ва элчиси эканига гувоҳлик бераман.

Сўнг ...

Сизларга: Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ,– деймиз.

«Ҳақиқий қуллик» сарлавҳаси одамларнинг диққатини ўзига тортиши ва: Биз қуллик асрида яшаяпмизми ёки ҳуррият асридами?,– деган савол туғилиши мумкин.

Биз бу саволга шундай жавоб берамиз: Биз ҳозирги кунда шарқу ғарбдагилар «Ҳуррият асри» деб атаган ва ҳуррият чақириғи ўтган бирон вақт ва асрда мисли кўрилмаган даражада баралла янграган даврда яшамоқдамиз.

Гумон ва иддао қилинган ҳамда Шарқу Ғарб тушлари ва хаёллари билан яшаётган ушбу ҳуррият, уларни шундай «юксак» мақомларга олиб чиқдики, улардан бирини учратиб: «Сиз – қулсиз!» ёки «Қуллик асоратида яшаяпсиз!» десангиз аччиқланади ва сиздан нафрат этади. Чунки Аллоҳга қарши чиқиш ва Аллоҳга қуллик қилишдан бўйиндарозлик қилиш, ушбу «Маданият, тараққиёт ва ривожланиш» деб аталган ҳозирги асрда етган «юксаклик»ка илгари ҳеч етмаган эди.

Хўш, башарият ҳақиқатан ҳозирги кунда ҳуррият асрида яшаяптими ёки қуллик асридами? Агар қуллик асрида яшаётган бўлса, бу қуллик кимлар учун тақдим этилмоқда?

Башарият сиғиниши керак бўлган ва унинг ўрнида тура оладиган ҳақиқий қуллик нима?

Қуллик йўналтирилиши керак бўлган Ягона Маъбуд ким?

Бу муаммо биз мусулмонларнинггина эмас, балки ўзини «Ҳуррият асри»да яшаётган эканини гумон қилиб алданаётган, афсуски, Аллоҳ учун эмас, Аллоҳдан бошқа тангрилар учун қилинган турли қуллик ва уларнинг кишанлари билан занжирбанд қилинган бутун жаҳоннинг муаммосидир.

Биз қуллик ҳақиқатини, «Катта қуллик» даврида яшаётган эканимизни, ушбу олам ҳақиқий ҳурриятдан нақадар узоқда ҳамда ҳақиқий қуллик нима эканини қандай биламиз?

«Қуллик»нинг маъноси, Аллоҳ таоло зикр этган «ибодат» маъноси билан ҳамоҳангдир:

﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ﴾

«Мен жин ва инсни фақат Ўзимга ибодат қилишлари учунгина яратдим» (Зориёт: 56).

Бу – инсон ва жинларни яратишдан мақсаддир. Инсон ва жинларни яратишдан мақсад, уларнинг Аллоҳ таолога ибодат қилишларидир. Мана шугина Аллоҳ таолога ҳақиқий қулликдир. Аллоҳ таборака ва таоло Ўзи учун энг суюкли ва буюк бўлган бандаси Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламни қуйидаги оятида зикр қилинган эҳтиром мақоми билан мушарраф қилди: 

﴿سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى ﴾

«(Аллоҳ) бир кеча, Ўз бандаси (Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам)ни — унга оят-мўъжизаларимиздан кўрсатиш учун (Маккадаги) Масжид-ал-ҳаромдан (Қуддусдаги) Биз атрофини баракотли қилиб қўйган Масжид-ал-Ақсога сайр қилдирган (барча айбу нуқсондан) пок Зотдир» (Исро: 1).                                                                            

Аллоҳ таоло мазкур оятда бирон киши эриша олмаган ҳурмат лаҳзасида «Ўз бандасини» деди. Чунки одамзодлардан биронтаси Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдек Аллоҳ таолонинг Ўзига кўтариши воситасида эришган шарафга ета олмади. Шундай бўлсада, Аллоҳ таоло:

﴿سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ ﴾

«(Аллоҳ) бир кеча, Ўз бандаси (Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам)ни — унга оят-мўъжизаларимиздан кўрсатиш учун (Маккадаги) Масжид-ал-ҳаромдан (Қуддусдаги) Биз атрофини баракотли қилиб қўйган Масжид-ал-Ақсога сайр қилдирган (барча айбу нуқсондан) пок Зотдир», деди (Исро: 1).

Бу – кўп одамлар бўрттиришга ҳарис бўлган лақаб ва васфларнинг энг каттасидир. Бу – Аллоҳ азза ва жалла Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам учун танлаган энг шарафли васф ва лақабдир: У – банда (қул)дир. Биз ҳам шаҳодат калималарини келтирар эканмиз: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг бандаси ва элчисидир» дея гувоҳлик берамиз.

Демак, энг юксак мақом ва мартаба – қулликдир. Сизда Аллоҳга бўлган қуллик қанчалар кўп намоён бўлар экан, мартабангиз ва мақомингиз шунчалар баланд бўлади. Бу, энг тўғри меъёр ва мезондир.

Ғарбнинг хуфёна қуллиги

Юқорида айтиб ўтганимиздек, қуллик фарқли бўлади. Шунинг учун ҳам Аллоҳга қарши чиққан ушбу Олам, одамзодга бўлган қулликнинг турли кўринишларини намойиш этмоқда. Бу қуллик Аллоҳ таоло Фиръавн қавмининг Фиръавнга бажо келтирган қуллигини баён қилиш асносида эслатган қуллик туридир:

﴿أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى ﴾

«Мен сизларнинг энг устун Парвардигорингиздирман» (Нозиот: 24). Менга ишонаверинглар!

Бу дунёдаги инсоннинг инсонга бўлган қуллиги, яҳудий коммунист Карл Маркс тузган ва «коммунизм» деб атаганидек, одамзод тарафидан тузилган дастурларда очиқ намоён бўлмоқда. Бу тузумлар туфайли миллионлаб одамлар қул қилинди ва уни тиклаш учун минглаб одамларнинг қони тўкилди!

Совет Иттифоқида яшаган мусулмонларнинг йигирма миллиондан ортиғи Исломий минтақаларда қириб ташланди. Бу амалиётларнинг барчаси ўша манфур тузумни ўрнатиш учун амалга оширилди. Дунёда мазкур битта яҳудий тузган ушбу дунёқарашдан кўра қаттиқроқ қуллик борми?! Шундай яҳудий файласуфгина бундай харобага элтувчи дунёқарашни яратиши мумкин. Зеро бунинг учун миллионлаб одамларнинг қонлари тўкилиб, номи билан у ер ва бу ерда инқилоблар бўлиб ўтди.

Ғарб олами ҳам ҳуррият билан мақтанади ва ўзини «Эркин дунё» деб атайди. Бироқ Аллоҳ ва Охират кунига иймон келтирмаган оламда қандай эркинлик бўлиши мумкин?!

Аслида, Аллоҳ таолонинг Ҳақ динига ишонмаган оламда эркинлик бўлиши мумкинми?!

Ғарбда инсон ҳурмати оёқ ости қилинган. Чунки бир ҳовуч яҳудий Ғарбдаги барча имкониятларни қўлга олган ва унинг фойдали қазилмалари, табиий ресурслари ва халқларини хоҳлаганидек бошқариб, турли қуллик асоратларини ҳаётга татбиқ этиб келмоқда.

Келинглар, Ғарб учун тақдим этилаётган қулликнинг оддий мисолларидан бирини айтиб ўтайлик:

Ғарбда Мода саройлари бўлиб, уларнинг кўпига яҳудийлар раҳбарлик қилишади. Улар муайян замон ва маконлар учун мода тарзларини тақдим этишади. Айрим кийимлар баҳор, айримлари қиш ёки куз фасллари, тун, тонг ва оқшом пайтлари учун белгиланган. Айрим кийимлар ўта кулгили бўлсада, бошқалари қўрқинчлидир. Модельерлар турли тарзларни ўйлаб топиб, ўз ишларининг устасига айланишган. Шу боис кийимларининг нархи осмонда бўлиб, ушбу Эркин Дунёда уларнинг молларини миллионлаб инсонлар кия олмайдилар! Кўпинча уларни намойиш қилиш учунгина кийилади. Хотин киши тунгги киймларини кечадан бошқа пайтда кия олмайди. Агар кийса одамлар ичида масхара бўлиб, ҳамма унга дашном беради!! Чунки у, барча яхшиликларни сўраётган, халқларнинг қобилиятларини ўйинчоқ қилиб олган мода арбобларига қуллигини тақдим этмаган!!

Қуллик намуналари

Бу ерда қулликнинг саноқсиз турлари мавжуд бўлиб, уларни одамлар тушунмайдилар, ҳатто, тасаввур ҳам қила олмайдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса қуйидаги ҳадислари билан бизга бир масала ва муаммони кўрсатиб, огоҳлантирганлар: «Кумуш танга – дирҳамнинг қули қуриб кетсин! Тилла танга – динорнинг қули қуриб кетсин! Либоснинг қули қуриб кетсин! Бахмалнинг қули қуриб кетсин! Юзи ва боши билан тушиб шарманда бўлсин! Тикон кирса чиқара олмасин!» (Шу маънодаги ҳадис: Ибн Можа 4136).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам одамзоднинг динор ва дирҳамларга қул бўлиши мумкинлигини баён қилдилар. Бу – ажойиб ишдир. Наҳотки, кечаю кундуз ҳаракат қилиб дунё тўплаган инсон, тўплаган ўз пулларига қул бўлиб қолса?!

Лекин, бу – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг гапи. Бу, ҳаёт воқеълиги тасдиқлайдиган гап. Нафси, оиласи, амали ва булардан кўра буюкроқ бўлган нарса – нима учун яралганидан ғофил бўлса, буларни ташлаб дирҳаму динорларни ёки мансабларни ёхуд вазифаларни ёда дунё ишларидан биронтасини қўлга киритиш билан банд бўлса, бу одам дирҳам ва динорларнинг қулидир. Ўзи ростгўй ва Аллоҳ тарафидан ростгўй экани тасдиқланган Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам тўғри айтган. Чунки У, Аллоҳ таоло айтганидек ҳақиқатнигина гапиради:  

﴿وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى ﴾

«Ва у (сизларга келтираётган Қуръонни) ўз ҳавойи-хоҳиши билан сўзламас» (Нажм: 3).

Демак, у банда динору дирҳамига, мансабига қул! Баъзида хотинига ёки бирон бошқа махлуққа ҳам қул бўлиши мумкин! Бунинг ниҳоий шарти ёки меъёри, унинг қалбини асир қилиб олишидир. Шунинг учун ҳам юқоридаги ҳадиснинг охирида: «Агар (бирон нарсани) берилса рози бўлади ва берилмаса аччиқланади»– дейилган. Одамзоднинг қалбини асир қилган одам, уни қул қилган бўлади. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا ﴾

«Хабар беринг-чи, ким ҳавои нафсларини илоҳ килиб олган бўлса, сиз унинг устида вакил-қўриқчи бўлурмисиз?! (Йўқ, сизнинг вазифангиз ҳавои нафсига қуллик қиладиган кимсаларни бу қилмишларидан сақлаш — қўриқлаш эмас, балки фақат Биз сизга юборган ваҳийни бандаларимизга етказмоқдир)» (Фурқон: 43).

Ўз нафсини илоҳ қилиб олган ушбу одам, нафсининг қулидир. Инсоннинг ўз дини, намози, ўзи билан Аллоҳ ўртасидаги ибодатларни, тило ва кумушларни тўплаш учун қарамоғидаги одамларни зое қилиши, унинг тилло ва кумушларга қул бўлишидир. Одамзод билиб ёки билмай тақдим этаётган кўплаб қуллик шакллари бор. Бунинг учун одамзоднинг қуллик тақдим этаётганини билиши шарт эмас. Унинг қалбини бирон нарса эгаллаб олса, бу, хоҳласин, хоҳламасин унинг қуллигидир. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам сиз суйган ёки унинг йўлида душман ҳисоблаган барча нарсага ибодат қилганингизни ва унга нисбатан қуллик бажо келтирганингизнинг дарагини бердилар.

Ўзимиз яшатган воқеъдан оддий мисол келтирайлик. Масалан, футбол. Биз унинг жасадни тарбиялаши ёки чиниқтириши ҳақида гапирмаймиз. Балки шундай футбол ҳақида гапирамизки, уни деб дўстлашилмоқда ва душманлашилмоқда. Эр ўзи тарафдор бўлган жамоани олқишламагани ва бошқа жамоанинг ишқибози бўлган рафиқасини талоқ қўймоқда!! Бошқа–бошқа жамоалар ишқибози ёки мансуби бўлгани учун ака укасидан воз кечмоқда!! Бундан бошқа қандай қулликни тасаввур қилишингиз мумкин?!

Биз кофирлардан воз кечдикми?! Уларни Аллоҳнинг душманлари бўлгани боис душман ҳисобладикми?! Ахир иш кучайиб етди–ку?!

Йўқ! Бу – Аллоҳ таоло қалбларга қўйган қулликдир. Бу – Аллоҳ амр этган ва ирода қилган тарафга йўлланиши керак бўлган: нафс Аллоҳ суйган нарсани суюши, Аллоҳни суйганларни севиши ва Аллоҳни душман ҳисоблаганларни эса душман ҳисоблаши керак. Агар бу қулликни бошқа бирон нарса, масалан, футболга йўналтирсак, бу, хоҳласак ҳам, хоҳламасак ҳам, футболга нисбатан қуллик бўлиб қолади.

Саҳобалардаги қуллик тушунчаси

Бу асрда қуллик тури жуда ҳам кўп бўлсада, биз Ислом Умматининг зеҳнида қуллик ҳақидаги оғиш қандай пайдо бўлганини билиш ва текширишни хоҳлаймиз.

Ихлос ва қуллик ҳақиқатини билган ва Аллоҳга бўлган қулликнинг олий даражасига етган саҳобалар авлодининг меъёр ва намуна бўлмай қолиши, оғишнинг бошланиши эди. Оқибатда, қуллик тушунчаси нотўғри ва ҳақиқий қулликни ҳатто Аллоҳ таоло учун қулликни қандай бажо келтиришни билмаган авлодлар етишиб чиқди.

Бу авлодлар келгач, муайян ибодатлардан бирини бажо келтириш билан қуллик рўёбга чиқишини гумон қилди. Масалан, намозни ўқигач: Энди, мен ҳар қандай ишни қилсам, масъулият ва вазифамга лоқайдлик ёки дўстларимга ёмонлик ёхуд хоҳлаган ҳар қандай ишимни қилаверсам бўлаверади ва мен зиммамдаги барча қулликни адо этдим, деб ўйлади. Бу ишларни қилган мусулмонлар, тушунчаларида оғишга мубтало бўлдилар. Улар ибодат дейилганида фақатгина муайян турдаги ибодатларни тушуниб, бошқаларини ташлаб қўйдилар.

Саҳобалар, разияллоҳу анҳум, кўрпага ўранар экан уйқусини ҳам ибодат қилиш ёки қилмаслик ҳақида ўйланар ва улардан бири: «Мен уйқумдан уйғоқлигимдан савоб умид қилгандек савоб умид қиламан!»– деган эди.

Чунки у, истироҳати билан ибодат қилиш – бамдод намозига туриш учун фойдаланар, шундай қилиб, ҳаёти балки умри бутунлай ибодатга айланар эди. Аллоҳ таоло айтди:

﴿قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴾

«Албатта, намозим, ибодатларим, ҳаёту мамотим бутун оламларнинг Парвардигори бўлмиш Аллоҳ учундир» (Анъом: 162).

Ҳаёт бутунлай ибодат, банданинг барча амали Аллоҳга қаратилган, ҳатто, хотини учун топиб келган озиқ–овқатлар учун ҳам савоб ва у ҳам ибодатдир. Буни ҳам қўйинг, эрнинг рафиқаси билан ўтказган жинсий муошарати ҳам ибодатдир. Саҳобалардан бири: Бировимиз шаҳватини қондирса ҳам савоб бўладими?,– деб берган саволга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Уни ҳаром жойга қўйса гуноҳ бўладими?»,– дея савол билан жавоб бердилар. Саҳобалар: Ҳа, дейишгач: «Унга ўхшаб ҳалол жойга қўйса савоб бўлади»– дедилар (Имом Муслим 2372).

Агар эр ўзини ҳаромга боқиш ва ҳаром иш – зинодан сақланиши ҳамда никоҳидаги рафиқасини покдомон бўлиши учун ҳаракат қилар экан, бу ҳам ибодатдир.

Саҳоба разияллоҳу анҳумлар қулликни ўзининг кенг, чуқур ва умумий маъноси билан тушунишар эди. Шунинг учун ҳам, Аллоҳга бўлган қулликни тўлақонли рўёбга чиқардилар. Аллоҳ таоло эса уларга замонаси – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва саҳобалар давридаги буюк қиролликлар – шарқу ғарбдаги жаҳон ресурсларига йигирманчи асрдаги икки катта давлат каби ҳукм қилган Эрон ва Византия империяларини бўйинсундирди. Эронликлар шарққа, византияликлар эса ғарбга ҳукм қилишар эди. Ўша пайтдаги энг қолоқ халқлар, Араб ярим оролидаги араб қабилалари эди. Нур келиб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга нозил бўлиб, Аллоҳга бўлган қулликни таниган ва уни рўёбга чиқарган саҳобалар авлоди келгач, Аллоҳ таоло мазкур икки давлатни кечагина бадавий бўлган ва ялангоёқ ва яланғоч бўлган саҳройи арабларга қул қилди. Нега?!

Сиз Аллоҳ таолога лойиқ бўлганидек ибодат қилингки, Аллоҳ сизга барча нарсани кундалик ишларингизда ҳам сизга бўйинсундиради.

Агар эрта саҳарда туриб охиратни асосий мақсад қилсангиз, Аллоҳ барча умидларингизни рўёбга чиқаради. Барча яхшиликларни беради, баракаларини ато этади. Аллоҳ сақласин, банда бутун мақсадини дунё қилиб олса, Аллоҳ унинг орзуларини пароканда қилади ва дунёдан Аллоҳ тақдир қилганича нарсага эришади.

Ўзини Аллоҳ учун атаган ва Унга бўлган қулликни рўёбга чиқарган авлодга, Аллоҳ таоло барча Оламларни бўйинсундириб қўяди. Шунинг учун ҳам Эрон ва Византия давлат арбобларига кишан уриб ушбу чўл ва саҳродан ибоарт ўлкага қул қилиб олиб келинганида, Аллоҳга лойиқ бўлганидек ибодат қилган одамларга қул бўлиб кириб келишган эди. Мусулмонлар Аллоҳга бўлган қулликларини зое қилгач, воқеъий ҳаётимиз кўрсатиб турганидек, кофирларга қул бўлдилар ва ғайри динлар мусулмон ўлкалардан қанча нарсаларни олиб кетдилар. Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ!

Аллоҳ азза ва жалла:

﴿قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ ﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), уларга: «Бу мусибат — мағлубият ўз қилмишларингиздан», деб айтинг!» деди (Оли Имрон: 165). Бу, Аллоҳ таолонинг Уҳуд жангида мағлубиятга учраган ва бунинг қандай содир бўлганини сўроқлаган саҳобаларга жавоби эди. Агар биз Аллоҳга бўлган қулликни тўлақонли амалга оширар эканмиз, Аллоҳ таоло ҳам бизга барча Оламлар устидан ғалаба қозонишни муяссар қилади.

«Қуллик» тушунчасидаги оғишнинг ибтидоси

Қулликда, бошқача сўз билан айтсак ибодатда оғиш тури бўлиб, у – залолатдир. Биз Фотиҳа сурасини ўқиган пайтимизда:

﴿اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ● صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ ﴾

«Бизларни, ғазабга дучор бўлмаган ва ҳақ йўлдан тоймаган зотларга инъом қилган йўлинг бўлмиш — Тўғри йўлга йўллагайсан» (Фотиҳа: 6, 7) оятларини ўқиймиз. Бу доимо такрорланадиган умумий қоида бўлиб, ундан сўнгра: Омийн!,– деймиз. Бу дуо бўлиб, уни намозларнинг ҳар бир ракаатида доимо ўқиб, тафаккур қилиб юришимиз керак: Бу жумлалар нимани ифодалайди?!

Биз, Аллоҳ таолонинг бизни Ўзи лутф этган қулларининг йўли – Тўғри йўлга ҳидоят қилишини сўраб: Омийн! (Тилакларимизни қабул эт!),– деймиз. Бу ҳақда Аллоҳ таоло:

﴿فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا ﴾

«Кимда-ким Аллоҳ ва пайғамбарга итоат этса, ана ўшалар Аллоҳ инъомларига сазовор бўлган зотлар — пайғамбарлар ҳақ-рост иймон эгалари, шаҳидлар ва фақат яхши амаллар билан ўтган кишилар билан бирга бўлурлар» деди (Нисо: 69).

Хўш, Аллоҳ тарафидан ғазаб қилинган кимсалар кимлар эди?!

Улар – Аллоҳга ибодат қилишдан воз кечиб, мутакаббирлик қилган яҳудийлар эди. Аллоҳга бўлган қулликни тўлақонли рўёбга чиқармай, сохта ибодатлар билан машғул бўлган насроний – христианлар эса, «адашганлар» эди.

Биз яҳудий ва насронийларнинг йўлларидан, Ғарб маданияти: унинг Аллоҳга исён қилиб, Унга қарши чиққан ва ибодатларини инкор этган дини ва турмуш тарзидан Аллоҳга сиғинамиз.

Шунингдек, Аллоҳ таолодан талайгина мусулмонлар тушиб қолган хато ва нотўғри ибодат – тасаввуфдан паноҳ сўраймиз. Тасаввуф оқимига мансуб бўлган инсонлар ўз ташаббуслари билан Аллоҳ бизга амр қилмаган ибодат турларини ўйлаб топдилар ва ҳар куни янги бидъатларни тўқиб: Мана шу – диндир. Ким ибодат қилмоқчи бўлса шу йўл билан ибодат қилсин!,– демоқдалар. Ҳолбуки, Аллоҳ таоло бизга бундай қилишни машру этмаган.

Тасаввуф оқимидаги кишиларнинг бундай залолатлари ибодат ва ибодатни рўёбга чиқариш тушунчасида хатарли оғишларни ўзи билан бирга олиб келди. Улар молу дунёдан бутунлай воз кечиб, дунёдан нафрат этдилар ва: Дунё – ибодатдан воз кечтиради,– дедилар. Улар Аллоҳ таолога ўзлари хоҳлагандек ибодат қилишмоқчи бўлишди ва ибодатларини куй, қўшиқ ва Аллоҳ машруъ қилмаган вирдлар билан ўтказа бошлашди. Иш шу жаражага етиб бордики, уларнинг айримлари сезмаган ҳолатларида «иймон» маъносидан умуман четга чиқишди ва ширк амалини қила бошлашди.   

Масалан, биз Аллоҳ таолога Қуръон Каримни тиловат қилиш билан ибодат қиламиз. Ҳадисда ҳам шундай дейилган: «Қуръон ўқиган мўъминнинг мисоли ширин лимонга ўхшайди:  у хушбўй ва таъми шириндир. Қуръон ўқимаган мўъминнинг мисоли хурмога ўхшайди: унинг ҳиди йўқ бўлсада, таъми лаззатлидир. Қуръон ўқийдиган мунофиқнинг мисоли райҳонга ўхшайди: унинг ҳиди ширин, таъми эса аччиқдир. Қуръон ўқимаган мунофиқнинг мисоли эса ҳанзалага (кўриниши тарвузга ўхшаган ва олмадан кўра кичиклар мевалар берадиган ёввойи йиллик ўсимликка) ўхшайди: унинг ҳиди (ҳам) йўқ ва таъми аччиқдир» (Термизий 2865; Ибн Можа 214; Имом Аҳмад 19630).

Қуръон ўқиш билан қулликни бажо келтириш Аллоҳга энг яқин қиладиган ибодатлардан бири бўлсада, мутасаввиф одамларни унинг муқобилида бошқа ибодатларни ўйлаб топишга нима нарсалар ундади?! Улар Қуръон тиловати муқобилига нашид ва қўшиқлар ўйлаб топишди. Қўшиқни, аслида, муҳаббат ва ишқни тараннум этган қадимги шоирлардан бири айтган ёки асос солган ва уни айшу ишратга берилган фосиқлар ва зонийлар ўзларининг маконлари ва ишратхоналарида хиргойи қилиб юришган. Ўша қўшиқларни ибодат дея мавлидлар, ўтиришлар ва тасаввуф аҳли «хилват» деб атаган зикрларида куйланмоқда. Наҳотки, улар Аллоҳ таолога қўшиқлар билан ибодат қилишса?!

Мутасаввифлар: Ундай эмас. Хонанда ўзи назарда тутган маҳбуби нийятида куйламоқда. Биз эса буюк маҳбуб – Аллоҳ таолони назарда тутмоқдамиз!,– дейдилар.

Биз уларга шундай деймиз: Биз Аллоҳга шу тарзда ибодат қилишимиз керакми? Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган нарсалар Абу Фирос ёки Умму Кулсум куйлаётган ёки мавлид маросимларида хиргойи қилинаётган ёхуд хотинлар ҳақида куйланаётган ғазалларми?!,– деб савол берамиз.

Бошқа давлатларда ўтказилаётган мавлид маросимларига эркагу аёллар бирга қатнашишади ва ҳатто аёллар у ердаги қўшиқларни куйлашади. Бу – ажойиб иш! Улар Аллоҳ таолога шу нарсалар, қўшиқлар, тарзлар ва ўрнаклар билан қандай ибодат қилишади?! Сизлар ўз ташаббусингиз билан шариат ўйлаб топаяпсизлар!

Ҳа, улар ўзларини Аллоҳнинг авлиёлари – дўстлари деган ҳужжат асосида ўз ташаббуслари билан шариат ўйлаб топмоқдалар. Аллоҳ таоло эса:

﴿أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴾

«Огоҳ бўлингизким, албатта Аллоҳнинг дўстларига (охиратда) бирон хавф-хатар йўқдир ва улар ғамгин бўлмайдилар» деган (Юнус: 62).

Ҳа, Аллоҳнинг авлиёлари – дўстларига на хатар бор ва на улар ғамгин бўладилар. Бироқ, Аллоҳ таоло у жумлалардан кейиноқ:

﴿الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ ﴾

«Иймон келтирган ва (Аллоҳдан) қўрқувчи бўлган зотлар учун ҳаёти дунёда ҳам, охиратда ҳам хушхабар бордир» деган (Юнус: 63).

Тасаввуф аҳли қилаётган мазкур ишлар на иймон ва на тақво амалидир. Улар Аллоҳ таоло ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни улуғлаш қолиб, Аллоҳ азза ва жалладан бошқа шахсларни улуғлашга ўтиб кетдилар. Зеро биз ҳозирги жоҳилият тушган Аллоҳдан бошқа Раббларни улуғлаш қуллиги ҳақида бунинг Рубубийят тавҳидига зид эканини айтиб ўтган эдик.

Ҳозирги оғишнинг намуналари

Кўп биродарларимиз айрим мусулмон ўлкаларда намойишлар бўлгани ва уларда: «Мао – пролетариат раҳнамоси!» ёки: «Мао Цзе Дун – ишчиларнинг йўл кўрсатувчи доҳийси!» деб ҳайқиришгани ва унга парвардигорлик мақомини беришганини айтишган эди. Бу, ўша сохта тузумни қурган шахсга берилган замонавий рубубиятдир.

Бу ерда тасаввуф аҳли шайх ёки қутб ёда мадад сўраш учун истеъмол қилаётган бошқа рубубият ҳам бўлиб, мазкур шахслар хоҳлаган нарсасини қонун қилиши, ҳатто гуноҳга ҳам қўл ура олиши мумкин. Сўфий, Аллоҳ сақласин, истиғфор айтиши учун шайхи олдига бориши ва: Пирим, мен тавба қилдим. Шунинг учун мени мағфират қилинг!,– деб айтиши шарт. Аллоҳим бундай балодан ўзинг асра!

Булар қулликнинг мазкур икки намунаси: Аллоҳни қўйиб ўзларини илоҳ қилиб олган ва қонунлар чиқараётган, ҳалол ва ҳаромларни тайинлаётган, башарият учун субутсиз тузумларни жорий қилаётган «даҳолар» қуллиги ҳамда Аллоҳга ибодат қилишни хоҳлашсада, Унга залолат билан сиғинишган, ўзларини Аллоҳнинг авлиёлари дея иддао этган ҳамда: Биз Аллоҳга энг яқин бандалармиз, бошқалар эса бидъатчи ва адашган гуруҳлардир!,– дея гумон қилган тасаввуф аҳлидир.

Тўғри йўлдан оғган қуллик мусулмон ёшларни турли томондан ўраб, ўз қучоғига олган. Ёшлар учун ягона ечим йўли эса, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва асҳоблари Аллоҳга ибодат қилган тўғри қулликни рўёбга чиқаришларидир.  

Бу балолардан қутилиш йўли – курашдир

Шуни унутмаслик керакки, қулликнинг энг олий мартабаси ва анави одамлар иддао этган муҳаббат даражаси, Ислом чўққисининг энг юқориси ҳисобланган Аллоҳ йўлидаги курашдир. Аллоҳ таоло бу ҳақда:  

﴿قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴾

«(Эй Мухаммад), айтинг: «Агар ота-оналарингиз, болаларингиз, ака-укаларингиз, жуфтларингиз, қариндош-уруғларингиз ва касб қилиб топган мол-дунёларингиз, касод бўлиб қолишидан қўрқадиган тижоратларингиз ҳамда яхши кўрадиган уй-жойларингиз сизларга Аллоҳдан, Унинг пайғамбаридан ва Унинг йўлида жиҳод қилишдан суюклироқ бўлса, у ҳолда то Аллоҳ ўз амрини (яъни, азобини) келтирганича кутиб тураверинглар. Аллоҳ итоатсиз қавмни ҳидоят қилмас» деган ва қаттиқ жазодан огоҳлантирган (Тавба: 24).

Аллоҳга бўлган қулликни тарк этгач мусулмон ўлкаларнинг бошига келган офату фалокатларга қаранг! Бу ибодатлардан бири – Аллоҳ таоло йўлидаги курашдир. Агар барчамиз яшаётган воқеъликка бир назар ташлаб фикр юритсак, рўзномаларни ўқисак ва Халқаро Ахборот Марказлари тарқатган хабарларни тинглаб кўрсак, қайси куни бирон зилзила ёки сув тошқини ёхуд очарчилик ёда инқилоб ё портлашлар бўлмаган?!

Менимча ҳар куни бундай бало ва фалокатлар содир бўлмоқда. Аллоҳ таоло буни бизга шундай тушунтирмоқда:

﴿وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ﴾

«Агар у қишлоқларнинг (жойнинг) аҳли иймон келтириб, тақводор бўлганларида эди, албатта Биз уларга осмону Ердан баракот (дарвозаларини) очиб қўйган бўлур эдик» (Аъроф: 96). 

Демак, буларнинг сабаби – Аллоҳ таолога бўлган иймоннинг йўқлигидир.

Аллоҳ таоло қулликни Аллоҳ учун рўёбга чиқармагани боис башариятни, оммавий ахборот воситалари тинимсиз такрорлаётган, бирон шаҳар ёки рўзнома ва мақола холи бўлмаган фалокатлар билан жазоламоқда. Буларнинг барчаси инсонлар қилаётган гуноҳлар туфайлидир. Ҳатто Аллоҳ таоло:

﴿وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ ﴾

«Яна У кўп (гуноҳларнинг жазосини бермасдан) афв қилиб юборур» (Шўро: 30).

Наҳотки, бу фалокатларда бирон ибрат бўлмаса?! Наҳотки, буларда ибрат оладиганлар учун дарс бўлмаса?!

Наҳотки, буларни кўриб тафаккур қиладиган кимса бўлмаса?!

Ахир булар Аллоҳ таоло бутун Коинотни вайрон қиладиган улкан азоб – Қиёмат кунининг аломатлари эмасми?! Агар Тўғри йўлдан адашсак, шаҳватлар, кўнгил очиш ва ўйинларга ғарқ бўлсак, Аллоҳдан, Охиратдан ғафлатда қолсак ва нима учун дунёга келаганимизни унутсак, Қиёмат қоим бўлишидан илгари бундан баттарроқ фалокатлар келиши муқаррардир!

Бу ҳолатдан нафс ҳақидаги тафаккур билан чиқиш мумкин

Ҳар биримиз ишбилармон ва муайян вазифани бажариб келаётган одамлармиз. Агар биронтамизни ишимизга тааллуқли вазифа учун Риёз шаҳрига чақиртирилса бу унинг емаслиги, ичмаслиги, ухламаслиги, Риёздаги ҳамкасбига учрамаслигини ифодаламайди. Албатта, ифодаламайди. Бироқ муҳим бўлгани, унинг бориш мақсадини амалга оширишидир.

Биз бу дунёга қуллик – ибодат учун, Аллоҳ таолога қулликни бажо келтириш учун келдик. Бу иш учун танланган, бироқ уни ташлаб, еб, ичиб, ошна оғайниларини зиёрат қилиб, тараллала бедод қилиб юрган одам қайтгач, ўзи учун айрилган ишдан қуруқ қолади. У, бу синовдан ўтолмади ва мақсадини амалга ошира олмади. Айтингларчи, бу одам тақдирга муносибми ёки таҳқиргами?!

Биз нега ўзимиз ҳаққимизда ўйлаб кўрмаймиз? Ахир, биз бу дунёга бир ғоя учун келганмиз. Ушбу саноқли кунлар дақиқалар мисоли ўтиб кетади. Нега қайси қулликни бажо келтирганимиз ҳақида ўйлаб кўрмаймиз?! У – Аллоҳ учун қулликмиди ёки шаҳват ёхуд мансаб ё рафиқа ёда динору дирҳам учунми?!  

Агар ҳар биримиз ўзимиз ҳақимизда ўйлаб кўрсак ҳақиқатни билиб олган бўлар эдик. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло пайғамбари Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга:

﴿قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам, мушрикларга) айтинг: «Мен сизларга фақат биргина нарсани – Аллоҳ учун жуфт-жуфт, ёлғиз-ёлғиз ҳолингизда туриб, сўнгра (Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва У келтирган Китоб ҳақида) тафаккур қилишингизни тавсия қилурман» деган эди (Сабаъ: 46).

Аллоҳ таоло ушбу оятда Аллоҳнинг фармойишлари ва бу дунёга келиш ғоямиз ҳақида тафаккур қилишни назарда тутмоқда. Агар тафаккур қилиб кўрсак ўзимизнинг Аллоҳга бўлган қулликдан нақадар узоқ эканимизни, қулликни Аллоҳдан бошқаларга тақдим этаётганимизни билиб оламиз.

Тавба ва Аллоҳга қайтиш

Ҳақиқий қуллик – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган ва машруъ қилган ҳамда саҳоба разияллоҳу анҳумлар рўёбга чиқарган қуллик, гарчи кўринишда зарар бўлсада манфаатлар олиб келадиган кўнгилли бўлиб Аллоҳ йўлида курашиш, ишларни пухта қилиш, мункар ишларни тўхтатиш, Аллоҳдан тақво қилишларига кўмакчи бўлиши учун оила аҳлига эҳсон ва насиҳат қилиш, мусулмон биродарлар билан яхши муомалада бўлиш, барча ишда омонатдор бўлиш, ўқитувчи ёки ҳайдовчи ва бошқа касб эгаси ва қаерда бўлишингиздан қатъий назар «Ҳар бирингиз раҳбарсиз ва ҳар бирингиз қўл остидагилардан жавобгардир» ҳадисидаги масъулиятни сезиш қуллигига қайтайлик.

Чунки саҳобалар авлодига давлатлар фатҳи берилди. У – Аллоҳга бўлган қулликни тўлақонли рўёбга чиқарган нодир авлод эди. Лашкар қўмондони жанг майдонининг олдида қилич кўтарган ва лашкарларнинг барчаси итоат этган мусулмон эди. Чунки бу ишларнинг барчаси Аллоҳ учун ва Аллоҳ йўлида қилинар эди. Кошки ҳар биримиз ушбу авлодни ўзимиз учун ўрнак қилиб уларга боқсак ва: Мен Аллоҳ учун нима қилдим? Бу ишимни Аллоҳ учун қилаяпманми? Аллоҳ менга раҳбар қилган одамга Аллоҳ, Аллоҳнинг зоти ва йўлида итоат этаяпманми?,– десак.

Биз бу ҳақда ўйлаб кўришимиз керак. Акси тақдирда, ўлим келиб, сарҳисоб қилинамиз. У пайтда банданинг бирон нарсага кучи етмайди. Ажал етиб жон чиқса, бу дунё уйқуга ўхшаб қолади ва уйғонгач:

﴿رَبِّ ارْجِعُونِ ● لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحاً فِيمَا تَرَكْتُ ﴾

«Токи қачон улардан (яъни мушриклардан) бирига ўлим келганида: «Парвардигор, мени (яна ҳаётга) қайтаринглар. Шояд, мен қолган умримда яхши амал қилсам», деб қолур» дейди. Унга:

﴿كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ﴾

«Йўқ! (У асло ҳаётга қайтарилмас). Дарҳақиқат бу (ҳар бир жон бераётган кофир) айтадиган сўздир. Уларнинг ортида то қайта тириладиган кунларигача (дунёга қайтишларидан тўсиб турадиган) бир тўсиқ бўлур» дейилади (Мўъминун: 99, 100). Иш шу ерда тугайди. Қайтиш умиди фойда бермайди. Чунки Аллоҳ азза ва жалла:

﴿أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ ﴾

«Ахир Биз сизларга эслатма оладиган киши эслатма олгудек узун умр бермаганмидик?! Сизларга огоҳлантиргурчи (пайғамбар) ҳам келган эди-ку!» дейди (Фотир: 37).

Аллоҳ таоло бизга умр ато этиб, тафаккур қилиш қобилиятини берди. Биз, алҳамдулиллаҳ, билим олиш, ваъзу зикрларни эшитиш ва Қуръонни ўқиш имконига эгамиз. Аммо Африка ёки Ҳиндистонда яшаётган мусулмон қардошларимиз очарчилик, қувғинлик ва машаққатлар гирдобида қийналишмоқда.

Биз, алҳамдулиллаҳ, икки Ҳарам ёнидамиз. Аллоҳнинг билимлари бизда, Қуръон ўз тилимизда нозил бўлган ва олдимизда турибди. Биз ундан қандай юз ўгиришимиз мумкин?!

Агар Қуръонни биз татбиқ этмасак, унинг ичидаги аҳкомларни ва Аллоҳга бўлан қулликни рўёбга чиқармасак, уларни ким рўёбга чиқаради?!

Агар ҳаётимизда фуқаро, ҳарбий, мулозим ва талаба ўлароқ рўёбга чиқармас эканмиз, бу динни ҳаётга татбиқ қилишни кимдан кутишимиз керак?! Аллоҳ таоло эса бизга қаттиқ дашном бериб шундай деган:

﴿وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ ﴾

«Агар сизлар (Аллоҳга итоат этишдан) юз ўгириб кетсангизлар, У зот (ўрнингизга) сизлардан бошқа бир қавмни алмаштириб қўюр, сўнгра улар сизларга ўхшаган бўлмаслар, (бал­ки Аллоҳга тоат-ибодат қилурлар)!» дейди (Муҳаммад: 38).

Ушбу оятнинг маънолари араблар бу динни тарк этиб, мансаб ва дунёга қул бўлишганида содир бўлган ҳамда Аллоҳдан ёрдам тўхтаган ва турклар келиб жаҳонни фатҳ этишган, сўнгра ҳиндлар ва бошқа халқлар келиб мусулмонлар етакчилигини қўлга олишган ва Аллоҳ таоло уларнинг қўлида катта фатҳларни берган эди.

Биз бу ҳақиқатни англашимиз, у ҳақда тафаккур қилишимиз, Аллоҳ буюрган ва нозил қилган фармойишлардан аввало ўзимиз ибрат олиб, сўнгра уни мусулмон биродарларимиз ва таниган одамларга ўргатишимиз ҳамда ўргатиш ва етказишни ўзимизнинг зиммамиздаги шахсий масъулият деб тушунишимиз керак.

Аллоҳ таолодан бизларни ва сизларни гапларни эшитиб уларнинг яхшироғига эргашганлар ҳамда Аллоҳ таоло учунгина самимий қулликни бажо келтирган бандалар қаторида қилишини тилаб қоламиз.

Муаллиф:  Шайх Султон Умарий

Мутаржим: Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:    عَلَيْكَ أَرْبَعَةُ شُهُودٍ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Коинотдаги сиру ошкор барча нарсани эшитиб, кўриб турадиган Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин. У – Билгувчи, Кўргувчи, Бохабар ва Гувоҳдир. Уни мушриклар тавсифлаётган нолойиқ исму сифатлардан поклайман ва У қандай улуғ Зотдир! У барча нарсани Билгувчи ҳамда Эшитгувчидир. Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқдир! У барча нарсанинг илмини қамраган Зотдир. Шундай экан, Унинг илми ва қамровидан қандай четга чиқа оламиз?!

Мен бизга ҳаёт йўлини ёритиб кўрсатиб берган, жаҳаннамдан огоҳлантириб, жаннатдан муждалар берган Муҳаммад ибн Абдуллоҳга салавоту саломлар йўллайман.

Ҳурматли дўстим, қаёққа кетаяпсиз? Эҳтиёт бўлинг! Чунки сизни ҳар замон ва ҳар маконда кузатаётган гувоҳлар бор! Қаёққа кетаяпсиз?!

Муҳтарама синглим, ҳушёр бўлинг ва билингки қилган ишларингизга гувоҳ бўлаётган ва барча ҳаракатларингизни кузатаётган шоҳидлар бор! Эҳтиёт бўлинг!!

Биринчи гувоҳ – биз устида юраётган, еяётган, ухлаётган, айримларимиз устида осийлик қилаётган ЕРдир.

ЕР бир кун келиб гапиради ва сизнинг қилмишларингизни очиб ташлайди. Ҳой Аллоҳнинг бандаси, у куни Ер сизни расво қилади, сирларингизни очади. Шояд сиз: ЕРнинг гувоҳлик беришига қандай далиллар бор?,– деб савол берарсиз. Мен сизга Аллоҳ таолонинг ушбу оятини ҳужжат қиламан:

﴿إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا ● وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا ● وَقَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا ● يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا ﴾

«Қачон Ер ўзининг (энг даҳшатли) зилзиласи билан ларзага тушганида. Ва Ер (ўз бағридаги хазинаю дафиналардан ва инсон жасадларидан иборат) «юк»ларини (юзага) чиқариб ташлаганида. Ва (ҳаётлик пайтида қайта тирилишни инкор қилгувчи бўлган) инсон (қайта тирилганидан даҳшатга тушиб: «Ерга» нима бўлди ўзи?) деб қолганида, ана ўша Кунда Ер, Парвардигорингиз унга ваҳий қил(иб, сўзлашга буюр)гани сабабли ўз хабарларини сўзлар!» (Залзала: 1 – 4).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Аллоҳ таолонинг «ўз хабарларини сўзлар!» оятини тафсир қилдилар. Саҳобаларга: «Унинг хабарлари нима эканини биласизларми?»– деб сўрадилар. Саҳобалар: Аллоҳ ва Расули биздан кўра яхши билгувчироқдир!,– деб жавоб бердилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Унинг хабарлари: устида юрган ҳар бир эркагу аёлнинг қилган ишларига гувоҳ бўлишидир. У: Сен фалон ва пистон кунлари бу ва у ишларни қилгансан,– дейди. Бу – унинг хабарларидир»– дедилар (Термизий раҳимаҳуллоҳ бу ҳадисни «ҳасан», деди: 3353).

Ҳа, ҳурматли дўстим ва муҳтарама синглим, Ер гувоҳлик беради!

Нима дейсиз, машинасини ғизиллатиб у ёқдан бу ёққа қизу жувонларга қараш ёки шилқимлик қилиш учун ҳайдаб кетаётган йигитча қилмишларига Ернинг шоҳид бўлаётганидан хабардорми?! Ернинг тез кунлар ичида уни шарманда қилиши, гуноҳлари ва шумликларини фош этишини эсладими?!

Сиз гуноҳни қилишга шайланган ва қилган пайтингизни эсладингизми?! Ўша онда, жиноятингизни ҳеч ким пайқамаган ва унга шоҳид бўлмаган деб ўйлайсизми?! Устида гуноҳга қўл урганингиз Ер тез кунда сизга қарши гувоҳлик беради! Сиз бундан ғофил бўлсангиз, Ер ғофил эмас эди! Субҳоналлоҳ!

Бозорларда ўз жамоли ва либосини кўз–кўз қилиб юрган ва одамларни ўзига қаратмоқчи бўлган қиз, Ер, яқинда, узунлиги 50 000 йиллик кунда ундан хабар бериши, жиноят ва қилмишларини фош этишидан хабардорми?!

Машинага ҳайдовчи билан маҳрамсиз ўтирган жувон, Ер уни амаллар Аллоҳга кўрсатиладиган кунда шарманда қилишини биладими?!

Иккинчи гувоҳ – яхши ва ёмон амалларимизни ёзиб турадиган фаришталардир. Аллоҳ таоло айтди:

﴿وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ ● كِرَامًا كَاتِبِينَ ● يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ ﴾

«Ҳолбуки, шак-шубҳасиз сизларнинг устингизда (қилган ҳар бир амалингизни) ёд олиб, ёзиб тургувчи улуғ (фаришта)лар бордир» (Инфитор: 10 – 12).

Севимли дўстим, тунов куни тунда ойнаижаҳон қаршисида ҳаёсиз фильмларни томоша қилганингизни эсладингизми? Эслаган бўлсангиз керак?! Сиз ўша жойда ёлғизмидингиз?!

Кошки сиз фаришталар ўша қилмишингизни ёзиб қўйишганини билсангиз эди!

Бошқа бир йигит телефон гўшагини қизу жувонлар билан гаплашиш учун кўтарди. У, фаришталар бу қилмишини битиб қўйганларидан хабардорми?!  

Азонни эшитсада намозни вақти чиққунига қадар кечиктирган қиз, ўша намозни ўқий олмаган. Чунки у, ё телефонда валақлаган ёки телеканаллар ва фильмларни кўриш билан «овора» бўлган... Мен аниқ айта оламанки, бу қиз фаришталарнинг шоҳид ва унинг амалларини ёзишаётганидан бехабардир.

Бузғунчи секуляристлар ва мунофиқ ёзувчиларга шуни айтаманки: Сизлар айтаётган ёки таълиф этаётган барча нарсаларингизни Қиёмат кунида амал номаларингизда ўз кўзингиз билан кўрасизлар. Чунки битикчи фаришталар сўзларингиз ва амалларингизни ёзиб девон қилганлар:

﴿أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ ﴾

«Балки уларнинг гумонларича, Биз уларнинг сирларини (билмасмиз) ва шивир-шивирларини эшитмасмиз?! Ундоқ эмас! Бизнинг элчиларимиз (фаришталар) уларнинг олдиларида (ҳар бир қилган ишларини) ёзиб турурлар!» (Зухруф: 80).

Бу битиклардан сўнгра Аллоҳ қандай жазо беради?!

Сиз ўлгач амал номангиз ёпилади. Лекин унга қабрингиздан чиққач дуч келасиз. Фаришталар дунё ҳаётида ёзган бу битикларни қўлингизга берилади. Аллоҳ таоло, ҳузурида турган пайтингизда уни ўқишга буюради:

﴿وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا ● اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا ﴾

«Биз Қиёмат куни унга очиқ ҳолда рўбарў бўладиган бир китобни (яъни, номаи аъмолини) чиқариб кўрсатурмиз. (Ва унга дейилур); «Номаи аъмолини ўқи! Бугун ўз нафсинг ўзингга қарши етарли ҳисобчидир»» (Исро: 13, 14).

Бу – ҳайратомуз лаҳзадир. Бу – банда ялангоёқ ва яланғоч ҳолатида қўлида амал номалари билан Қудратли Аллоҳ ҳузурида турадиган ондир. Амал номалари – яхшилик ва ёмонлик девонидир. Шундай экан, сизнинг тунларини телеканаллар билан бедор, кундузларини эса намоз пайтлари ухлаб ўтказган одам ҳақидаги фикрингиз қандай?! Эй Аллоҳнинг қули, ёмон қилмишларингизни амаллар девонида кўрганингизда қандай ҳолатга тушасиз?!

Кошки иш амалларингизни кўриш билан тўхтаса. Энди, уни ўқиш амри берилади... Нимани ўқийсиз ва нимани кўрасиз?

Эй кашанда, нимани ўқийсиз?

Эй ота–онасига оқ бўлган, нимани ўқийсиз?

Эй фарзандаларининг тарбиясига беэътибор инсон, нимани ўқийсиз?

Эй судхўр, нимани ўқийсиз? Аллоҳ таоло шундай дейди:

﴿يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ ﴾

«У Кунда (ҳар бир) киши ўзи қилиб ўтган нарсани (яъни барча яхши-ёмон амалларини) кўрур» (Набаъ: 40).

Роббисидан ғофила қолиб, Мавлосига итоат этишдан воз кечган қизга шундай дейман: Сиз «каттаю кичик барча нарсани қолдирмай ўз ичига олган» (Қаҳф: 49) ушбу девонда нимани кўрасиз?

Синглим, ўша ерда амалларингизни ўқийсиз! Сиз нимани ўқийсиз?! Кийган кийимларингиз ҳаром, гуноҳ билан ўтказган вақтларингиз зиён!!

Синглим, иш хатарли! Сиз қачон уйғонасиз?!

Мен сизга ушбу оятни ёдлаб олишни тавсия этаман:

﴿وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا ﴾

«Улар қилиб ўтган барча амалларини ҳозиру нозир ҳолда топурлар. Парвардигорингиз ҳеч кимга зулм қилмас» (Каҳф: 49).

Учинчи гувоҳ – Аллоҳ таолонинг бизга ато этган неъматлари – аъзоларимиз: қўлларимиз, оёқларимиз, тилимиз, кўзларимиз, икки қулоғимиз ва бутун аъзоларимиздир.

Эй Аллоҳнинг қули ва чўриси, Қиёмат қоим бўлгач, бу аъзолар сизга қарши гувоҳлик бериш учун келишади!

Бу мисли бўлмаган манзарадир: Банда Роббисининг ҳузурида туради ва сарҳисоб бошланади. Сўнгра, ўтказган кунларингиздаги сирларни фош этиш ва қилган жиноятларингиз хабарини бериш учун аъзолар гувоҳлик бера бошлайди:

﴿الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ ﴾

«Бу кун Биз уларнинг оғизларини муҳрлаб қўюрмиз» (Ёсин: 65). Ундан кейин нима бўлади?

﴿وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ ﴾

«уларнинг қўллари сўзлар» (Ёсин: 65). Иш шу ерда тўхтайдими? Йўқ! Балки:

﴿وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ﴾

«... ва оёқлари гувоҳлик берур» (Ёсин: 65).

Ҳасрат устига ҳасрат!

Эй одамзод, икки қўллар тилга кириб ҳаққингизда хабар бера бошлагач, шундай дейди:

Роббим, у, қўллари билан порнографик ойномаларни харид қилган, йўлдош телеканалларининг дастурини унисидан бунисига олган!

Роббим, у, қўллари билан бегона аёлларни ушлаган, қизлар билан гаплашиш учун телефон гўшагини кўтарган!

Роббим, у, қўллари билан сигарет, чилим ва гиёҳванд моддаларни ушлаб чеккан! Ароқ ва маст қилувчи ичимликларни ичган!

Балки манави қизу жувоннинг қўллари Аллоҳ ҳузурида: Роббим, у, қўллари билан тор аболарни ушлаган, ажнабий эркаклар олдидан ўтиш учун пардоз қилиб, атирлар қўйган!,– дер!

У кун – даҳшатли ва шарманда қиладиган кундир! У кунда оёқлар ҳам тилга киради: Мен ҳам ҳаром ишлар учун юриб борганман. Намозларга бормаганман. Аммо ҳаром ишлар қилинадиган ўлкаларга сафар қилганман! ...

﴿يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ ﴾

«Ўша Кунда сизлар (ҳисоб-китоб учун Аллоҳга) кўндаланг қилинурсизлар — сизларнинг бирон сирингиз махфий қолмас» (ал–Ҳааққа: 18).

Жасаднинг бошқа аъзолари тилга кирганида шармандалик ва даҳшат яна ҳам қаттиқ тус олади:

﴿حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴾

«Энди қачонки улар (дўзахга) келишгач, (ҳаёти, дунёда қилиб ўтган куфру исёнлари ҳақида сўралади, лекин улар ўз қилмишларидан тонишга уринадилар. Шунда) уларнинг қулоқлари, кўзлари ва терилари улар қилиб ўтган нарсалари ҳақида ўзларига қарши гувоҳлик беради» (Фуссилат: 20).

Менимча, ҳар бир йигит ўз кўзининг барча гуноҳ нигоҳ учун, қулоғининг эса тинглаган ҳаёсиз қўшиқлар ва гаплар учун бераётган гувоҳлигига ҳайрон бўлиб: Кўзим, қулоғим ва оёқларим! Нега менга қарши гувоҳлик бераяпсизлар?!,– деб қолса ажаб эмас! Бунинг жавоби кескин бўлади:

﴿قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ ﴾

«Улар териларига «Нима учун бизга қарши гувоҳлик бердинглар?»— дейишганида, (терилари): «Бизларни барча нарсани сўзлатган зот Аллоҳ сўзлатди» дерлар» (Фуссилат: 21).

Шу билан ушбу ҳайратомуз манзара ниҳоясига етади...

Дўстим, ўша пайтда қандай ҳолатга тушасиз?!

Сиз ўша лаҳзаларда бутун аъзоларингиз тоату ибодатлар қилишингизга гувоҳ бўлишини хоҳлайсизми ёки барча Оламлар Роббиси ҳузурида аъзолари шарманда қиладиган бандалар қаторида бўлишними?!

Охири, бизга қарши гувоҳлик берадиган бирон зот қолдими?!

Ҳа, қолди. У – барча гувоҳларнинг Роббиси бўлган Якто маъбуд ва парвардигор – Аллоҳдир!

﴿أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴾

«Ахир (улар­га) Парвардигорингизнинг барча нарсага гувоҳ экани (яъни Аллоҳ таоло ушбу Қуръонда коинотдаги барча нарсани қамраб олиб. Ўз ҳукмини баён қилаётгани сизнинг ҳақ пайғамбар эканлигингизни исботлаш учун) етарли эмасми?!» (Фуссилат: 53).

У, сизни қаерда бўлсангиз ҳам кўради ва билиб туради:

﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ ﴾

«Албатта Аллоҳга на Ердаги ва на кўкдаги бирон нарса махфий эмасдир» (Оли Имрон: 5).

Бандаларидан бохабар ва барча нарса Унга аён бўлган Аллоҳни, мушриклар тавсифлаётган нолойиқ исму сифатлардан поклайман:

﴿وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ ﴾

«Сизлар қаерда бўлсангизлар У сизлар билан биргадир» (Ҳадид: 51);

﴿وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ ﴾

«Аллоҳ сизларнинг дилларингиздаги сирларингизни (ҳам) билур» (Аҳзоб: 51).    

Кўнгилдаги нарсаларни билган Аллоҳни поклайман! Аллоҳ номига онт ичиб айтаманки, биз кучсизлигимиз ва камчилигимизнинг боши, Аллоҳ таолонинг бизларни кузатиб турганидан бехабар эканимиздир! Акси тақдирда, банда гуноҳдан холи бўлмайди ва одамлар кўзидан, кўриб қолмасликлари учун, йироқлашади. Агар у Аллоҳ таолонинг кўриб, кузатиб турганини билса эди, гуноҳга қўл урмаган бўлар эди! Лекин у, Аллоҳдан ғафлатда қолди ва шаҳватларга муккасидан кетди:

﴿أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى ﴾

«Аллоҳ(нинг унинг барча қилмишларини) кўриб туришини билмасми?!» (Алақ: 14).

Қизларга шилқимлик қилаётган мана бу йигит номаҳрам билан қилаётган суҳбатини ва Аллоҳ таолонинг:

﴿وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا ﴾

«Аллоҳ сизларнинг басти-жавобларингизни эшитур» (Мужодала: 1) оятини эсласа эди, шилқимлиги ва шаҳватларидан воз кечар эди. Бировимиз бирон киши гуноҳини билиб қолганини билса эди, ҳижолат бўлиб, уяларди. Бироқ, Аллоҳ таолодан уялиш қаерда?!  

Мўъмина синглимизга ҳам, йигитларни ўзига жалб қилиш учун очиқ–сочиқ кийинишидан илгари, шундай демоқчиман: Аршига кўтарилган Қудратли зот сиз қилаётган ишларни кўриб, билиб турибди. У, кўнгиллардаги нийятларни ҳам билади!  

Барча мўъмин ва мўъминаларга шундай демоқчиман: Сизлар Аллоҳ таолонинг Алийм (Билгувчи, Бохабар), Басийр (Кўриб тургувчи), Шаҳийд (Гувоҳ), Хабийр (Бохабар, Хабардор), Муҳийт (Илми барча нарсани қамраган), Самийъ (Эшитгувчи) каби исмлари борлигини биласизларми?! Бу исмларнинг барчаси Аллоҳнинг ҳар бир ҳолатда кузатиб туришига далолат қилади. Эй гуноҳлар қилиш умидида хорижларга саёҳат қилаётган инсон, Лутф этувчи Якто зотнинг кузатувини унутманг! Ҳаром нарсаларга қараш билан лаззатланаётган одам, барча нарсадан Бохабар Подшоҳнинг қараб турганини ёддан чиқарманг! Эй тунларини гуноҳлар билан бедор ўтказаётган одам, Аллоҳ сизни кўрмоқда ва ҳолингиздан хабардордир! Шундай экан Сиз нималарга қўл ураяпсиз?!

Хотима

Шоҳидларнинг гувоҳлигидан қачон огоҳ бўламиз?!

Иш жиддий, амал девонлари кўрсатиладиган кун эса даҳшатлидир. У кунда сирлар фош бўлиб, шармандаликлар очилади.

Аллоҳ таолодан ўзим ва сизлар учун барча яхшиликларнинг муваффақиятини тилайман.

Аллоҳ таоло пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга салавоту саломлар йўлласин.

Муаллиф:   Шайх Абдулмалик Қосим

Мутаржим:  Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:  وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Эркагу аёлни томган сувдан яратган Аллоҳга ҳамду санолар, пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва асҳобларига салавоту саломлар бўлсин!

Сўнг ...

Аллоҳ азза ва жалла бу дунёда хотиржам бўлишимиз учун жуфтларимизни яратди ҳамда аҳиллик ва меҳрни биз учун соябон қилди. Биз унвонимизга келаётган дараклар ва ғафлатда қолган мусулмон ва муслималарга эслатиш учун ушбу сатрларни ёзмоқдамиз.

Унутмаслигимиз керакки, эру хотинлик ҳуқуқлари буюк бўлиб, уларнинг ортидан муҳим ишлар кетма–кет келади. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا ﴾

«Улар билан тинч-тотув яшанглар. Агар уларни ёмон кўрсангизлар ҳам (сабр қилиб иноқ ҳолда яшайверинглар). Зеро, сизлар ёмон кўрган нарсада Аллоҳ кўп яхшиликларни қилиб қўйган бўлиши мумкин» (Нисо: 19).

Ҳурматли биродар, никоҳингиздаги жувон омонатдир ва сиз ундан Қиёмат куни жавобгарсиз. Айтингчи, сиз унинг ҳақларини адо этдингизми ёки лоқайдлик қилиб, зое қилдингизми?!

Рафиқанинг асосий ҳуқуқларидан баъзилари қуйидагилардир:

Биринчиси: Аллоҳ таолонинг қуйидаги ояти ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳадисларига биноан хотин–қизларга яхшиликни васият қилиш:

﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ﴾

«Улар билан тинч-тотув яшанглар!» (Нисо: 19);

«Хотин–қизларга яхшиликни васият қилинглар! Чунки хотин киши қовурғадан яратилган. Қовурғанинг энг эгриси эса юқоридагисидир. Агар уни тўғриламоқчи бўлсангиз синдирасиз, ўз ҳолича қўйсангиз эгрилигича қолади. Бас, уларга яхшиликни васият этингиз!» (Имом Бухорий 3331; Имом Муслим 3720);

«Мен икки заиф: етим ва аёлнинг ҳаққига зулм қилишни ҳаром қилдим» (Имом Аҳмад 9664; Ибн Можа 3678).

Иккинчиси: хотин–қизларга ҳуқуқларини бериб, тортиб олмаслик. Муовия ибн Ҳайда разияллоҳу анҳу ривоят қилади: Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга: Ё Расулуллоҳ, бировимизнинг устидаги рафиқасининг ҳаққи нима?,– деб савол бердим. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бунга: «Ейишни хоҳласа едириш, кийишни хоҳласа кийдириш, юзига урмаслик ва хунук қилмаслик, уйдагина тарк қилиш»– дея жавоб қайтардилар (Ибн Можа 1850).

Баъзи эркаклар ўзларининг дўстларига саховат қўлларини катта очишсада, рафиқалари учун қурумсоқлик қилишади. Ҳолбуки, эркак бошқаларнинг уйига сарфлаганидан кўра ўз уйига сарфлаши билан кўпроқ савоб олади. Бу ҳақда Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу ушбу ривоятни келтиради: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Тарафингдан Аллоҳ йўлида харажат қилган, қулни озод қилиш учун сарф этилган, бечорага садақа қилинган ва оилангга сарф этилган динорлар ичидан оиланг учун сарф этганинг динорнинг савоби кўпроқдир» (Имом Муслим 2358).

Айрим эркаклар эса рафиқаларини уришга одатланиб, бирон кунлари жанжалсиз ўтмайди. Оиша разияллоҳу анҳо эса: «Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг биронта хотинни урганларини кўрмадим»– дедилар (Ибн Ҳиббон 488).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса ҳам пешво ва ҳам ўрнакдирлар.

Баъзи эркаклар эса арзимас нарсалар туфайли араз қилишади. Бечора хотинига ойлаб гапирмайди, унинг кўнглини кўтармайди. Ҳолбуки, у хотин ўз оиласидан йироқда ёки ёлғизлиги боис қўрқадиган ёшда бўлиши мумкин.

Учинчиси: рафиқага диний таълим бериш, ибодатларни ўргатиш, ибодатларни қилишга рағбатлантириш. Аллоҳ таоло шундай дейди:

﴿وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ ﴾

«Уйларингизда Аллоҳнинг оятлари ва ҳикмат (яъни пайғамбар ҳадислари)дан иборат тиловат қилинадиган нарсаларни зикр-тиловат қилинглар!» (Аҳзоб: 34).

Мўъминлар онаси Оиша разияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: «Ансорларнинг рафиқалари қандай яхши аёллар–а! Чунки улар динда фақиҳ бўлиш учун уялмайдилар!» (Имом Муслим 776).

Эр рафиқасининг Қуръон Карим ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатларини ўрганишини кузатиб бориши, ўрганишга қизиқтириши ҳамда Аллоҳга итоат ва ибодат қилишга рағбатлантириши керак. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا ﴾

«Аҳли-умматингизни намоз ўқишга буюринг ва ўзингиз ҳам (намоз ўқишда) чидамли бўлинг!» (Тоҳа: 132).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса шундай деганлар: «Тунда туриб намоз ўқиган ва рафиқасини уйғотгач у ҳам намоз ўқиган, агар уйғонмаса юзига сув сочган кишига Аллоҳ раҳматларини ёғдирсин! Тунда туриб намоз ўқиган ва умр йўлдошини уйғотган ва у ҳам намоз ўқиган, агар уйғонмаса юзига сув сочган хотинга Аллоҳ раҳматларини ёғдирсин!» (Абу Довуд 1310, 1452; Имом Аҳмад 7404).

Тўртинчиси: рафиқага чиройли муносабатда бўлиш, унинг туйғу ва ҳиссиётларини қадрлаш.

Аллоҳ таоло бу ҳақда:

﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ﴾

«Улар билан тинч-тотув яшанглар!» деди (Нисо: 19).

Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳумо: «Мен менга ясанишини хоҳлаганимдек хотиним учун ясанишни суяман. Чунки Аллоҳ таоло буни ўзининг:

﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ﴾

«Улар билан тинч-тотув яшанглар!» ояти билан зикр қилди»– деди.

Айрим мусулмон оилалар ичида тарқалган ва бизга амр этилган чиройли муносабатларга мухолифлик шу даражага етиб бордики, сўкиниш, хотин кишини хилқати ва хулқи, оиласи ва қариндошларини камситиш, таҳқирлаш, ёмон исм ёки лақаблар билан чақириш ҳамда ичидаги нафрат ва адоватни ошкора айтиш ҳоллари одат тусига кириб қолди. 

Бундан ташқари, хотинига бошқа хотинларнинг чиройини мақтаб, хотинидан гўзалроқ ва фазилатлироқ эканини айтиш ҳам ёйилмоқда. Бу ҳам хотин кишини ўз имконида бўлмаган нарсалар билан ҳиссиётларини таҳқирлашдир.

Аёлнинг туйғу ва ҳурматини ҳимоя қилиш учун уни энг чиройли исмлар билан чақириш, уйга кирар экан унга салом бериш, совға ва ширин сўзлар билан дўстона муносабатда бўлиш лозим. Хотин кишининг хато ва камчиликларини ҳадеб таъқиб этавериш, тотувлик аломати эмас. Тиришаётган лекин уддасидан чиқа олмаётган ишларида уни афв этиш, кечириш, хато ва камчиликларидан кўз юмиш, мақсадга мувофиқдир. Бунинг учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадислари ҳақида тафаккур қилинг: «Мўъминларнинг иймони тўкис бўлгани, ахлоқи гўзал бўлганидир. Сизларнинг яхшироғингиз – рафиқаларингизга (ахлоқи) яхшироқ бўлганингиздир!» (Термизий 1162; Имом Аҳмад 10110).

Бешинчиси: хотин кишини бошига келиши мумкин бўлган бузғунчилик ва шубҳалардан ҳимоя қилиш, унга бўлган рашкни изҳор этиш, уни уйида ўтиришга рағбатлантириш, бадхулқ дугоналардан йироқ тутиш, ҳадеб бозорларга бораверишига монеъ бўлиш, агар бормоқчи бўлса бирга бориш, маҳрамсиз сафар қилишига ижозат бермаслик керак. Сиз хотинингиз қўлингиздаги омонат бўлиб, ундан Қиёмат кунида сарҳисоб қилинишингиз муқаррар эканини унутманг. Зеро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ҳар бирингиз масъул ва ҳар бирингиз қўл остидагилардан жавобгарсиз!»– деганлар (Муттафақун алайҳ).

Олтинчиси: хотин кишининг жинсий ва бошқа эҳтиёжларини қондириш.

Чунки бу, уни бошқаларга интилишдан тўсади ва покдомон сақлайди. Сиз рафиқангизнинг ҳиссий эҳтиёжларини ширинсуханлик, мақтовлар билан қондиришга ҳаракат қилинг. Унинг учун вақтингизни айиринг. Хонадонингиз учун табассумингиз ва гўзал ахлоқингизни аяманг.

Шу ҳақда Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушуб ҳадисини ривоят қилган: «Абдуллоҳ, менга келган хабарларга қараганда, сен кундузлари рўза тутиб, кечаларни ибодат билан бедор ўтказаётган эмишсан?»– деб қолдилар. Мен: Тўғри, ё Расулуллоҳ!,– деди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ундай қилма! Рўза ҳам тут, оғзинг очиқ ҳам бўлсин. Кечалари тур ва ухла ҳам. Чунки зиммангда тананг учун, кўзинг учун, рафиқанг учун ҳақ бордир»– дедилар (Имом Бухорий 1975, 4800).

Бошқа бир ҳадисда эса Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сизларнинг бир парча гўштингизда ҳам садақа бордир»– дедилар. Саҳобалар: Ё Расулуллоҳ, бировимиз шаҳватини қондирса ҳам унга савоб бўладими?,– деб савол беришганида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Агар уни ҳаромга қўйса гуноҳ бўладими?. Бинобарин уни ҳалолга қўйса савоб бўлади»– деб жавоб бердилар (Имом Муслим 2376).   

Еттинчиси: рафиқаларга қилинаётган муносабатларда энг яхши эркаклардан ўрнак олиш ва хотинни севинтириш.

Уқба ибн Омир разияллоҳу анҳу ривоят қилади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Эркак кишининг кўнгил очадиган барча нарсаси ботил бўлсада, отини ўргатиши, камонини отиши ва хотинини эркалатиши бундан мустаснодир»– дедилар (Ибн Можа 2811).

Сизга хизмат қилган, овқатларингизни пиширган, сизни оқ кийинтирган, хонадонга киришингиз билан севинган, фарзандларингизни тарбия қилган, ҳаётингиз давомида рўзғорингизни саранжом қилган хотинингиздан кўра сизнинг гўзал ахлоқингиз ва яхши муносабатингизга лойиқроқ бирон кимса борми?!

Биз учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламда чиройли намуна бор. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам севинтириш учун Оиша онамиз билан югуриш мусобақаси уюштирар ва уни эркалаб: Ойиш!,– деб чақирар, гаплашиб ўтирар ва ҳатто ҳикоялар айтиб берар, рафиқалари билан маслаҳатлашар, жумладан, Умму Салама разияллоҳу анҳо билан Ҳудайбийя сулҳи ҳақида маслаҳат қилган эдилар.   

Саккизинчиси: рафиқанинг нозларини кўтариш ва унга сабрли бўлиш.

Чунки ҳаётнинг узунлиги ва дунё ишларининг кўплиги бир одамда жуфтига нисбатан ёқтирмайдиган нарсаларни ҳам кўрсатиб қўйиши мумкин. Зеро одамзод заиф ва камчиликлар билан яратилган. Охират ишларидан бошқа барча ишлардаги қийинчилик ва машаққатларни кўтариш лозим. Чунки намозни вақтидан кечиктириш ёки рўза тутмаслик каби охират ишларини кечиктириш мумкин эмас. Биз, аёл кишининг қийналган ёки ой кўрган кунлари эркак кишининг риоягарчилик муносабатида бўлишини назарда тутаяпмиз. Ҳатто Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг муҳтарама завжалари тарафидан ҳам камчиликлар содир бўлар ва уларга нисбатан ҳалимлик ва мулойимлик билан муносабат билдирилар эди.   

Тўққизинчиси: рафиқанинг мулкини ҳимоя қилиш ва унинг молини изнисиз ишлатмаслик.

Хотиннинг ҳам мерос ёки совға ёхуд маош каби мулки бўлиши мумкин. Сиз рафиқангизнинг бундай мулкига очиқдан–очиқ ёки ишора ёхуд ваъда ёда таҳдит билан тажовуз қилишдан сақланинг! Уни рафиқангизнинг розилиги билангина ишлатинг! Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деган:

﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا ﴾

«Хотинларингизга маҳрларини ҳадя каби (яъни чин кўнгилдан, мамнунлик билан) берингиз! Агар ўзлари сизлар учун у маҳрдан бирон нарсани ихтиёрий равишда кечсалар, сизлар уни пок ва муборак билиб еяверинглар» деди (Нисо: 4).       

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам муҳтарама рафиқаси Хадича разияллоҳу анҳонинг молига омонатдор бўлиб, ўз ҳаққинигина олар эдилар. Тижорати билан рози қилиш учун Хадича разияллоҳу анҳо билан савдолашмас ва унга аччиқланмас эдилар.

Аллоҳ таоло тамаъгирлик омили бўлиши эҳтимол бўлган ва аслида эрнинг моли бўлган маҳрни олиб қолишдан огоҳлантириб шундай дейди:

﴿وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا ● وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا ﴾

«Агар бир хотинни қўйиб, бошқа хотинга уйланмоқчи бўлсангизлар, аввалгисига саноқсиз молу дунёни (маҳр қилиб) берган бўлсангиз-да, ундан бирон нарсани қайтариб олмангизлар! Уни бўҳтон ва очиқ гуноҳ билан оласизми? Ахир бир-бирингиз билан қўшилиб, улар (яъни хотинларингиз) сизлардан қатъий аҳд-паймон олганларидан сўнг қандай қилиб уни (яъни маҳрни) қайта­риб оласиз?!» деди (Нисо: 21, 22).

Агар ажрашаётган хотиннинг маҳри шунчалар таъминот остига олинган экан, никоҳингиздаги рафиқангизнинг пешона тери билан тўплаган бойлиги ҳақида нима дейсиз?!

Унинг молини рухсатсиз олишингиз оиладаги раҳбарлигингиз ва рафиқангизга, гарчи сиздан давлатманд бўлсада, инфоқ қилишингизга хилофдир. Рафиқаларининг бойликларини тортиб олиб уйлар қураётган ёки сармоя қилиб ишлатиб, аста–секин ўз номига ўтказиб олаётган эркаклар ҳушёр бўлсинлар! Чунки бундай қилиш, рафиқанинг молини ноҳақ олиш ва ҳаромдир. Уни рафиқанинг изни билангина ишлатиш лозим!

Ўнинчиси: бир неча аёлга уйланган эркак рафиқалари ўртасида кечалаш ва моддий таъминот борасида адолатли бўлиши шарт. Чунки Аллоҳ таоло шундай деган:

﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ ﴾

«Албатта, Аллоҳ адолатга, чиройли амаллар қилишга ... буюрур» (Наҳл: 90).

Афсуски, бундай эркакларнинг кўпи битта хотинга мойилликларини орттириб юборадилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса бундан огоҳлантириб: «Кимнинг иккита хотини бўлиб биттасига (кўпроқ) мойил бўлса, Қиёмат кунида бир томони осилиб келади»– деганлар (Абу Довуд 2135).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам сафарга чиқмоқчи бўлсалар рафиқалари ўртасида қуръа ташлар ва қуръа кимга чиқса ўша билан сафарга отланар эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бетоблик пайтларида ҳам адолатдан воз кечмаган ва рафиқаларидан Оиша разияллоҳу анҳонинг уйида даволаниш учун ижозат сўраган эдилар!

Муоз ибн Жабал разияллоҳу анҳунинг иккита рафиқаси бўлиб, бирининг навбат куни бўлса ўша куни иккинчисининг уйидан сув ичмас эди!

﴿رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا ﴾

«Парвардигоро, Ўзинг бизларга жуфти ҳалолларимиздан ва зурриётларимиздан шод-хуррамлик ҳадя этгин ва бизларни тақводорларга пешво қилгин» (Фурқон: 74).

Аллоҳим, рафиқаларимиз ва зурриётимизни ислоҳ эт! Бойлигимиз ва болаларимизга баракаларингни ёғдир!

Биздан дуо ва ибодатларимизни қабул қил, бизларни мағфират қил ва бизга раҳматларингни ёғдир! Дарҳақиқат, Сен – Билгувчи, Эшитгувчисан!

Аллоҳим, бизнинг, ота–онамизнинг ва барча мусулмонларнинг гуноҳларини афв айла!

Аллоҳ таоло пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, унинг оиласи ва барча асҳобларига салавоту саломлар йўлласин! 

Муаллиф:Аллома Абдулазиз ибн Боз

Мутаржим: Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:    الرِّشْوَةُ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ибн Боздан шу мактубни кўрган ёки эшитган барча мусулмон биродарларимга. Аллоҳ таоло мени ҳам, уларни ҳам Тўғри йўлига ҳидоят қилсин ва жаҳаннам азобидан асрасин!

Ассалому алайкум ва роҳматуллоҳи ва баракотуҳ

Сўнг ...

Ислом дини қаттиқ ҳаром қилган нарсалардан бири – порахўрликдир. Пора – масъул одам бажариши мажбур бўлган манфаатни амалга ошириши бадалига берилган нарсадир. Агар бундан мақсад бировнинг ҳаққига зарар бериш ёки ботил нарсани ҳақиқатга айлантириш ёхуд бировга зулм қилиш бўлса, бундай порахўрликнинг ҳаромлиги яна ҳам қаттиқроқ бўлади.

Ибн Обидийн раҳимаҳуллоҳ «Ҳошия»сида: «Пора – бировнинг ҳоким ёки бошқасига ўз манфаатига ҳукм қилиши ёки хоҳлаган нарсасига йўллаши учун берган нарсадир»– деб ёзган. Бу таърифдан «пора» – талаб қилган киши ютиб чиқадиган ёки унга имконият яратадиган бойлик ёки манфаатдан кўра ом экани маълум бўлмоқда. Бу ердаги «ҳоким» сўзидан маҳкама ҳокими (судья) ёки бошқа бирон киши ёхуд пора бераётган одамнинг муаммоси ечилиши мумкин бўлган давлат раҳбарлари, мулозимлари ёхуд хусусий ширкатлар бошида турган ваколатли шахслар ва ер эгалари ҳам тушунилиши мумкин. «Пора берган одам ва порахўрни ўзи хоҳлаган нарсасини амалга ошириши учун ундаши», пора берган одамнинг ҳақ ёки ноҳақ мақсадини амалга ошириш, демакдир.

Аллоҳ йўлидаги дўстларим, порахўрлик – Аллоҳ таоло бандаларига ҳаром қилган ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам лаънатлаган катта гуноҳлардан биридир. Унинг ортида катта бузғунчилик, даҳшатли оқибатлар, муҳими эса катта гуноҳлар ётгани боис, ундан сақланиш ва одамларни огоҳлантириш керак. Порахўрлик Аллоҳ таоло қуйидаги оятида таъқиқлаган тажовуз ичига дохил бўлган гуноҳ ва тажовуздир:

﴿وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ﴾

«Яхшилик ва тақво йўлида ҳамкорлик қилингиз, гуноҳ ва ҳаддан ошиш йўлида ҳамкорлик қилмангиз!» (Моида: 2).   

Бундан ташқари Аллоҳ таоло одамларнинг мулкларини ноҳақ ейишни ҳам таъқиқлаган:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ ﴾

«Эй мўминлар, молларингизни ўрталарингизда ноҳақ (яъни ўғрилик, қароқчилик, судхўрлик, порахўрлик, қимор каби) йўллар билан емангиз! Балки ўзаро ризолик билан бўлган савдо-сотиқ орқали мол-дунё касб қилингиз» (Нисо: 29);

﴿وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴾

«Мол-дунёларингизни ораларингизда ноҳақ — ҳаром йўллар билан емангиз! (Яъни, бир-бирингизнинг ҳаққингизни еманг!) Ва (гуноҳ қилаётганингизни) билиб туриб, одамларнинг молларидан бир қисмини ҳаром йўл билан ейиш учун (молларингизни пора қилиб) ҳокимларга узатманг!» (Бақара: 188).

Порахўрлик – одамларнинг молларини ноҳақ ейишнинг энг қаттиқ турларидан биридир. Чунки у, молни бошқаларни ҳақиқатдан оғдириш учун бериш, демакдир. Порахўрлик ҳақидаги таъқиқ унинг учта асоси: пора берган, пора олган ва порага воситачи бўлган шахсларни ўз ичига олади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ҳақда: «Аллоҳ пора берган, пора олган ва порага воситачилик қилган одамни лаънатлади»– деганлар (Табароний «Дуо» 2101, Ҳоким «Мустадрак» 7068).  

Аллоҳнинг лаънати – Аллоҳнинг раҳматидан қувиш ва узоқлатиш, демакдир. Аллоҳнинг лаънатидан Аллоҳга сиғинамиз! Аллоҳнинг лаънати катта гуноҳлардагина ёғилади. Зеро порахўрлик ҳам Аллоҳнинг Қуръони ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатлари билан таъқиқланган ҳаром турларидан биридир. Аллоҳ таоло ҳаром нарсаларни истеъмол қилганликлари учун яҳудийларни мазаммат ва шарманда қилган эди:

﴿سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ ﴾

«Улар ёлғонга қулоқ берувчи ҳаромхўр кимсалардир» (Моида: 42);

﴿وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ● لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ ﴾

«Уларнинг кўпларини гуноҳ, зулм томонга ва ҳаромхўрликка чопаётганларини кўрасиз. Қилаётган ишлари нақадар ёмон иш! Олим ва донишмандлари уларни гуноҳ сўзлардан, ҳаромхўрликдан қайтармайдиларми?! Қилаётган ҳунарлари нақадар ёмон ҳунар» (Моида: 62, 63);

﴿فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا ● وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ﴾

«Яҳудий бўлган кимсаларнинг золимликлари ва кўп кишиларни Аллоҳ?» йўлидан-тўсганлари сабабли, яна манъ этилган бўлсалар-да, судхўрлик қилганлари ва одамларнинг молларини ноҳақ еганлари сабабли уларга олдин ҳалол қилинган нарсаларни ҳаром қилиб қўйдик. Ва улардан кофир бўлган кимсалар учун аламли азобни тайёрлаб қўйдик» (Нисо: 160, 161).

Бу ҳаромдан огоҳлантириб ва унга қўл урган банданинг аянчли аҳволини баён қилиб талайгина ҳадислар ворид бўлган. Ибн Жарир раҳимаҳуллоҳ Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумодан, у эса Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан: «Ҳаром билан ўсган барча мускулга жаҳаннам лойиқдир»– дедилар. Саҳобалар тарафидан: Ҳаром нимадир?,– деб саовл берилганида: «Ҳукм асносидаги пора!»– деб жавоб берганлар.

Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳ Амр ибн Ос разияллоҳу анҳунинг: Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шундай деганларини эшитганман,– деганини нақл қилади: «Қайси халқнинг ичида судхўрлик ёйилса бошларига қаҳатчилик келади. Қайси халқнинг ичида порахўрлик ривожланса бошларига қўрқув келади» (Имом Аҳмад 17856).

Табароний раҳимаҳуллоҳ Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳудан нақл қилади: «Ҳаром – диндаги порахўрликдир» («Муъжамул Кабийр» 9001).

Муваффақуддин ибн Қудома раҳимаҳуллоҳ «Муғний» китобида ёзади: Ҳасан ва Саид ибн Жубайрлар Аллоҳ таолонинг:

﴿ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ ﴾

«ҳаромни истеъмол қилганлар» (Моида: 42) оятини «пора» деб тафсир қилдилар. Агар ундан мақсад «қози» (судья) деб айтилса, олган пораси уни куфрга олиб борди, деган маъно тушунилади. Чунки у, порани олгач Аллоҳ нозил қилмаган нарсалар билан ҳукм қилишга ҳозиру нозир бўлади:

﴿وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ ﴾

«Кимда-ким Аллоҳ нозил қилган дин билан ҳукм қилмас экан, бас, улар кофирлардир» (Моида: 44).

Имом Муслим раҳимаҳуллоҳ Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан ривоят қилади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Аллоҳ таоло Покдир ва пок нарсаларнигина қабул қилади. Аллоҳ таоло мўъминларни пайғамбарларни буюрган нарсаларга буюрди ва айтди:

﴿يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا ﴾

«Эй пайғамбарлар, ҳалол-пок таомлардан енглар ва яхши амаллар қилинглар!» (Мўъминун: 51);

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ﴾

«Эй мўминлар, сизларга ризқ қилиб берганимиз — покиза нарсалардан енглар» (Бақара: 172). Сўнгра Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам узоқ сафарга чиққан, сочлари ҳурпайган ва чангга беланган кишининг қўлларини осмонга очиб: Ё, Раббим! Ё, Раббим!,– деган ва унинг еган, ичган ва кийган нарсалари ҳаром, ҳаром билан озиқлангани боис дуолари ижобат бўлмаслигини айтиб ўтдилар (Имом Муслим 2393).

Ҳой мусулмонлар, Аллоҳдан тақво қилингиз ва ғазабидан қўрқингиз! Аллоҳнинг ғазабига олиб борадиган нарсалардан эҳтиёт бўлингиз! Чунки Аллоҳ таоло, ҳаром қилган нарсаларини қилинаётган пайтда ғаюр (рашкли) бўлади. Саҳиҳ ҳадисда: «Аллоҳдан кўра ғаюрроқ бўлган бирон зот йўқдир»– дейилган (Имом Бухорий 4634; Имом Муслим 7168). Ўзингиз ва оилангизни ҳаром мол ва ҳаром озиқ–овқатлардан йироқ тутингиз ва бу билан ҳаром билан озиқланган мускул учун Аллоҳ тайёрлаб қўйган жаҳаннамдан уларни қўрингиз! Бундан ташқари ҳаром луқма, Имом Муслим ривоят қилган ҳадисдаги каби, дуоларнинг ижобат бўлишига ғовдир. Табароний раҳимаҳуллоҳ Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳудан ривоят қилади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурида:

﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا ﴾

«Эй одамлар, Ердаги ҳалол-пок нарсалардан енглар» (Бақара: 168) ояти тиловат қилинди. Шунда Саъд ибн Абу Ваққос разияллоҳу анҳу ўрнидан турди ва: Ё, Расулуллоҳ! Аллоҳга дуо қилинг, мени дуолари ижобат бўладиганлар қаторида қилсин!,– деди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Эй Саъд, озиғингни тоза қил–ки, дуолари мустажоб одамлардан бўл! Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, банда қорнига бир луқма ҳаромни ўтказдими, Аллоҳ унинг амалини қирқ кун қабул қилмайди. Қайси банданинг мускуллари ҳаром билан ўсган бўлса, унга жаҳаннам лойиқдир!»– дедилар («Мўъжамул Авсат» 6495). Ушбу ҳадисни Ҳофиз Ибн Ражаб раҳимаҳуллоҳ «Жомиъул улуми вал–ҳиками» китобида ҳам Табароний раҳимаҳуллоҳдан нақл қилган.

Ушбу ҳадис озиқ–овқатнинг пок ва ҳалол бўлмаслиги дуонинг ижобат бўлишига тўсиқ экани, унинг Аллоҳ даргоҳига кўтарилишига монеъ эканини билдирмоқда. Бунинг ўзи зарару зиён бўлишга кифоядир. Аллоҳ таоло бундан асрасин! Шунинг учун, Аллоҳ таоло сизларни ўзингиз ва оилангизни жаҳаннамдан, Аллоҳнинг аламли азобидан сақлаб қолишга чорлади:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ ﴾

«Эй мўминлар, сизлар ўзларингизни ва аҳли-оилаларингизни ўтини одамлар ва тошлар бўлган дўзахдан сақлангизки, у (дўзах) устида қаттиқдил ва қаттиққўл, Аллоҳ ўзларига буюрган нарсага итоатсизлик қилмайдиган, фақат ўзларига буюрилган нарсани қиладиган фаришталар турур» (Таҳрим: 6).

Ҳой мусулмонлар, Роббингизнинг чақириғига ижобат қилинглар! Фармойишларига итоат этиб, таъқиқларидан йироқ туриб, ғазабига олиб борадиган нарсалардан сақланинглар! Шундагина дунё ва охиратда бахтиёр бўласизлар! Аллоҳ таоло айтди:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ● وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴾

«Эй мўминлар, Аллоҳ ва Унинг пайғамбари сизларни абадий ҳаёт берадиган нарсага (яъни, динга) даъват қилар экан, уни қабул қилинглар ва билингларки, шубҳасиз, Аллоҳ ҳар бир киши билан унинг қалби ўртасини эгаллаб турур ва шубҳасиз, Унинг ҳузурига тўпланурсизлар. Ҳамда сизлардан фақат золим кимсаларнинг ўзигагина етмай (балки барчага етадиган) балодан сақланингиз! Ва билингизки, албатта Аллоҳнинг азоби қаттиқдир» (Анфол: 24, 25).

Аллоҳ таолодан сизу бизни гапларга қулоқ солиб, уларнинг яхшисига эргашган, эзгулик ва тақвога ҳамкор бўлган, Аллоҳнинг Китоби ва Расули соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатига қатъий риоя қилган бандалар қаторида қилишини, нафсимизнинг шумлиги ва амалларимизнинг ёмонликларидан паноҳ беришини, раҳбарларимизни бандалар ва ўлкалар манфаати бўлган ишларга муваффақ қилишини сўраймиз. Дарҳақиқат, Аллоҳ бунга лойиқ ва қодир Зотдир.

Вассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ.

Саволлар

Порахўрликнинг эътиқодга салбий таъсири

Савол: Порахўрликнинг мусулмоннинг эътиқодига қандай салбий таъсирлари бор?

Аллома Абдулазиз бин Абдуллоҳ ибн Боз жавоб беради:

Порахўрлик ва бошқа гуноҳлар иймонни сусайтиради, Аллоҳнинг ғазабини келтириб, банданинг бошқа гуноҳларни қилишида Шайтоннинг ҳукмронлигига сабаб бўлади. Шунинг учун ҳар бир мусулмон ва муслималар пора ва бошқа гуноҳлардан эҳтиёт бўлиши керак. Ага олган бўлса порани ўз эгасига қайтаришлари лозим. Агар бунинг имкони бўлмаса тавба қилгач олинган порани эгаси номидан фуқароларга садақа қилиб бериши керак. Шояд Аллоҳ унинг гуноҳларини афв этса.

Манбаъ: «Даъват китоби» 158.

Порахўрликнинг мусулмонлар манфаатига салбий таъсири

Савол: Поранинг мусулмонларнинг манфаатлари, сулуклари ва ўзаро муомалаларини бузишдаги салбий таъсири қандай?

Аллома Абдулазиз бин Абдуллоҳ ибн Боз жавоб беради:

Поранинг мусулмонлар мафаатига салбий таъсирларидан бири ичларидаги заиф инсонларга зулм, уларнинг ҳуқуқларини поймол қилиш ёки зое қилиш ёхуд порани қўлга киритиш учун ноҳақ кечиктиришдир. Бундан ташқари порахўр қози (судья), мулозим ва бошқа шахслар ахлоқининг бузилиши, нафсу–ҳавосига асир бўлиши, иймонининг заифлашиши, дунё ва охиратда Аллоҳнинг ғазаби ва қаттиқ азобларига дучор бўлиши, пора бермаган одамлар ҳуқуқининг поймол ёки бутунлай йўқ қилинишидир. Зеро Аллоҳ таоло азобларини кечиктирсада, ишлардан ғофил эмасдир. Шунинг учун ҳам золимга жазосини охиратдан илгари бу дунёда ҳам бериши мумкин. Саҳиҳ ҳадисда шундай ривоят қилинади: «Бу дунёда Аллоҳ жазосини нақд қилган ва охиратда ҳам азобланишга лойиқ бўлган гуноҳ: тажовузкорлик (зулм) ва қариндошлик алоқаларини узишдир» (Абу Довуд 4904, Термизий 2511, Ибн Можа 4211).

Порахўрлик ва бошқа гуноҳлар Аллоҳ таоло ҳаром қилган зулмдир. Икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида шундай ривоят бор: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Аллоҳ золимга муҳлат беради. Агар уни ушласа қўйиб юбормайди»– дедилар ва:   

﴿وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ ﴾

«Парвардигорингиз (аҳли-эгалари) золим бўлган шаҳарларни ушлаганида, мана шундай ушлар. Унинг ушлаши — азоби аламли ва қаттиқдир» (Ҳуд: 102) оятини ўқидилар.

Манбаъ: «Даъват китоби» 156.

Порахўрлик ёйилган жамият

Савол: Порахўрлик иллати ёйилгани маҳал, жамиятнинг ҳоли не кечади?

Аллома Абдулазиз бин Абдуллоҳ ибн Боз жавоб беради:

Гуноҳлар ёйилгач жамиятнинг пароканда бўлиши, шахслар ўртасидаги дўстона муносабатларнинг узилиши, нафрат, адоват ва эзгуликка ҳамкор бўлмасликнинг урчиши, шубҳасиздир.  Жамиятдаги порахўрлик ва гуноҳкорликнинг хунук кўринишларидан бири разолатнинг пайдо бўлиб тарқалиши, фазилатнинг йўқолиши, шахсларнинг бир–бирларининг ҳақларига порахўрлик, ўғирлик, хиёнат, муносабатлардаги қаллоблик, ёлғондан гувоҳлик бериш ва бошқа йўллар билан зулму тажовуз қилишларидир. Ҳолбуки, буларнинг барчаси оғир жиноятлардир. Бундан ташқари Аллоҳнинг ғазабини келтириш, мусулмонлар ўртасидаги нафрат ва мусулмонлар бошига ёппа келган бало–ю кулфатлар бўлиши мумкин. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ҳақда: «Одамлар гуноҳни кўриб ўзгартирмасалар, Аллоҳ уларга балосини ёппа қилади» деганлар (Имом Аҳмад «Муснаду Аби Бакринис–сиддиқи» 1. Саҳиҳ ҳадис).

Манбаъ: «Даъват китоби» 155.

Аллоҳ таоло саййидимиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва асҳобларига салавоту саломлар йўлласин.

Муаллиф: Аллома Сафар Ҳаваалий

Мутаржим: Абу Жаъфр ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:     مَسْئُولِيَّةُ الْمِرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Барча ҳамдлар Аллоҳга хосдир... Биз Ундан ёрдам, нафсимизнинг ёмонлиги ва амалларимизнинг шумлигидан паноҳ ҳамда мағфират сўраймиз. Аллоҳ ҳидоят қилган одамни адаштирувчи, адаштирган одамни ҳидоятловчи йўқдир. Мен ягона, шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, Муҳаммад эса Унинг бандаси ва элчиси эканига гувоҳлик бераман.

Сўнг ...

1 – Муслиманинг зиммасидаги энг катта ҳуқуқ

Муслиманинг зиммасида катта ҳуқуқлар борлиги шубҳасиздир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу Уммат ичида яшаётган барча инсоннинг жавобгар эканини таъкидлаганлар ва ўзларидан нақл қилинган саҳиҳ ҳадисда шундай деганлар: «Ҳар бирингиз қўл остидаги кимсалардан жавобгарсиз: раҳбар –Умматдан– масъулдир ва қўл остидагилардан жавобгардир. Эркак хонадонидан масъулдир ...» (Имом Бухорий 853, 2416, 2419, 2600, 4892, 4904, 6719; Имом Муслим 1829; Абу Довуд 2928; Термизий 1705; Имом Аҳмад 2/5, 54).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтиб ўтганларидек, барча ибодатларни қилиш учун муслима аёл ҳам масъуладир. Чунки, у ҳам ибодат қилиш учун яратилгандир. Ислом динидаги ибодатлар аёлларга хос масъалалардан бошқа барча ҳукмларда, эркакка бўлгани каби унга ҳам машруъ қилингандир.

Муслима Аллоҳ таоло буюрган Аллоҳдан тақво қилиш, Ислом динида устивор туриш, Қуръон ва суннатни маҳкам ушлаш, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг турмуш тарзига эргашиш, Аллоҳ шариатлаб қўйган эркакларнинг ўзларигагина хос бўлган ҳукмлардан бошқа барча ибодатларга ҳамда аёлнинг яралиши ва табиатига муносиб ўлароқ юклатилган аҳком ва фармойишларга амал қилишга буюрилган масъуладир.

Демак, ҳар бир инсон – жавобгардир. Ҳар бир мусулмон ва ҳар бир банда ўз масъулияти ва вазифасини билиши керак. Агар шариатда баён қилинган масъулият ва вазифаларни тушунтирмоқчи бўлсак анчагина вақт керак бўлади. Шу боис вақт етганича уни лўнда қилиб айтиб ўтишимиз мумкин.

Энг катта ҳақ – Аллоҳ таолонинг ҳаққи бўлиб, муслима аёлнинг зиммасидаги энг катта масъулият Аллоҳ таолога ибодат қилиб, Унга бирон нарсани шерик қилмасликдир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деган:

﴿وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا ﴾

«Аллоҳга бандалик қилинглар ва Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар! Ота-онангизга ҳамда қариндош-уруғ, етим ва мискинларга, қариндош қўшни ва бегона қўшнига, ёнингиздаги ҳамроҳингизга, йўловчи мусофирга ва қўлларингиздаги қулларингизга яхшилик қилингиз! Албатта Аллоҳ ўзлари бахиллик қиладиган ва ўзга одамларни ҳам бахилликка чақирадиган ҳамда Аллоҳ фазлу карамидан берган неъматларни яширадиган мутакаббир ва мақтанчоқ бўлган кимсаларни севмайди» (Нисо: 36).

Аллоҳ таоло барча пайғамбарларини – соллаллоҳу алайҳим ва саллам – шу масъулият билан юборди ва айтди:

﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ ﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), Биз сиздан илгари юборган ҳар бир пайғамбарга ҳам: «Ҳеч қандай илоҳ йўқ, магар Менгина бордирман, бас Менгагина ибодат қилинглар», деб ваҳий юборгандирмиз» (Анбиё: 25).

Муслима аёлга фарз бўлган илк нарса, Аллоҳ таоло айтганидек, Аллоҳга шерик келтиришдан бутунлай йироқ бўлишдир:

﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ﴾

«Албатта Аллоҳ Ўзига (бирон нарсанинг) шерик қилинишини кечирмас. Шундан бошқа гуноҳларни Ўзи хоҳлаган бандалари учун кечирур» (Нисо: 48, 116);

﴿إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ ﴾

«Албатта кимда-ким Аллоҳга ширк келтирса, Аллоҳ унга жаннатни ҳаром қилур ва борар жойи дўзах бўлур. Зулм қилгувчилар учун бирон ёрдамчи бўлмас» (Моида: 72).

Бу, мўъминнинг ўз шахсияти ва даъватида катта ўрни бўлган вазифадир. Зеро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Муоз разияллоҳу анҳуни Яманга кузатар экан: «Сиз аҳли китобга мансуб бўлган одамлар олдига кетаяпсиз. Уларни илк ўлароқ «Ла илаҳа иллаллоҳ» (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ) эканига (Имом Бухорий 1425, 4090; Имом Муслим 19. Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳумо ривояти) –бошқа ривоятда: Аллоҳ таолони яктолашларига (Имом Бухорий 6937; Дору Қутний 2/136. Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳумо ривояти), яна бошқа ривоятда: Аллоҳга ибодат қилишларига– чақиринг!» (Имом Бухорий 1458; Имом Муслим 19. Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳумо ривояти)– дедилар. Бу уччала ривоят ҳам саҳиҳ ва айни маънога далолат қилмоқда. Банда ўзини ва чорлаётган кимсаларни даъват этадиган илк нарса – Аллоҳ таолога рубубийяти, улуҳийяти ва исму сифатларида бирон нарсани шерик қилмаслиги учун, Аллоҳнинг тавҳиди бўлиши керак.

● Рубубийятдаги ширк

Рубубийятдаги ширк – Аллоҳдан бошқа Холиқ бор ёки унинг Аллоҳ таолонинг Еру Осмонларни ёки уларнинг бирон заррасини яратишда шериклиги бор, деб эътиқод қилишдир. Чунки барча нарсанинг Холиқи Аллоҳ таолонинг Ўзидир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ﴾

«Аллоҳ барча нарсанинг Яратгувчисидир» (Зумар: 62).

Қадимги ва ҳозирги «тангри» ва сиғинилаётган «маъбуда»ларнинг ҳеч бири заррача нарсани яратишга қодир эмасдир. Чунки Аллоҳ таоло бунга ўзи якто эгадир. Барча мулк Аллоҳникидир ва барча ишлар Аллоҳга қайтади. Айрим замондошларимиз эътиқод қилган ҳамда ойнома ёки фильмлар жумладан мультфилм ва бошқа воситаларда нашр қилинаётган жодугар ёки фолбин ёхуд мунажжим (астролог) ёда қандайдир бир одамнинг ўликларни тирилтириши ёки қабрлардан чиқариши ҳақидаги эътиқодлар, Аллоҳ таолонинг рубубийятига таъсир қилади ва Аллоҳ таолога ширк келтириш ҳисобланади.

Бирон банданинг ғайбни билиши ёки ишларни бошқариши ёхуд Аллоҳнинг тадбири ва амридан четда ўликларни тирилтира олишга қодирлигига ишониш, рубубийятдаги ширкдир. Бу – Аллоҳ таоло қуйидаги оятларида дарак берган жоҳиллар билмаган хунук ширк ҳисобланади:

﴿وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ ﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), қасамки, агар сиз улардан: «Осмонлар ва Ерни ким яратган?» деб сўрасангиз, албатта: «Уларни қудратли ва доно (Аллоҳ) яратган», дерлар. (Аммо ўзлари ҳеч нарса ярата олмайдиган бут ва санамларни У зотга шерик қилиб, уларга сиғинурлар)» (Зухруф: 9). Бу жоҳиллар Еру Осмонларни яратиш ва уларни бошқаришда Аллоҳнинг биронта шериги борлигини хаёлларига ҳам келтира олмас эдилар:

﴿وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ ﴾

«Ким ўликдан тирикни чиқарур ва тирикдан ўликни чиқарур ҳамда ким барча ишларни тадбир қилиб турур?!» Улар албатта: «Аллоҳ», дейдилар» (Юнус: 31). Ҳатто улар барча ишларни Аллоҳ таоло тадбирлаб туришига ишонишар эди. Бу – жуда ҳам катта жиҳат бўлиб, уни жуда яхши тушунишимиз, Аллоҳ азза ва жалла бу Коинотда ёмғирларни ёғдирадиган, ишларни бошқарадиган ва Ўзигина сиғиниладиган ягона маъбуд – Яратгувчи, Раззоқ, Ўлдирувчи ва Тирилтирувчи зот эканини билишимиз шартдир.

Афсуски бунга зид бўлган эътиқодлар – авлиёлар Коинотни бошқаради, деган мутасаввифлар эътиқоди ёки Коинотни имомлар бошқаради, Аллоҳ таоло уларга мулкини ато этган ва уни бошқариш ҳаққини берган!, деган шиа–рофизалар эътиқоди каби тасаввурлар, шу кунларда одамлар орасида кенг ёйилмоқда.

Бу – энг ботил ва маҳол нарсалардан биридир. Чунки Аллоҳ таоло ўзи ҳақида хабар берган оятида шундай дейди:  

﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ ﴾

«У зот ҳар куни иш-амалдадир» (Раҳмон: 29).

Аллоҳ ҳар куни ризқ беради, тирилтиради, хоҳлаган бандасини азиз, хоҳланини хор қилади ва хоҳлаган бандасига неъматларини ато этса, хоҳлаганини неъматларидан маҳрум қилади:

﴿وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ ﴾

«... ва Ўзи хоҳлаган кишига ўғилларни ҳадя этур» (Шўро: 49).

Ҳаётдаги ҳар бир нарса Аллоҳнинг ҳикмати ва тадбиридан четда эмасдир. У нарса Аллоҳнинг яратиши ҳамда Коинотни бошқариши натижасидир. Бундан бошқача эътиқод қилган одам Аллоҳ таолога рубубийят бобида ширк келтирган бўлади.  

● Улуҳийятдаги ширк

Сўнгра эҳтиёт бўлиш керак бўлган гуноҳлардан бири улуҳийятдаги ширк бўлиб, бу – Ислом Оламининг турли бурчакларида, жумладан, ўлкамиздаги одамларнинг адашган тасаввуф ва шунга ўхшаш гуруҳлар таъсирида Аллоҳ азза ва жалладан бошқалар учун дуо ва қурбонлик қилишлари, улардан Аллоҳ қодир бўлган нарсаларни умид қилиб, қўрқишлари, уларни Аллоҳни суйгандек севишларидир.

Одам Аллоҳдан бошқаси учун дуо ва қурбонлик қилар, ундан мадад сўрар ёки қабрини тавоф этар ва шунга ўхшаш ишларни қилар экан, Аллоҳнинг илоҳлигига бўлган ишончининг бузилмаганини ва бу ҳам тавассул ва воситанинг бир тури эканини тушунади. Аслида, бу – шайтоннинг ғаламислигидан бошқа нарса эмасдир. Чунки Нуҳ алайҳссалом даврида сиғинилган Вадд, Сувоъ, Яғус ва Наср каби солиҳ одамларнинг расм ва ҳайкаллари бўлсин бутларга сиғинган мушриклар, шу мақсадда – восита ўлароқ уларга ибодат қилишар эди. Ҳолбуки, Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى ﴾

«У зотдан ўзга «дўстлар»ни («худо») қилиб олган кимсалар: «Биз (ўша «худо»ларимизга) фақат улар бизни Аллоҳга яқин қилишлари учунгина ибодат қилурмиз», (дерлар)» (Зумар: 3).

Улар бу бутлар ўзларини Аллоҳга яқин қилишини гумон қилишар эди. Бошқа оятда ҳам айнан шу мазмун мавжуддир:

﴿وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ ﴾

««Ана шу нарсалар Аллоҳ ҳузурида бизларнинг оқловчиларимиз», дейдилар» (Юнус: 18). Ҳозирги мушриклар «восита» деб аташаётган ушбу васила, биринчи жоҳилият давридаги мушриклар эътиқод қилган василанинг ўзгинасидир. Биринчи жоҳилият давридаги мушриклар талбия айтишар экан:

((لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ إِلا شَرِيكا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ))

«Амрингга мунтазирман! Сенинг Ўз(инг истаган) шеригинг бор. Сен унга ва унинг мулкига эгасан» дейишар эди (Табароний «Мўъжамул Кабийр» 12179). Улар мазкур тангрилар ва улар эга бўлган нарсаларнинг барчаси Аллоҳники эканини эътиқод қилишар эди.

Шундай бўлсада, бу – Аллоҳ таоло тавҳид дини бўлган Ислом ва Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг пайғамбарлиги билан бекор қилган ширкдир. Энди Аллоҳга иймон келтирган мўъмин банда:

((لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَك))

«Аллоҳим, амрингга мунтазирман! Амрингга мунтазирман ва Сенинг шергинг йўқдир! Амрингга мунтазирман, барча ҳамду неъматлар ва мулк Сенингдир! Сенинг шеригинг йўқдир!» дея бошлади. Бу талбия аввалги талбия ва муширклар эътиқодидаги ширкни бекор қилди. Бироқ бугунги кундаги айрим одамлар гўё ботил талбиянинг ҳақиқатини қабул қилгандек ва ҳатто ижро этгандек кўринадилар. Гарчи уни ҳаж ёки бошқа ибодатларда оғизларида талаффуз қилишмаса ва очиқ сиғинишмасада, лекин авлиёлар ёки тангрилари ёхуд солиҳ одамлар ҳақидаги эътиқодларида намоён этишмоқда. Албатта, улар эътиқод қилаётган одамлар ҳақиқатан ҳам солиҳ ёки авлиё ёхуд фосиқ инсонлар бўлиши мумкин. Шундай бўлсада, Шайтон уларга бу ибодатларини чиройли қилиб кўрсатган. Бу, масаланинг катта жиҳатидир.

Аллоҳ таоло айтди:

﴿قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ● لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ ﴾

«Айтинг (эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам): «Албатта, намозим, ибодатларим, ҳаёту мамотим бутун оламларнинг Парвардигори бўлмиш Аллоҳ учундир. У зотнинг биронта шериги йўқдир. Мана шунга (яъни ягона Аллоҳга ихлос-ибодат қилишга) буюрилганман. Ва мен бўйинсунгувчиларнинг аввали — пешқадамиман»» (Анъом: 162, 163).

Аллоҳ таоло бандаси ва элчиси бўлган Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламни ширк ботқоғига тушишдан огоҳлантирди. Биз тилга олган нарса ўша ширкдан биридир. Ҳолбуки Аллоҳ таоло:

﴿وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴾

«Дарҳақиқат сизга ҳам, сиздан аввалги (пайғамбарларга ҳам шундай) ваҳий қилингандир: «Қасамки: агар мушрик бўлсанг, албатта қилган амалинг беҳуда кетур ва албатта зиён кўргувчилардан бўлиб колурсан!», деган (Зумар: 65).

Аллоҳ таоло Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламни тавҳиддаги миллатига, ширкни тарк этишига ва муҳаббатни Аллоҳ учунгина қилишида эргашишга буюрган халили ва муваҳҳидлар пешвоси Иброҳим алайҳиссаломга шундай фармойиш берди:

﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا ﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), эсланг, Биз Иброҳимга Байтуллоҳнинг ўрнини (ўша уйга қараб ибодат қилиши ва уни обод қилиши учун) белгилаб бериб, (унга шундай деган эдик): «Сен Менга бирон нарсани шерик қилмагин» (Ҳаж: 26).

Ҳозирги кунда ва бошқа замонларда ҳам кўп содир бўлгани учун ширкдан хусусан шу жиҳат – улуҳийят жиҳатидан ҳушёр бўлиш ва огоҳлантириш, зиммамиздаги вазифадир.

● Исм ва сифатлардаги ширк

Биз ҳушёр бўлишимиз керак бўлган ширк турларидан бири Аллоҳ таолонинг исм ва сифатларидаги ширк бўлиб, Аллоҳнинг исмларини инкор этган ёки сифатларини фаолсизлаштирган жаҳмийлар, файласуфлар ва уларнинг айримларинигина инкор этган ашъарийлардек бўлмаслигимиз керак.

Алҳамдулиллаҳ, сизлар ўз динига риоя қилган толибалар бўлсангизда, афсуски, ҳозирги кунда айрим таълим дастурларида, кутубхоналарда ва овоз тасмаларида Аллоҳнинг сифатларини таъвил қилиб тушунтириш ҳамда исм ва сифатлардаги тавҳид: Аллоҳ ва расули соллаллоҳу алайҳи ва саллам Аллоҳ учун фаол, ўхшатмай, шакллантирмай ва ўзгартмай Аллоҳ ва расули соллаллоҳу алайҳи ва саллам Аллоҳ учун исбот этган исм ва сифатларни задалайдиган маълумотлар мавжуддир.

Шунинг учун баъзи одамларнинг: «Ғазаб» сифатининг маъноси «интиқом олиш», «Раҳмат» сифатининг маъноси эса «неъматларни инъом этиш» деяётганини кўрамиз. Бу – таъвилдир. Ёки Аллоҳнинг юксакларда экани ва Аршига кўтарилганини: «Аллоҳ ҳар жойдадир!» деб айтаётганига шоҳид бўламиз. Афсуски бундай таъвиллар ушбу кунда анчагина кўпайди. Бундан ташқари «қўл» ва «ўнг қўл»ни «қудрат» деб таъвил қилинмоқда. Бундай ишларга қарши курашиш ва қарши туриш керак. Чунки улар, исм ва сифатлардаги тавҳидни задалайди.

Мазкур таъвилчиларнинг ҳоли, агар Аллоҳнинг исм ва сифатларини фаолсизлантиришса, иймондан чиқиш даражасига қадар етиб боради. Бинобарин, бундан аввалги ғулув кетганлар иймонларидан шундай ажрашган эди. Аллоҳ таолодан офият ва соғлик тилаймиз!

2 – Итоат ва тақво

Шулар билан бирга Аллоҳ таолонинг бизнинг устимиздаги ҳақларидан бири Унга итоат этиб, Ундан тақво қилишимиздир. Чунки Аллоҳ таоло шундай дейди:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ﴾

«Эй мўминлар, Аллоҳдан ҳақ-рост қўрқиш билан қўрқинглар ва фақат мусулмон бўлган ҳолларингда дунёдан ўтинглар!» (Оли Имрон: 102).  

● «Аллоҳдан ҳақ-рост қўрқиш» нинг тафсири

«Аллоҳдан ҳақ-рост қўрқиш»ни Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу шундай тафсир қилдики, ичингиздан ҳар бир муслима синглимиз ёдлаб олиши ва Аллоҳнинг изни билан амал қилиши мумкин. Абудллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу бунинг тафсирида: «Аллоҳга итоат этилиши ва осийлик қилинмаслиги ва шукрона келтирилиб, нонкўрлик қилинмаслигидир»– деди (Ҳоким 2/323; Ибн Абу Шайба 7/106; Абу Нуайм «Ҳиля» 7/238). Яъни, Аллоҳга берган барча неъматлари учун шукрлар айтиш. Зеро олдимиздаги барча яхши нарсалар Аллоҳнинг бизга берган неъматларидандир. Бу ҳақда Аллоҳ таоло шундай дейди:

﴿وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ﴾

«Сизларга берилган барча ноз-неъматлар ёлғиз Аллоҳдандир» (Наҳл: 53);

﴿وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ ﴾

«Агар Аллоҳнинг неъматларини санасангизлар, саноғига етолмайсизлар. Ҳақиқатан, инсон зоти ўта золим ва жуда ношукрдир» (Иброҳим: 34).

Муслима аёл Аллоҳ таолога иймон, Ислом, покдомонлик ва покликка ҳидоят қилгани ва гуноҳу маъсиятлар ботқоғида булғанган, Аллоҳ юборган бу дини билан юксакларга кўтаришни, эзгу ишларни қилган, динига қатъий риоя қилган бўлишларини истамаган кўплаб хотин–қизлардан афзал қилгани учун шукроналар келтириши керак. Бу ҳам Аллоҳ таолонинг уни танлаб олишидандир:

﴿وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ ﴾

«Парвардигорингиз Ўзи хоҳлаган нарсани яратур ва (Ўзи хохлаган ишни) ихтиёр қилур. Улар учун ихтиёр йўқдир» (Қасас: 68).

Аллоҳнинг танлаб олиши сизнинг даъватчи, мураббия, ораста, ҳаёли ва ҳижобли бўлишингиз, кўзингизни (ҳаром нарсалардан) юмишингиз, жилвали гапирмаслигингиз, Аллоҳ ва Расули соллаллоҳу алайҳи ва салламга итоат этишингиз, Аллоҳни кўп зикр қилишингиз, демакдир. Бу дунёда бойлигингиз ёки вазифангиз ёхуд обрўйингиз ёда ҳозирги кунда айтилаётганидек фуқаролигингиз ва ижтимоий ўрнингиз қанчалар оз ва паст бўлмасин, булар ҳам неъматдир.

Агар Аллоҳ таоло бандасига тақво неъматини берса, ундан бошқа неъматларнинг қиймати қолмайди. Бу ҳақда Аллоҳ таоло шундай дейди:

﴿الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا ﴾

«Мол-мулк, бола-чақа шу ҳаёти дунё зийнатидир. Парвардигорингиз наздида эса (абадий) қолгувчи яхши амаллар савоблироқ ва орзулироқ (орзу қилишга арзирлироқдир)» (Каҳф: 46).

Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу яна: «Унутилмаслиги учун ёдга олиш» ҳам деди (Ҳоким 2/323; Ибн Абу Шайба 7/106; Абу Нуайм «Ҳиля» 7/238). Аллоҳ таолони зикр қиладиган эркагу аёлларнинг барчаси, энг олий ва муаззам мақом эгаларидир. Чунки одам ўйлаб кўрса намоз, Аллоҳ таоло айтганидек, Аллоҳни зикр қилиш – ёдга олиш учун жорий қилинган:

﴿وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي ﴾

«Мени зикр қилиш учун намозни тўкис адо қил!» (Тоҳа: 14).

Банда қилиши мумкин бўлган энг оғир ибодатлардан бири бўлган жиҳод ҳам худди шундай. Чунки, уни Аллоҳнинг сўзлари ва зикрини олий қилиш учун олиб борилади. Азон ҳам, Қуръон ўқиш ҳам зикрлардан ҳисобланади. Ва ҳоказо ...

Аллоҳнинг зикри барча ибодатларни ўз ичига олади ва барча итоатлар унинг остида жамланади. Шунинг учун ҳам Аллоҳни зикр қилишнинг мартабаси баланддир. Бинобарин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳидояти, таълими ва ҳикмати билан онги мунаввар бўлган Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу Аллоҳдан ҳақиқий қўрқишни Аллоҳга бўлган тақвони рўёбга чиқарадиган учинчи омил қилди. Аллоҳ таолодан бизни ва сизларни Аллоҳнинг тақвосига муяссар бўлган бандалар қаторида қилишини тилаймиз.

Жибрил алайҳиссалом Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга: «Менга эҳсондан хабар беринг?»– деб савол берганида ушбу ҳақиқатни назарда тутган эди: «Эҳсон – Аллоҳ таолога кўриб турганингиздек ибодат қилишингиздир. Чунки сиз уни кўрмасангиз, У сизни кўриб туради» (Имом Муслим 8. Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳу ривояти). Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тавсия этганларидек, мўъминнинг Аллоҳ таолога бўлган муносабати доимо шундай бўлиши керак: «Қаерда бўлсанг ҳам Аллоҳдан тақво қил!» (Имом Аҳмад 5/253 – 258; Термизий 41/312; Абу Зарр разияллоҳу анҳу ривояти. Аллома Албоний 96).

Аллоҳни, Аллоҳнинг йўлини билган ва Аллоҳдан тақво қилган одам, Аллоҳ таоло ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганларидек, Аллоҳнинг йўлида сабот билан устивор туришга ҳаракат қилиши керак:

﴿وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ ﴾

«... (қилаётган ишларингизнинг оқибатини) кутаверингиз, биз ҳам кутувчилармиз» (Ҳуд: 121);

﴿إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا ﴾

«Албатта «Парвардигоримиз Аллоҳдир», деган, сўнгра (Тўғри йўлда) устивор бўлган зотлар учун хавфу хатар йўқдир ва улар ғамгин бўлмаслар» (Аҳқоф: 13);

««Иймон келтирдим!» денг ва устивор туринг!» (Имом Муслим 38. Суфён ибн Абдуллоҳ Сақафий разияллоҳу анҳу ривояти).

Демак, устивор туриш ва сабот шартдир. Фармойиш, дин ва ҳақиқат – жиддийдир. Тез кунда Аллоҳ таоло ҳар биримизни ушбу ҳаётимиз, вақтларимиз ва умримиз учун сарҳисоб қилади. Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: «Қиёмат кунида тўрт нарса: умри ва ёшлигини нима билан ўтказгани, билимини нимага сарф этгани, бойлигини қаердан топиб, қаерга ҳаражат қилганидан сарҳисоб қилинмай туриб банданинг оёқлари ердан узилмайди» (Термизий 2417; Доримий 537; Абу Яъло 7434. Абу Барза Асламий разияллоҳу анҳу ривояти).

Банданинг (Қиёмат кунида) амал номаларини кўриши ва унинг катта–ю кичик барча нарсани қайд этганини кўриб ҳайратга тушиши муқаррардир:

﴿وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا ● اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا ﴾

«Биз ҳар бир инсоннинг амалини бўйнига илиб қўйгандирмиз (яъни, унинг қилган ҳар бир амали икки дунёда унга ажралмас ҳамроҳ бўлур). Биз Қиёмат куни унга очиқ ҳолда рўбарў бўладиган бир китобни (яъни, номаи аъмолини) чиқариб кўрсатурмиз. (Ва унга дейилур); «Номаи аъмолини ўқи! Бугун ўз нафсинг ўзингга қарши етарли ҳисобчидир»» (Исро: 13, 14).

● Вақтнинг қиймати

Муҳтарама опа–сингиллар!

Ишимиз жиддий бўлиб, ичида ҳазили йўқдир. Биз вақтларимизни ўйин–кулгу ва беҳуда нарсалар билан, Аллоҳнинг зикридан ғафлатда ўтказмаслигимиз керак.

(Афсуски), Аллоҳни таниган, динига қатъий риоя қиладиган ва ҳидоятдаги мусулмон эркак ва аёлларнинг вақтларини ўйин–кулгу ва ҳазиллар билан ўтказиш жамиятда кенг ёйилди. Бу эса иймонни кучсизлантириб, қалбни қора қолади, одамга Аллоҳнинг зикри ва охиратни унуттиради. Иш – жиддийдир. Бу Марказ ҳам жиддий жойдир. Опа–сингилларимиз бу жойга фойдаланиш, фойда бериш ёки бирон эзгу ишни қилиш учун келишлари, хонадонига қайтгач эса олган маълумотларини эслашлари, такрорлашлари, агар таълим олаётганлардан бўлса илмий манбаъларга боқишлари, телефон ёки мактуб ёхуд бошқа воситалар ёрдамида уламолардан фойдаланиб, билимларини кўпайтиришлари керак.

Улар олган билимлари кучайиши, иймонлари, дин ҳақидаги фикр ва билимлари кўпайиши учун ўқишлари, амаллари, тоат–ибодатлари ва Аллоҳ таолонинг йўлига даъватни кучайтиришлари керак. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам, эркагу аёл саҳобалар шундай эдилар. Уларнинг ишнинг жиддий эканини, олдиларида катта ғовлар борлигини, умр ва ҳаёт кириб чиқадиган нафаслардан иборат экани ва унинг қачон тўхташини одамзот билмасада умри, бойлиги ва ҳаётидаги барча нарсалардан сарҳисоб қилинишини яхши билар эдилар.

Салаф солиҳ ҳам одамлар ичида Аллоҳнинг динига энг ғайратли одамлардан бири бўлганлар. Чунки улар Аллоҳнинг динини ўзларида жорий қилгач, одамлар ўртасида ҳам жорий қилишлари зарур эканини билганлар. Улар Аллоҳнинг дини ва ҳурматли нарсаларига ўта диққатли бўлганлар. Бу ҳақда улардан бири (Имом Аҳмад ибн Ҳанбал раҳимаҳуллоҳ): «Мен бирон киши Аллоҳга осий бўлмаслиги учун танам қайчилар билан қирқиб ташланишига розиман»– деган эди.

Биз–чи?! Ғофиллигимиз, ўйин–кулгуларимиз ва вақтларимизни зое қилиш билан бирга Аллоҳ йўлига даъват қилиш фурсатини ҳам зое қилмоқдамиз!

Бу – кўнгилларнинг даъват ва ҳидоятни кўрсатиш ишига тор ва ғайратлари заиф эканини кўрсатмоқда. Хотин–қизлар муҳитида содир бўлаётган нарсаларни мендан кўра сизлар яхши биласизлар. Менга эса улар орасидаги ҳодисаларнинг озгинасигина мактублар ёки телефон қўнғироқлари орқали етиб келади. Орадан бир–икки кун ёки бирон ҳафта ўтгач уларни ўқиб ёки тинглаб баданларим титраб кетади ва беихтиёр: «Дарҳақиқат, биз Аллоҳникимиз ва Аллоҳга қайтажакмиз!»– дейман. Бу нарсалар мусулмонлар ўлкаси ва тавҳид тупроғида содир бўлаётган бўлса, бошқа ўлкаларда иш қай даражага етиб борди экан?!

Аслида, даъватчи муслималар Аллоҳнинг олдидаги бу масъулият ва омонатнинг қадрини билишлари, жиддий, Аллоҳнинг дини ва ҳаромларига ғайратли бўлишлари керак. Чунки Аллоҳ таоло саҳиҳ ҳадисда келганидек рашкли–ғайратлидир: «Аллоҳ – ғайратли–рашклидир. Ғайрати унинг ҳаромлари қилингани маҳал келади» (Имом Бухорий 4925; Имом Муслим 2761). Мўъмин ҳам Аллоҳнинг дини учун ва ҳаром нарсаларни қилинар экан ғайратли бўлади ҳамда бу ахлоқ билан безанади.  

3 – Хотиннинг зиммасидаги эр ва фарзандлар ҳаққи

Хотиннинг зиммасидаги ҳақлардан бири эр ва фарзандларнинг ҳақларидир. Биз бу ерда муҳим мавзулардан бири: хотин кишининг иши оналик ва рафиқалик эканини таъкидлаб ўтишимиз керак. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى ﴾

«Ўз уйларингизда барқарор бўлинглар (яъни бесабаб уйларингиздан ташқарига чиқманглар, магар бирон ҳожат учун чиққанларингизда эса) илгариги динсизлик (даври)даги ясан-тусан каби ясан-тусан қилманглар!» (Аҳзоб: 33).

Демак, хотин кишининг иши ва вазифаси рафиқалик, оналик ва уйда ўтиришдир. Бу – Қуръон Карим тилга олган, саҳобалар ва салафларнинг илк насллари ҳаётга татбиқ қилган ҳақиқатдир. Натижада, Ислом ва бу ҳақиқат билан бирга фазилат ҳам чор атрофга ёйилди.

● Хотин кишининг уйдан ташқаридаги ишлари

Ғарбнинг турмуш тарзи ва кофир халқларнинг сулуки (юртимизга) олиб келиниб, хотин–қизлар эркакларнинг иш майдонига тушиб улардек ишлаб, уларнинг дастурларини ўрганиб, мансаб поғоналарида гарчи четланган бир суратда бўлсада юксала бошлагач, худди ғарблик кофираларга ўхшай бошлашди. Чунки айрим жамиятлар ғарбликларга очиқ–сочиқликда бутунлай ўхшаб қолишган. Бу, бизнинг ўлкамиздан бошқа жойларда мавжуддир. Биз ва бизга қўшни бўлган айрим мамлакатлар уларга жузъий равишда эргашдик. Бироқ, бунинг хатари каттадир. Қизлар мактабларда таълим дастурларининиг бошланғич, ўрта ва лицей босқичларида, дорулфунун, вазифа, мансаб ва бошқа идорий ва илмий ишларда ғарбликлар низомига амал қилишмоқда. Бу ҳам менгзашнинг бир кўринишидир.

Мен Уммул Қуро дорулфунунида шайх Абдуллоҳ ибн Ҳумайд раҳимаҳуллоҳ қилган маърузани эслайман. У жумладан: Қизларнинг таълим олиш низомини ўғил болаларникидек қилиб тузган одам жиноятчидир, жиноятчидир!,– дея бир неча марта такрорлаган эди. Аллоҳ номига онт ичиб айтаманки, у тўғри гапни айтган! Агар бу низомни қасддан тузган бўлса, унинг хотин–қиз ҳаққига тажовуз қилган жиноятчи эканида ҳеч қандай шубҳа йўқдир!

● Хотин–қизлар меҳнати туфайли Ғарб маданиятида келиб чиққан муаммолар

Аслида бу муаммолар Қуръон Карим ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатида баён қилинган ҳамда хотин–қизларнинг уйидан ташқарига чиқиб ишлашни асосий мақсад қилгач келган ҳалокат, фалокат ва надоматларни бошидан кечирган Ғарб ҳаётидаги аччиқ ҳақиқатдир. Олмон файласуфи ва маданиятшуноси Освальд Арноьд Готфрид Шпенглер (29 май 1880 й. – 8 май 1936 й.) бу ҳақда Европада балки бутун Оламда нодир ҳисобланган башарий асарлардан бирини ёзди. Бу асар Der Untergang des Abendlandes («Ғарб маданиятининг инқирози» ёки «Ғарбнинг таназзули») деб аталади ва унда муаллиф маданиятларнинг инқирози ва емирилиш омилларини батафсил айтиб ўтади. (Бу асар 1918 йилда нашр қилинган. Мутаржим изоҳи).

Муаллиф асарида: «Барча маданиятлар аёл ўзининг оналик вазифасини йўқотган ва хонадонидан ташқарига чиққан, очиқ–сочиқ юрган ва ҳаё пардаларини йиртган пайтда инқирозга учраган»– дегач Юнон, Византия, Эрон, Япония, Хитой ҳануз маълумотларимиз бўлмаган Корея, яқинда кашф этилган Жанубий Америка маданиятлари ва тарихда мавжуд бўлган машҳур маданиятлар –муаллифнинг таъбирича– «ушбу нозик иш» – хотин кишининг ўз уйидан ташқарига чиқиб эркакка иш соҳасида шерик бўлиши ва Аллоҳ таоло яратган ва қобилиятли қилган вазифаси – оналикни тарк этгани маҳал инқирозга учраганини таъкидлаган.

Ҳозирги кундаги соф кўнгилли таҳлилчи жамиятшунослар ҳам миллатлари, тиллари ва дунёқарашлари фарқли бўлишига қарамай хотин кишининг уйидан чиқиши жиноятлар, ҳаёсизликларнинг ёйилиши ва хавфсизликнинг емирилиши ҳамда бошларига келган бахтсизликларнинг асосий омили эканини айтмоқдалар. Мен бу ерда тўпланган опа–сингилларимизнинг кўп вақтларини олишни хоҳламайман. Чунки даъватчиларнинг бу мавзуга тааллуқли кўплаб овозли тасмалари , маърузалари ва китобчалари бор. 

● Хотин–қизларнинг ҳозирги воқеълик билан муомала қилиш услублари

Мен шуни ҳам айтиб ўтмоқчиманки, оналик ва рафиқалик муслима аёлнинг ҳаётидаги энг осон вазифадир. Бироқ жамиятдаги низом, мактаблар ва бошқа таълим муассасаларидаги дастурлар ва улар оқибатида шаклланган ҳаётимиз хотин–қизларнинг ишлаш учун чиқишга мажбурлаётган бўлса ва уларнинг чиқишлари зарурат бўлса, буни биз мусулмон ўлароқ бутунлай йўқ қилиш ёки бутунлай кўз юмишга кучимиз етмаса нима қилишимиз керак?

Биз имкони борича ҳаётнинг бу тарафини тўлдиришга ёки ишни тузатишга ҳаракат қилишимиз, нуқсону камчиликларимиз ва хотин–қизларни уйидан чиқишга мажбурлаган босимли оғир муҳит олдида содир этган тажовузимиз учун Аллоҳга истиғфор айтишимиз керак. Хотин–қизлар эса бу чиқишлари уларнинг асосий ишларига нисбатан иккиламчи иш эканини билишлари лозим:

Агар улар турмуш қуришмаган бўлишса унутмасинларки, турмушга чиқиш уларнинг биринчи ишларидир. Таълим ҳаётини тугатиши ёки давом эттириши ёки айрим опа–сингилларимиз каби иш ҳаётидаги мавқеъи – карьерасини яхшилашни кутмаслиги керак.

Агар улар турмуш қуришган бўлса, умр йўлдош ва фарзандларнинг ҳаққи асосдир. Шундан кейингина қизларни ва толибаларни тарбиялаши, дугоналари ўртасида бу асосни ёйиши ва эслатиши керак. Бирон зарурат ёки эҳтиёж туфайли уйларидан чиқишлари, уларнинг бу асосий вазифани унутганлари ёки ундан ғофил эканликларини, уларнинг бу чиқишлари ҳаётимизнинг воқеъий ҳақиқатига айланиши зарурлигини англатмайди. Балки биз бу ишга эътиборимизни қаратишимиз зарур. Бунга муқобил эса, мусулмон биродарларимиз – валийлар ва умр йўлдошлардан икки вазифани бирлаштирган қизлари ва опа–сингилларига ёрдамчи бўлишлари керак. Чунки, уларнинг эрлари ёки фарзандлари ҳаққида хато ва камчиликлари бўлиши муқаррардир. Хотин кишининг эса икки ишни бирданига олиб кетиши қийиндир. Бу қизларга таълим бериш, даъватни ёйиш ва баъзида ўзимиз мажбурлаган ишларни қилишда риоягарчилик муносабатида бўлишимиз лозим. Бу ишлар бизнинг истагимиз билан бўлмагани учун сабр қилишимиз керак. Ишимизда Аллоҳнинг Ўзи мададкор бўлсин!  

4 – Муслиманинг муслима дугонаси устидаги ҳаққи

Хотин кишининг зиммасидаги ҳуқуқлардан бири, ҳар бир жойдаги муслима дугонасининг ҳаққидир. Бу – ҳозирги замонда, жумладан, ҳозирги кунларда муслималарнинг масъулиятидир. Чунки ривожланган оммавий ахборот воситалари дунёнинг чор атрофига боғланиш имконини бермоқда. Шу боис муслиманинг муслима дугонасига айтадиган гапи ёки тавсияси ёхуд чақириғи ёда қандайдир муомаласи бўлиши эҳтимолдан холи эмасдир.  

Бундай ҳолатларда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам, барча пайғамбарлар, солиҳлар ва даъватчиларнинг иши бўлган Аллоҳ таборака ва таолонинг йўлига даъват қилиш фарздир. Бу ҳақда Аллоҳ таоло шундай деган:

﴿قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴾

«Айтинг: «Менинг йўлим шудир. Мен Аллоҳга даъват қиламан. Мен ва менга эргашган кишилар аниқ ҳужжатга — ишончга эгамиз. (Ҳар қандай шерикдан) Аллоҳни поклайман. (Зеро) мен мушриклардан эмасман»» (Юсуф: 108).

Бу оятдаги «Мен ва Менга эргашган кишилар» жумласи эркакларни ўз ичига олганидек, хотин–қизларни ҳам ўз ичига олади. Сизлар Аллоҳнинг йўлига даъват этишингиз керак. Зеро мўъминларнинг оналари (Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг муҳтарама рафиқалари) бу мавзуда чиройли ўрнак бўлганлар.

● Аёл ва Аллоҳ йўлига даъват

Оиша разияллоҳу анҳо қанча ҳадис ёд олган эди? Қанча одамга таълим ва қанча одамга тарбия берган эди?

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва саҳобаларнинг бошқа рафиқаларининг қилган ишлари ҳаммангизга маълум. Ҳой синглим, Аллоҳ йўлига даъват қилиш сизнинг ишингиз бўлиши керак! Бу – синфдош дугоналарингиз, ишлаётган бўлсангиз ҳамкасбларингиз, қариндошларингиз, қўшниларингиз ва эзгулик қилиш имкони бўлган барчага нисбатан қилинадиган ишингиздир!

Ўлкамизнинг хорижида яшаётган муслима сингилларимиз сизларда ўзлари учун ўрнак ва намунани кўрмоқдалар. Айрим даъватчи муслима сингилларимиз Босния–Герцеговиниядаги қочоқ муслималар ҳузурига боришганида улар ҳижобни кўришади ва: Ҳарамайн – Ислом ўлкасида хотин–қизлар шундай кийинишадими?,– деб савол беришган ва даъватчиларнинг: Ҳа,– деб берган жавобларидан сўнгра шу ҳижобни кийишга ошиқишган. Биз шундай деймиз: Аллоҳга ҳамдлар бўлсинки, улар қўналғадан кўтарилиши биланоқ ҳижобларини чиқариб, насроний европаликлар каби ярим яланғоч кийинган ва ишва билан юриб хорижга саёҳатга чиқадиган хотин–қизларни кўришмади! Аллоҳдан офият тилаймиз! У ердаги опа–сингиллар сизларни ўзлари учун ўрнак қилиб олишган. Аллоҳ бизни шундай яратган ва бу мамлакатда йўлбошчи ва намуна бўлиб яшашимизни тақдир қилган. 

● Хотин–қизлар ҳаётида ўрнак бўлишнинг аҳамияти

Биринчи ўрнак Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам, Ундан кейин эса саҳобалар ва уларнинг муҳтарама рафиқалари эканида ҳеч шубҳа йўқдир.  Бироқ одамлар учун жонли намуналар керак. Шунинг учун Уммат ичида китобларда ўқиганларидан бошқа одамлар кўзига ташланадиган, одамлар фойдаланадиган, таълим оладиган намуналар бўлиши шарт. Бундай намунанинг одамлар ичида бўлмаслиги ва Умматнинг бундай намунани йўқотиши катта зиёндир. Шу муносабат билан мен таъкидлаб айтмоқчиманки: Алҳамдулиллаҳ, Аллоҳнинг йўлига қайтган дугоналарингизнинг сони анчагина кўпайди ва улар сиздан динингизга яна ҳам қаттиқроқ амал қилишингизни ҳамда фазилатли исломий намуналарда устивор туришингизни талаб қилишмоқда.

Миср, Сурия, Ироқ, Туркия ҳатто Филиппинлар ва Америкада ҳам, афифа покиза муслима сингилларимиз кўп.

Аллоҳга ҳамдлар бўлсинки, жаҳонда ҳижоб, устиворлик ва динга қатъий риоя қилиш суръат билан кўпаймоқда. Бу ҳақда эшитиб, кўрмоқдамиз, гувоҳлар шоҳид бўлиб, аниқ хабарлар келмоқда. Ўша опа–сингилларимиз сизлардаги соф шаръий билимларга, амалларингизнинг бидъатлардан холи эканига, кўринишларингиз кофираларга менгзамаслигига, мактабларингиз исломий намуна эканига  қарашмоқда. Ҳа, шундай. Улар сизлар бераётган таълим дастурларингиз энг тараққийпарвар эканини тушунишмоқда. Агар бу Марказ ҳақида эшитсалар, балки хабарлари ҳам бордир, уларнинг ҳар бири, модомики очиқ экан, бу ерга келиш, бу ердаги яхшиликларни олишни орзу қилишар эди. Чунки бу, очиқ ҳақиқатдир. Зеро мен хориждан келаётган мактуб ва қўнғироқлардан бу нарсани сезмоқдаман. Бунинг учун Аллоҳ таолога ҳамду санолар бўлсин!

Аллоҳ таолодан ушбу гумонни воқеъда ҳақиқатга айлантиришини, қилаётган барча ҳаракатларимизга баракалар ато этишини ҳамда Ўзи суйган ва рози бўлган ишларга бизни муваффақ айлашини сўраб қоламиз.

Илм излашнинг аҳамияти

Муаллиф: Аллома Сафар Ҳаваалий

Мутаржим: Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа: أَهَمِيَّةُ طَلَبِ الْعِلْمِ (رِحْلَةُ التَّوْحِيدِ)

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Барча Оламлар Роббиси бўлган Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин. Аллоҳ қули ва расули бўлмиш Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва барча асҳобларига салавот, салом ва баракотларини ёғдирсин.

1 – Шаръий билим шартдир.

Қаламга билдирган ва одамзотга билмаган нарсасини ўргатган Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин. Аллоҳ Ўзининг бандаси ва расули бўлмиш башариятнинг энг яхши муаллими Муҳаммад ибн Абдуллоҳга салавот, салом ва баракотларини ёғдирсин. Чунки башарият ундан илгари ва ундан кейин ҳеч қачон унинг каби устозни, унинг асҳоблари каби илм ва ҳидоят талабаларини кўрмади. Аллоҳ таоло улардан рози бўлсин ва уларни қилган амаллари туфайли рози қилсин. Аллоҳ таоло саҳобаларга. Тобиинлар ва уларга Қиёмат кунигача издош бўлганларга салавоту саломларини йўлласин.

Сўнг ...

Иншааллоҳ, бугун илм излаш, Аллоҳ таолонинг олим ва толиби илмлар учун тайёрлаб қўйган фазлу марҳаматлари, ажру савоблари ва умумий манфаатлари ҳақида гаплашамиз. Чунки биз одамлар банд, дунёга алданган, Аллоҳ раҳм қилганларидан бошқалари охиратдан юз ўгирган даврда яшамоқдамиз. Одамлар юз ўгирган нарсаларнинг энг каттаси ва боши – илм излашдир. Ҳатто мактабларда билим олаётган ўқувчиларнинг аксари ҳам илм излашга рағбат қилмаяпти. Ваъзларни тинглаш учун келаётган ва яхши умидда бўлинган тингловчиларнинг кўпи ҳам дарс ва мавъизаларга муттасил қатнашмаяпти, фиқҳий билимларини ошириш учун ҳаракат қилишмаяпти. Бунинг сабаблари қуйидагича бўлиши мумкин:

1)                       билимларнинг подшоҳи бўлган эътиқод, тавҳид илми ва Аллоҳни таниш;

2)                       Аллоҳ таолога ибодат қилиш учун ҳалол ва ҳаромни таниш. Зеро қанча обидлар борки, жоҳилона ибодат қиладилар.

Қанча мушрик ёки ширкка булғанган одам борки, ўзини муваҳҳид ҳисоблайди.

Қанча намозхон борки, тўкис ёки чиройли ўқимагани учун намози бекордир.

Қанча ҳожилар борки ҳажи бекордир. Чунки у, ҳажини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳажидек, Аллоҳ таоло кўрсатган аҳкомларга биноан қилмаган.

Биз буларни қаердан биламиз? Буни билим, фиқҳ ва динда олим бўлиш билан ўрганамиз.

Динда олим бўлиш машаққатли бўлиши билан бирга, савоби кўп ишдир. Диний олимлар ва динда олим бўлишни хоҳлаганларнинг сони жуда ҳам оздир. Бироқ улар осмондаги юлдузлар мисоли йўл кўрсатадилар ва одамлар уларга эргашади. Айрим салафлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан саҳиҳ йўллар билан нақл қилишган ушбу: «Шайтонга битта олим мингта обиддан кўра қаттиқроқдир!» ҳадиси бежиз айтилмаган! (Термизий 2681; Ибн Можа 222; Табароний «ал–Кабир» 11/78).

Илмнинг фазилати катта эканида ҳеч шубҳа йўқдир. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло:

﴿قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ﴾

«Биладиган зотлар билан билмайдиган кимсалар баробар бўлурми?!» Дарҳақиқат фақат ақл эгаларигина панд-насиҳат олурлар»– деган (Зумар: 9).

Ҳа, улар ҳеч қачон тенг бўла олмайдилар. Ҳатто, ўргатилган ҳайвон билан ўргатилмагани тенг бўла олмайди. Чунки Аллоҳ таоло итларни ифлос – нажас қилиб яратди. Бирон ит бировимизнинг идишини ялаб қўйса, уни етти марта ва биринчисини тупроқ билан ювилади. Бунинг сабаби итнинг нажаслигидир. Агар ўргатилмаган ит бўлса, унинг сўлаги ҳам нажасдир. Ўргатилган бўлса (нажас эмасдир). Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ﴾

«... яна сизларнинг таълимингизни олган жониворларнинг — Аллоҳ сизларга билдирган нарсалардан билдириб қўлга ўргатган жониворларнинг (тутиб келтирган овлари) ҳалол қилинди. Бас, улар сизлар учун ушлаб келтирган нарсаларни еяверинглар» (Моида: 4).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам савол берган Адий ибн Ҳотим разияллоҳу анҳуга тафсилотли жавоб бердилар ва ўргатилган овчи ит билан ўргатилмаган итнинг фарқли бўлишини тушунтирдилар. Субҳоналлоҳ!

Агар фойдали ва тўғри билим ифлос ҳайвоннинг овлаган овини ейишга салоҳиятли қилиб, етти марта ва аввалгисини тупроқ билан ювишга эҳтиёж қўймас ва биз у (ов)ни иштаҳа билан ейишимиз мумкин экан, Аллоҳ таолога бизга билим бергани ва бу ҳайвонни бўйинсундириб қўйгани учун шукроналар айтишимиз керак.

Шундай экан билим ҳақида қандай фикрдасиз?! У Аллоҳ таоло мукаррам қилиб қўйган одамзотда қандай ўзгаришлар яратиши мумкин:

﴿وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ﴾

«Биз Одам болаларини азиз-мукаррам қилдик» (Исро: 70). Аллоҳ яратган махлуқотларнинг энг мукаррами одамзот бўлиб, Аллоҳ уни билим билан мукаррам ва мушарраф айлади.

Одамзотнинг ичидаги энг ҳурматли инсонлар – уламолардир. Чунки пайғамбарлар махлуқотларнинг энг афзали ва Аллоҳни энг яхши таниган бандалардир. Пайғамбарларнинг билими, билимларнинг энг шарафлисидир. Улардан кейингилар эса, пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганларидек, уламолардир: «Унутмангларки, пайғамбарлар олтин ёки кумуш тангани мерос қилиб қолдиришмади. Улар илмни мерос қилиб қолдиришди!» (Абу Довуд 3641; Термизий 2682; Ибн Можа 223; Имом Аҳмад 5/96; Доримий 342. Абу Дардоъ разияллоҳу анҳу ривояти).

Демак, уламолар пайғамбарларнинг ворисларидир. Чунки пайғамбарлар олтин ёки кумуш танганларни мерос қилиб ташлаб кетмайдилар. Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Биз – пайғамбарлар жамоати мерос ташламаймиз. Биздан қолган нарсалар – садақадир»– деганлар (Имом Бухорий 3093; Имом Муслим 1759. Оиша разияллоҳу анҳо ривояти). Бунга кўра Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг вафотидан сўнгра қолган идишлари, қуроллари, ери ёки бирон бир матоси мерос қилиб олинмайдиган садақадир. Ундай бўлса Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам нимани мерос қилиб ташлаб кетдилар?! «Улар илмни мерос қилиб ташлаб кетдилар. Ким уни олса катта ҳиссани қўлга киритибди» (Абу Довуд 3641; Термизий 2682; Ибн Можа 223; Имом Аҳмад 5/96; Доримий 342. Абу Дардоъ разияллоҳу анҳу ривояти).

Шунинг учун ҳам Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу одамларнинг боёнлашгани ва қўлларига дунё тушгани ва илм таҳсил қилиш озайганини кўргач: «Ҳой одамлар, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг мероси масжидда тақсимланаяпти!»– деган эди (Табароний «ал–Авсат» 1429. Аллома Албоний бу ҳадисни саҳиҳ деган: «Саҳиҳут Тарғиби ват–Тарҳиби» 83).

Одамлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга бўлган севгилари сабабли қувондилар ва ҳар бири ўзининг бозордаги маҳсулотлари ва ишини ташлаб, масжидга югуриб келдилар. Уларнинг мақсади Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан қолган нарса идиш ёки бирон қурол ва ҳатто сочи бўлса ҳам олиш эди. Чунки, у билан табаррукланмоқчи эдилар.

Масжидга келиб ўтирдилар. Бирдан Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу: Халилим соллаллоҳу алайҳи ва саллам менга шундай ва шундай деган эди,– деб қолди. Одамлар: Ҳой Абу Ҳурайра, мерос қаерда?,– деб савол беришганида Абу Ҳурайра: Мана шу – меросдир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу билимни мерос қилиб кетдилар. Мана шу – ҳидоят ва нурдир. Биз унга бошқа нарсалардан кўра кўпроқ муҳтожмиз!,– деб жавоб берди (Табароний «ал–Авсат» 1429. Аллома Албоний бу ҳадисни саҳиҳ деган: «Саҳиҳут Тарғиби ват–Тарҳиби» 83).

Ибн Қоййим раҳимаҳуллоҳ ҳам шундай дейди: Одамлар табиблар бўлмаса ҳам яшашлари, Аллоҳ таоло муяссар қилган гиёҳлар ёки ўзлари билишган дорилар билан даволанишлари мумкин. Муҳими, улар ҳалол бўлсин. Бироқ одамлар билим ва уламоларсиз хотиржам бўлишлари ва фаровон яшашлари мумкинми?!

Мумкин эмас! Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳадисда зикр қилганларидек билим ҳақида шундай дедилар: «Аллоҳ таоло билимни уламоларнинг кўнгилларидан бирданига тортиб олмайди. Балки уламоларнинг ўлиши билан олади. Агар уламолар вафот этса одамлар жоҳилларни раҳбар қилиб олишади ва улардан сўралса фатво беришади–да, ўзлари ҳам адашишади ва (бошқаларни ҳам) адаштиришади» (Имом Бухорий 100; Имом Муслим 2873. Амр ибн Ос разияллоҳу анҳу ривояти).

Замонанинг охирида Аллоҳнинг зикри қилинмайди. Яъни, уламоларнинг озлиги туфайли «Ла илаҳа иллаллоҳ» дейилмайди. Чунки уларнинг орасида динни тушунтирадиган ва баён қилиб берадиган бирон фақиҳ қолмайди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг пайғамбарлигидан аввалги жоҳилиятни Аллоҳ таоло Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам воситасида тавҳид, ваҳий, Аллоҳ ато этган билим билан йўқ қилди. Бироқ у, яна баъзи кунларда қайтиб келди. Аммо мутлақ жоҳилият Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан сўнгра абадул абад қайтиб келмайди. Чунки Аллоҳ таоло бир тоифанинг Ислом узра Аллоҳнинг амри келгунича – Қиёмат қоим бўлишидан бир оз аввал эсиб мўъминларнинг руҳларини оладиган роҳатбахш  шамол эсгунича, қолишига рухсат берди ва ўз кафолатига олди. Ўшандан сўнгра Ер юзида бахтиқаро одамларгина қоладилар ва уларнинг устидан Қиёмат қоим бўлади. Бу, ҳалокат ёки одамлар учун фойдали бўлган билимнинг йўқолиши ёки камайиши оқибатида содир бўлади.

Бир гуруҳ ҳақиқат узра қолади. Лекин жаҳолат бизнинг Араб ярим оролида бўлгани каби турли тоифалар, турли минтақалар ва турли халқлар бошига келади. Араб ярим ороли Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб раҳимаҳуллоҳдан илгари зулматлар ичида яшар, ҳатто, биринчи жоҳилият даврига қайтган эди. Аллоҳ таоло, ўз лутфи ва ҳамди билан, динини янгилайдиган олимни юборди. Демак, жоҳилиятнинг ҳар қандай жойга қайтиб келиши мумкин бўлсада, билим соясида зудлик билан ўша жой ва ўша халқ бошидан кўтарилиши ҳам мумкин. Чунки билим, Аллоҳ таоло қалбларни ёритадиган нурдир:

﴿يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ ﴾

«Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража-мартабаларга кўтарур» (Мужодала: 11).

Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло бизга шу дунёда инсонга тааллуқли бўлган энг муҳим нарсани катта шоҳидлар гувоҳлигида баён қилиб берар экан, шундай деди:

﴿شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴾

«Аллоҳ, фаришталар ва илм аҳллари — адолат билан ҳукм қилгувчи ёлғиз Аллоҳдан ўзга ҳеч қандай тангри йўқ, фақат Унинг Ўзи борлигига гувоҳлик бердилар. Ҳеч қандай тангри йўқ, фақат Унинг Ўзи бор. У қудратли, ҳикмат эгасидир» (Оли Имрон: 18).

Хўш, бу муҳим нарса, шоҳид ва гувоҳ қилинган махлуқотлар ким эди?

Бу дунёдаги балки бутун Коинотдаги энг муҳим нарса – тавҳид: Аллоҳ таолонинг яктолигига, Ундан бошқа илоҳ йўқлигига шаҳодат келтиришдир. Бунинг энг катта шоҳиди Аллоҳ таолонинг ўзидир. Шунинг учун ҳам Ўзи шаҳодат келтиришни бошлади: «Аллоҳ адолат билан ҳукм қилгувчи ёлғиз Аллоҳдан ўзга ҳеч қандай тангри йўқ, фақат Унинг Ўзи борлигига гувоҳлик берди» (Оли Имрон: 18).

Сўнгра Аллоҳ таоло фаришталарни мақтади. Бундан таажжубланмаса ҳам бўлади. Чунки фаришталар Аллоҳ таолонинг муҳтарам бандаларидир:

﴿لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ ﴾

«... у (дўзах) устида қаттиқдил ва қаттиққўл, Аллоҳ ўзларига буюрган нарсага итоатсизлик қилмайдиган, фақат ўзларига буюрилган нарсани қиладиган фаришталар турур» (Таҳрим: 6). Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло уларни гувоҳ қилди.

Учинчи шоҳидларнинг эса Аллоҳ таоло бандалари орасидан бу масала учун танлаб олган ва уларнинг одамларнинг сараси бўлишлари муқаррар эди.

Аллоҳ таоло гувоҳ ўлароқ қиролларни, мансабдорларни, обрўдорларни, боёнларни, пулдорларни ва ҳатто наслу насаби улуғ бўлган одамларни танламади. Балки «илм аҳллари»ни танлади. (Ҳа), Аллоҳ таоло Ўзи ва фаришталари билан катта гувоҳлик қилишга илм аҳини танлади ва шундай деди:

﴿أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ﴾

«Ахир (Қуръон ҳақида) Бани Исроил олимлари ҳам билишлари (Макка мушриклари) учун (Қуръон ҳақиқатан Аллоҳ томонидан нозил бўлганига) оят-далил эмасми?!» (Шуаро: 197). Бану Исроил орасидан етишиб чиққан ҳар бир олим Ислом динининг ҳақиқат эканини билади:

﴿يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ ﴾

«Биз китоб ато этган кимсалар (яҳудий ва насронийлар) уни (Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам пайғамбарни) ўз фарзандларини таниган каби танийдилар. (Яъни ўзларининг илоҳий китобларида у ҳақда ўқиганлар)» (Бақара: 146).

Уларнинг ичидан бу оятга мазҳар бўлган Абдуллоҳ ибн Салом разияллоҳу анҳу чиқди ва шаҳодат келтириб, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам кутилган пайғамбар ҳамда Ислом ҳақ дин эканига гувоҳлик берди.   

2 – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Мадинага келганларида яҳудийларнинг муносабати ва Абдуллоҳ ибн Саломнинг тутган мавқеъи

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккадан Мадинага ҳижрат қилиб кела бошлаганида яҳудий раввинлардан бири тепаликка чиқиб: Эй, Қийла ўғиллари! Эй, Қийла ўғиллари, сизлар кутаётган одам келаяпти!,– деган эди. Бу – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам иймон келтирмаган раввинлардан бири эди.

У Мадинада яшаётгна Авс ва Хазраж қабиласига : Эй Қийла ўғиллари, бу сизлар кутаётган одам,– дея хитоб қилган бўлсада, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳали олисда ва сароб одамларни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни кўришига имкон бермас эди.

Улар ҳақиқатни, Муҳаммад ибн Абдуллоҳ Аллоҳнинг пайғамбари эканини, ҳижрат қилишини ва айни шу йўлдан келишини билишар ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни ўз ўғилларини танигандек танишар эди. Уларнинг раввинларидан, Аллоҳ қалбини нурафшон қилган, ҳақиқатни излаб унга эргашишни қасд қилган уламоларидан бири бўлган Абдуллоҳ ибн Салом разияллоҳу анҳу айтади: «Мен Ислом динидаги илк жума ва илк хутба – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг Қубода қилган хутбасига қўққисдан келиб қолдим. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни кўргач унинг юзи каззобнинг юзига ўхшамаслигини ўргандим, соллаллоҳу алайҳи ва саллам» (Термизий 2485; Ибн Можа 1334; Имом Аҳмад 5/451; Ҳоким 3/14. Абдуллоҳ ибн Салом разияллоҳу анҳу ривояти).

Бу юз каззоб, дунё ёки шаҳват ёхуд шуҳрат ошиғи эмас эди. Садоқат, нур ва ишонч Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг пешонасида ялтираб турар эди.

Сўнгра Абдуллоҳ ибн Салом разияллоҳу анҳу ўтириб, хутбани тинглай бошлади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Эй одамлар, (бечораларни) тўйдиринглар, қариндошлар билан борди–келди қилинглар, саломни ошкор беринглар, тунлари одамлар уйқуда экан намоз ўқинглар, (шунда) жаннатга хотиржам кирасизлар!»– дедилар (Термизий 2485; Ибн Можа 1334; Имом Аҳмад 5/451; Ҳоким 3/14. Абдуллоҳ ибн Салом разияллоҳу анҳу ривояти). Бу хутба Абдуллоҳ ибн Салом разияллоҳу анҳунинг кўнглига муҳрланиб қолди.

Аллоҳ таоло ушбу динга шаҳодат келтиришларини талаб қилганида, Исроил ўғиллари ичидан ҳам баъзилар иймон келтиришди. Улардан бири шу олим эди. Уларнинг айримлари эса шаҳодат келтиришмади. Аллоҳ таоло улар ҳақида шундай деди:

﴿وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا ﴾

«Ва ўзлари аниқ билган ҳолларида зулм ва кибр қилиб, у (мўъжизаларни) инкор этдилар» (Намл: 14);

﴿فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ ﴾

«Зотан, улар сизни ёлғончи қилмайдилар, балки бу золимлар Аллоҳнинг оятларини инкор қиладилар» (Анъом: 33).

Қандай «Ёлғончи!» демадилар?! Ахир: Муҳаммад каззобдир, фолбиндир, жодугардир ва шоирдир, демадиларми! Улар сизни: Ёлғончи!, демайдилар. Яъни, кўнгилларида сизни ёлғончи демайдилар!! Фақатгина тилларида ёлғончи дейдилар. Чунки улар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳақ пайғамбар эканини биладилар! Бунинг гувоҳи Аллоҳ таолонинг гувоҳ бўлишларини талаб қилган кишилардир: уларнинг айримлари шаҳодат келтирдилар, айримлари эса келтирмадилар.

3 – Билим ва уламоларнинг фазилати

Бу шаҳодатни келтирган банда, пайғамбарлар ишини қилган бўлади. Зеро Абу Бакр разияллоҳу анҳу муртадларга қарши олиб борилган кураш мобайнида шу вазифани бажарган эди. Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳ ҳам бу ишни амалга оширган ва унинг ҳақида: Абу Бакр муртадлик кунида, Имом Аҳмад эса синовлар кунида бу ишни бажарган,– дейишади.

Бу – пайғамбарлар қилган ишдир. Улар шаҳодат калималарини ва ҳақ сўзларни, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганларидек, ошкора айтишган:

«Шаҳидларнинг саййиди – Ҳамза ва золим раҳбар олдида туриб амру маъруф ва наҳий мункар қилган ва ўша раҳбар ўлдирган одамдир» (Жобир разияллоҳу анҳу ривояти. Ҳоким 3/215; Ибн Аббос разияллоҳу анҳумо ривояти. Табароний «ал–Авсат» 4/238);

«Олимнинг обидга бўлган фазилати тўлин ойлик кечадаги тўлин ойнинг бошқа юлдузларга бўлган афзаллиги кабидир» (Абу Довуд 3641; Термизий 2682; Ибн Можа 223; Имом Аҳмад 5/196; Доримий 342. Абу Дардоъ разияллоҳу анҳу ривояти).

Жоҳилона ибодат қилиб, жоҳилона фатво бераётган одам билан, билим билан ибодат қилаётган ва билим билан фатво бераётган одам ўртасида катта фарқ бор. Бу, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тилга олган энг яхши нарсалардан биридир: «Икки нарсадагина ҳасад қилса – бошқа ривоятда: ҳавас қилса – бўлади: Аллоҳ ҳикмат ато этган ва ҳикмат билан ҳукм қилиб, ҳикматни ўргатган одам ...» (Абдуллоҳ ибн Масъуд ривояти: Имом Бухорий 73; Имом Муслим 816. Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳу ривояти: Имом Бухорий 4737, 7091; Имом Муслим 915. Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу ривояти: Имом Бухорий 7090). Ҳикмат ва онг – билим билангина рўёбга чиқади.

4 – Тўқсон тўққизта одамни ўлдирган одам ҳақидаги ҳадис ва ундаги илм фазилати ҳақида айтилган гаплар

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тавбасини ҳикоя қилган одамга қаранглар. Бизнинг ҳар биримиз тавба қилишга муҳтожмиз.

Бу одам тўқсон тўққизта одамни қасддан ва зулм қилиб ўлдирди. (Ўз қишлоғидан) чиқиб тавба қилмоқчи бўлди. Унга: Сен фалончи одамнинг олдига бор, дейишди. Айтилган одам тарки дунё қилган, лаззатлардан воз кечган, одамлардан айрилиб ибодатхонасида узлатда ўтирган жоҳил обид эди. У ҳақиқатни билмас, фатво бериш қобилияти йўқ, одамлар ўртасида ҳукм қилишни билмас эди. Қотил келиб: Мен тўқсон тўққизта одамни ўлдирдим, тавба қилсам бўладими?,– деб савол берди.

Обид бу қотилликлардан ҳайратга тушди! Наҳотки бир кам юзта одамни ўлдирган бўлса?! Обид: Сенга тавба қилишга йўл йўқ!,– деди. Қотил: Ундай бўлса яшашдан нима фойда бор,– деб обидни ҳам ўлдириб, қотиллигини юзга етказди.

Жоҳилона берилган фатво Аллоҳнинг раҳматидан ноумид қилишга ҳамда ўзининг ўлимига сабаб бўлди. Қотил бу билан юзинчи одамни ўлдирди.

Сўнгра қотилни бошқа одамга юборишди. Унинг олдига боргач: Мен юзта одамнинг қотилиман, тавба қилишим мумкинми?,– деб сўради. Олим: Сизни тавба қиишингизга нима ҳам монеъ бўлиши мумкин,– деб жавоб берди ва: Сиз фалон жойга боринг. У ер яхши жой. Бу қишлоғингиздан айрилинг. Чунки бу ер ёмон жой,– деди. Қотил йўлда кетар экан ажали етди. Раҳмат фаришталари унинг жонини олиш учун азоб фаришталари билан тортишди ва Аллоҳнинг раҳмати уни қамради.

Ҳикоядан мақсад шуки, биз гарчи зоҳид, тақводор ва ҳаром нарсалардан йироқ бўлсада билимсиз фатво берган айрим жоҳиллар, фасоҳатли ва сўзамол бўлишлари мумкин эканига шоҳид бўламиз. Бироқ Аллоҳ ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтган нарсалардан бехабарликлари ва динни яхши билмаганликлари учун уларда яхшилик бўлмайди. Уларнинг бу сўзамолликлари ўзига ҳам зиёнга айланиб қолиши ҳеч гап эмас. Аллоҳ таолодан афву офият тилаймиз.

Ҳақиқий олимнинг эса, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам таъкидлаганларидек, ўзига ҳам, одамларга ҳам фойдаси тегади: «Дарҳақиқат, Аллоҳ, фаришталар, бандалари – бошқа бир ривоятда: ҳайвонот олами – ҳатто денгиз қаъридаги наҳанглар, инидаги қумурсқалар одамларга яхшиликни ўргатган одамга салавотлар айтишади» (Абу Умома Боҳилий ривояти. Термизий 2685: Табароний «ал–Кабийр» 8/234).

Уларнинг «салавот айтишлари»дан мақсад, денгизлар қаъридаги наҳанглар ва инларидаги қумурсқаларнинг дуолари ва истиғфорларидир. Уларнинг барчаси Аллоҳ учун илм излаган ва билими билан Аллоҳ фойдалантирган – одамларга эҳтиёжли бўлган билимларини ўргатган олимнинг гуноҳларини мағфират қилишини Аллоҳдан сўрайдилар.

Аллоҳ таоло Қуръон Каримида ёд этган илм ва уламоларнинг фазилатларидан бири қуйидагичадир:

﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ ﴾

«Аллоҳдан бандалари орасидаги олим-билимдонларгина қўрқур» (Фотир: 28).

Ҳар бир ҳаракатлари, одимлари ва гапларида Аллоҳдан қўрқадиган одамлар – Аллоҳни, Аллоҳнинг аҳкомлари ва динини таниган олимлардир. Аллоҳни таниган олимлар Аллоҳ таолонинг қудратли ва қадри буюк эканини биладилар. Улар Аллоҳ таоло қуйида баён қилган яҳудий раввинлари каби эмаслар:

﴿وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴾

«Улар Аллоҳни тўғри таний олмадилар! Бутун Ер қиёмат кунида Унинг қабзаси – чангали(дадир). Осмонлар эса Унинг қудрат қўлига йиғилгандир. У зот уларнинг ширкларидан пок ва юксакдир» (Зумар: 67).

Раввинлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдига кириб: Ҳой Муҳаммад, Аллоҳ Қиёмат куни Ерни бу бармоғига, тоғни бу бармоғига, дарахтларни бу бармоғига қўйиши ҳақидаги хабар етиб келди,– дейишганида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам кулдилар ва:

﴿وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴾

«Улар Аллоҳни тўғри таний олмадилар! Бутун ер қиёмат кунида Унинг қабзаси – чангали(дадир). Осмонлар эса Унинг қудрат қўлига йиғилгандир» оятини ўқидилар (Зумар: 67) (Термизий 3240; Имом Аҳмад 2267).

Уларнинг юқоридаги гаплари тўғри эди. Бироқ бу билимлари уларга фойда бермади. Улар Аллоҳ таолонинг кибри, азамати ва иззати буюк эканини билишар, бироқ ундан фойдаланишмаган эди. Бу билимдан ажру фазилат ато этиладиган – Аллоҳ таолодан қўрқадиган олимгина фойдалана олади. Шунинг учун ҳам уламолар Аллоҳдан қўрққанлари маҳал бошқа бирон махлуқдан қўрқмаганлар. Аллоҳ таоло улар ҳақида шундай дейди:

﴿الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ ﴾

«Улар (яъни ўтган пайғамбарлар) Аллоҳнинг амру-фармонларини (бандаларга) етказадиган, У зотдан қўрқадиган ва Аллоҳдан ўзга бировдан қўрқмайдиган зотлардир» (Аҳзоб: 39).

Шунинг учун ҳам, олимлар пайғамбарлар мақомида туриб ҳақиқатни ошкора айтадилар, Аллоҳ йўлида ким бўлишидан қатъий назар бирон кишининг маломатидан, одамларнинг ва султонлар, қироллар ёки бошқа золимларнинг ғазабидан қўрқмайдилар. Чунки улар Аллоҳнинг номидан етказаяптилар ва Ислом динининг омонатдорларидир. Шунинг учун ҳам улар Аллоҳдан қўрқадилар, Аллоҳнинг қадрини биладилар. Бундай инсон бошқалардан қандай қўрқиши мумкин?!

Айрим уламолар ўтмишда баъзи золим султонларнинг ҳузурига кирдилар ва унга: Султон сизни муҳим иш учун чақирди. Аммо унинг ҳузурига кирсангиз сизни ўлдириб қўйишидан қўрқамиз!,– дейишганида: Аллоҳга таваккул қилдим!,– деди ва султоннинг қабулига кириб суҳбатлашди, амру маъруф ва наҳий мункар билан қаттиқ гапларни ҳам гапириб, чиқиб кетди. У чиққач: Нима қилдингиз?,– деб савол беришди. У: Султоннинг ҳузурига киргач Аллоҳнинг азаматини эсладим ва султоннинг ҳайбати, қўшини ва қироллиги менинг олдимда мушукча бўлиб қолди!,– деб жавоб берди.

Аллоҳнинг азаматини ёдига олган одамнинг олдидаги ҳар қандай одамнинг ҳайбати арзимас бўлиб қолади!

Ишларини орқага сурадиган ёки одамлардан қўрқадиган ёхуд ҳақ гапни айтмайдиган одам ҳам бир куни тобутга солинади ва елкаларга олиниб, ҳамма биладиган ва ҳамманинг бу дунёдаги охирги макони бўлган жойга қўйилади. Агар бу олим жим бўлса, хушомадгўйлик қилса ва одамлардан қўрқса ҳақиқатни ким гапиради?!

﴿وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ ﴾

«Аллоҳ Китоб берилган кимсалардан «Албатта у Китобни одамларга очиқ баён қилурсизлар ва яширмайсизлар!» — деб аҳд-паймон олган эди» (Оли Имрон: 187). Аллоҳ таоло Қиёмат кунида Аллоҳнинг динини нега етказмагани ҳақида олимни сарҳисоб қилмайдими?!

5 – Аллоҳдан қўрқиш ва ҳақиқатни айтиш

Толиби илмларнинг илк одоби – Аллоҳ таолодан қўрқиш ва Аллоҳ таолони танишдир. Аллоҳ таолони таниган одам барча яхшиликни билса, Роббисини ва унинг қадрини билмаган одам қанчалар билим эгаси бўлмасин, Аллоҳ таоло Исроил ўғиллари учун келтирган мисолга ўхшаб қолади:

﴿كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا ﴾

«Таврот юкланган — берилган, сўнгра уни кўтара олмаган (яъни унинг кўрсатмаларига амал қилмаган) кимсалар (яҳудийлар)нинг мисоли худди китобларни кўтариб кетаётган эшакка ўхшайди (яъни, унинг вазминлигидан чарчаб-толадилар-у, аммо у Китобнинг ичидаги нарсалардан фойдаланмайдилар)» (Жумъа: 5).

Исроил ўғиллари ичидан етишиб чиққан олимларнинг боягина билимлари бор эди. Бироқ уларга ҳақиқатни айтиш ва ҳақиқатга амал қилиш етишмас эди:

﴿كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ ﴾

«Улар бир-бирларини қилган нолойиқ ишларидан қайтармас эдилар. Бу қилмишлари нақадар ёмон иш!» (Моида: 79). Яъни, улар издошларини гапиришаётган гуноҳ ишлардан ва ҳаром нарсаларни истеъмол қилишдан қайтаришмас эди.

Улар мункарни кўрган пайтларида қайтарсаларда, биров кейинроқ бирга ўтириб ва еб турганларида қайтармас эдилар. Шу боис Аллоҳ таоло уларни бир–бирларига душман қилиб қўйди. Аллоҳнинг бу амри шояд Довуд ёки Ийсо алайҳиссалом тилида бўлган бўлса ажаб эмас. Аллоҳ таолодан бундай балодан асрашини сўраймиз!

Улар олим бўлсаларда Аллоҳнинг ҳукмларини яширдилар, ўзгартирдилар ва Аллоҳнинг динини, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Мадинага келган замонида бўлганидек, бутунлай бошқача қилиб ташладилар. Бир эркак ва хотин зино қилди ва бу ҳаром ишни қилиб бўлишгач: –Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни назарда тутиб, пайғамбар эканликларини билганлари ва ўзаро эътироф этганлари учун– манави пайғамбар келди, унинг олдига бориб агар бошбўрон қилишдан бошқа жазони берса қабул қилайлик ва Қиёмат куни Роббиимз сўраса: Роббимиз! Бу пайғамбарингни юборган эдинг. Биз унинг ҳукмини олган эдик,– деймиз. Агар тошбўрон қилишга ҳукм қилса, билганимизни қилаверамиз– дедилар. Бу кўплаб одамларнинг фикри эди. Аслида эса масъала ўта муҳимдир.

Ҳузайфа ибн Ямон разияллоҳу анҳу бир кишининг Аллоҳ таолонинг:

﴿وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ ﴾

«Кимда-ким Аллоҳ нозил қилган дин билан ҳукм қилмас экан, бас, улар кофирлардир» (Моида: 44) ояти ҳақида гапираётганини эшитгани маҳал: Бу Исроил ўғиллари ҳақида нозил бўлган. Сизларнинг амакиваччалариингиз бўлмиш яҳудийлар қанчалар уста экан–а?! Барча ширин нарсалар сизлар учун, аччиқ нарсалар эса одамлар учун!,– деди (Абдурраззоқ тафсири 714).

Бунинг маъноси, биз Қуръон ўқир экан:

﴿كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ﴾

«Сизлар одамлар учун чиқарилган яхши Уммат бўлдингиз» (Оли Имрон: 110) оятига етиб келгач: Бу – Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг уммати учун нозил бўлган,– деймиз.

Агар Аллоҳ таолонинг:

﴿ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا ﴾

«Сўнгра Китобни ўзимиз танлаган бандаларимизга мерос қиламиз» (Фотир: 32) оятига етиб келсак: Бу ҳам, алҳамдулиллаҳ, биз ҳақимизда нозил бўлган,– деймиз. Агар Аллоҳ таолонинг:

﴿وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ ﴾

«Кимда-ким Аллоҳ нозил қилган дин билан ҳукм қилмас экан, бас, улар кофирлардир» (Моида: 44) оятини ўқисак: Бу – яҳудийлар ҳақида нозил бўлган,– деймиз.

Аллоҳ таолонинг:

﴿لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ﴾

«Бани Исроил орасидан кофир бўлган кимсалар Довуд ва Ийсо бинни Марям тилида лаънатлангандирлар. Бунга сабаб уларнинг қилган исёнлари ва тажовузкор бўлганларидир» (Моида: 78) ояти ҳақида эса: Бу – яҳудийлар ҳақида нозил бўлган. Биз – Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг умматимиз! Биз – яхшиликлар узрамиз!– деймиз. Шунинг учун ҳам Ҳузайфа разияллоҳу анҳу: Агар иш шундай бўлса амакиваччалар қандай яхши одам бўлишарди,– демоқчи. Яъни, (Қуръондаги) барча мақтовга сазовор нарсалар бизга–ю, мазамматли нарсалар яҳудийларники бўлса кошки эди!!, демоқчи.

Саҳоба ва муфассирлар: (Фотиҳа сурасидаги) «ғазаб қилинганлар»ни яҳудийлар, «адашганлар»ни эса насронийлар деб тафсир қилишди.

Абдуллоҳ ибн Аббос ва Суфён ибн Уйайна разияллоҳу анҳумолар: «Уламоларимиз  адашганларида яҳудийларга, обидларимиз адашганларида эса насронийларга менгзашлик бор»– дедилар.

Мазкур яҳудийлар Аллоҳнинг ҳукми ва динини ўзгартирганларидан кейин: Муҳаммаддан бу (зино) ҳақ(и)да сўранглар ва у савалашга ҳукм қилса ҳукмни ижро қилинглар. Агар тошбўрон қилиб ўлдиришга буюрса, ҳукмини ижро қилманглар,– дейишди. Улар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан қилинган зинонинг ҳукмини сўрашди (Имом Бухорий 3436, 6450: Имом Муслим 1700).

Аллоҳ таоло улар ҳақида олдиндан дарак берган ва очиқ баён қилинган ҳукмни нозил қилиб, шундай деган эди:

﴿وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ ﴾

«Олдиларида Таврот, унда Аллоҳнинг ҳукми бўлгани ҳолда Сиздан ҳукм сўраб, сўнгра (яъни, ҳукм қилганингиздан кейин қандай) юз ўгириб кетадилар-а? Улар ҳеч мўмин эмаслар!» (Моида: 43). Яъни, ҳукм Тавротда бор ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: Ҳукм – тошбўрон қилиб ўлдиришдир. Уни тошбўрон қилинглар!,– дейиши мумкин.

Бу – яҳудийларнинг адашган олимлар эканига, улар шу сафаргина эмас, бошқа мавзуларда ҳам келганига ҳужжатир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сизлар бунга қандай ҳукм қиласизлар?»,– деб сўрадилар. Улар: Биз унинг саваланиши, юзларини бўяб бозорларда айлантириб сазойи қилинишига ҳукм қиламиз,– деди.

–        Бу ҳукм Тавротда борми?

–        Бу Тавротдаги ҳукмдир!

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам:

﴿فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴾

«Агар ростгўй бўлсангизлар Тавротни келтириб ўқиб кўринглар» (Оли Имрон: 93), дедилар.

Улар Тавротдаги бу ҳукмни олиб ташлашга келишдилар. Улардан бири, саводсиз бўлсаларда Аллоҳ таоло билдириб турган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга, Тавротни ўқий бошлади ва зонийни тошбўрон қилиш ҳукми ёзилган жойга қўлини қўйиб, кўрсатмай ўтиб кетди. Улар Аллоҳнинг ҳукмини хоҳлашмас ва Тавротда нозил бўлган ҳукмни ёқтиришмас эди. Чунки унда гуноҳкорни тошбўрон қилиш ҳукми бўлиб, уни ўзгартиришган эди (Имом Бухорий 3436, 6450; Имом Муслим 1700).

Бу, гуноҳ устига гуноҳ эди. Биринчиси хато ва Аллоҳнинг ҳукмини ўзгартириш бўлса, иккинчиси Аллоҳнинг динини ўзгартириш, Аллоҳ нозил қилган аҳкомларни инкор этиш эди.

Ўша пайтда Исроил ўғилларидан бир гувоҳ – Абдуллоҳ ибн Салом разияллоҳу анҳу: Қўлингни кўтар!,– деди. Тошбўрон қилиш ҳақидаги оят кўринди. Абдуллоҳ разияллоҳу анҳу уни ўқий бошлади ва: Ё Расулуллоҳ, бу – ўша ҳукмдир!,– деди. Аллоҳ таоло бу ҳақда Расули соллаллоҳу алайҳи ва салламга хабар берган эди. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам буюрдилар ва зино қилган эркак ва жувон яҳудийларни тошбўрон қилинди.

Шундан сўнгра Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам яҳудийларга: Сизларни бундай қилишга ким мажбур қилди?,– деб савол бердилар. Улар: Биз бир замонлар бу ҳукмларни ижро этдик. Кейинроқ зино кўпайгач улуғзодаларимиз ичида ҳам зонийлар кўпайди!,– дедилар (Имом Бухорий 3436, 6450; Имом Муслим 1700).

(Ҳа), иш Аллоҳ айтганидек бўлган эди:

﴿رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا ﴾

«Парвардигоро, дарҳақиқат бизлар бошлиқларимизга ва катталаримизга бўйинсундик, бас улар бизларни (тўғри) йўлдан оздирдилар» (Аҳзоб: 67), дедилар. Улар – раҳбар ва сардорлар эди. Исроил ўғиллари ичидан бирон деҳқоннинг боласи зино қилса «Тошбўрон қилинглар!» дейишар, амир ёки сардорнинг боласи зино қилса тошбўрон қилинмас эди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳадисларида хабар берганларидек, улар ичларидаги заиф инсонлар зино қилишса тошбўрон қилишар, раҳбарлар зино қилишса тошбўрон қилишмас эди: «Сизлардан илгари яшаб ўтган халқлар орасидан заиф инсонлар ўғирлик қилса жазони қўллашар, обрўлилар ўғирлик қилса унга тегишмас эди» (Имом Бухорий 3288, 6406; Имом Муслим 1688; Абу Довуд 4373; Насоий 8/72; Ибн Можа 2547; Имом Аҳмад 6/162).

Миршаблар орасида ёки маҳкамада таниши бўлмаган одамларга жазолар ижро этилар, обрўли одамларга эса ижро этилмас эди. Чунки унинг обрўси ва ҳимояси жазони қўллашга монеъ бўлар ва унга жазони ижро этишмас эди!

Замонлар ўтиши билан обрўдорга ҳам, заиф инсонларга ҳам муносиб бўлган жазони ўйлаб топишди ва: Жазо ўлароқ юзларни қора бўёққа бўяймиз, сазойи қиламиз ва савалаймиз,– дейишди. Шунинг учун агар зоний кучсиз инсонлардан бўлса юзини бўялар ва йўлига равона қилинар эди. Раҳбарлар фарзандларининг ҳам юзлари бўялар ва бир оз сабр қилишларига тўғри келарди. Умуман олганда эса, зино қилган бирон кимсани тошбўрон қилинмас эди. Улар буни: Мўтадил – ўрта ечим,– деб аташарди.

Аслида бу – ўрта ечим эдими?!

Кўплаб уламолар, илм талабалари ва қозилар (маҳкама ҳокимлари) Аллоҳ нозил қилмаган ҳукмлар билан ҳукм қилишиб, бунинг ислоҳот эканини тушунмоқдалар:

﴿إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا ﴾

«Биз фақат яхшиликни ва орани ўнглашни истаган эдик, холос» (Нисо: 62). Улар: Биз эзгуликни ва барчани рози қиладиган ҳукмни мақсад қилаяпмиз,– дейдилар.

Бундай қилиш жоиз эмас. Биз бу нарсани жуда яхши билишимиз керак. Чунки Аллоҳнинг барча ҳукми ижро қилинади. Ҳалолни ҳаром, ҳаромни ҳалол қилмайдиган сулҳларниг эса ўз боблари бор.

Хуллас, юқоридаги раввинлар билимдон бўлсаларда, ҳақиқат ва ҳидоят узра эмас эдилар. Улар динлари ва билимларини раҳбарларнинг фарзандлари ва ораларида кенг ёйилган зино туфайли сотишган эди. Ҳолбуки раввинларнинг кўплари ҳам қавмнинг сардорлари хонадонидан етишиб чиққан эди. Аллоҳ таолога бундай гуноҳлардан сиғинамиз ва мағфират учун илтижо қиламиз!

Уламолар ва толиби илмлар зийнат қилиб олишлари керак бўлган илк нарса, Аллоҳ таоло улар ҳақида баён қилганидек, Аллоҳ таолодан қўрқиш ва ҳақиқатни гапиришдир:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴾

«Эй мўминлар, сизларнинг ичингиздан кимда-ким динидан қайтса, Аллоҳ бошқа бир қавмни келтирурки, Аллоҳ уларни яхши кўрур, улар Аллоҳни яхши кўрурлар. Улар мўминларга ҳокисор, кофирларга эса қаттиққўл, бирон маломатгўйнинг маломатидан қўрқмай Аллоҳ йўлида курашадиган кишилардир. Бу Аллоҳнинг фазлу марҳамати бўлиб, Ўзи хоҳлаган кишиларга берур. Аллоҳ фазлу карами кенг, билгувчидир» (Моида: 54).

Уммат турғунлашиб ҳаракатсиз қолса, илм толиблари ва олимлар ҳақиқатни айтишмаса, мункар тарқалиб, жамиятни қамраб олса, бузғунчилик қуруқлик ва сувда юз кўрсатса, иш Аллоҳ таоло айтганидек бўлади:

﴿إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ﴾

«Шак-шубҳасиз Парвардигорингиз (барча нарсани) кузатиб тургувчидир» (Фажр: 14). Яъни, Аллоҳ таоло динини ҳеч қачон зое қилмайди. Балки Аллоҳ у одамларни кетказиб, ўринларига Аллоҳни севадиган ва Аллоҳ ҳам суядиган одамларни олиб келади. Аллоҳ таолони севган банда унинг розилиги олдига бирон нарсани муқаддам қўймайди. Аллоҳ суйган бандасини асрайди, ҳимоя қилади ва ўз изни билан балолардан қутқаради. Шундан кейингина бундай одамлар кофирлар устидан қудратли, қаттиққўл ва ҳайбатли, мўъминларга эса ўзаро меҳрибон ва мутавозе бўладилар. Бундан ташқари уларнинг сифатларидан яна бири, улар Аллоҳ йўлида курашадилар. Бу билим – кураш, демакдир. Балки у, курашларнинг энг афзалидир. Зеро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ҳақда: «Илмни ёйиш – жиҳоддир!»– деганлар. Ҳатто Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ҳасан санад билан нақл қилинган ҳадисда: «Аллоҳ йўлида ўлдирилган шаҳид Қиёмат кунида олимнинг ажрини кўриб, унинг ўрнида бўлишни орзу қилади» деганлар. Одамларнинг ажрлари катта бўлгани шаҳидлар бўлиб, улар ҳам ҳақиқатга амал қилган, ҳақиқатни ёйган, одамларга эзгулик ва ҳақиқатни ўргатган олимларга ва уларни ўрганаётган илм толибларига берилган савоб ва баракаларни кўриб ҳавас қиладилар. Ҳолбуки, қўл билан жиҳод қилиш Исломнинг энг баланд чўққисидир.

Ҳатто кофиларга қарши олиб борилаётган жиҳодлар билимга асосланмаган, уларнинг қўмондонлари шайхулислом Ибн Таймийя ва бошқа баҳодир уламолар каби билимдон уламолар бўлмаса, сафларда бўшлиқ пайдо бўлади. Шунинг учун ҳам мужоҳид кимга қарши жиҳод қилаётгани, жиҳодни қачон қилиш кераклигини, сулҳ ва қул (асир) қилиш аҳкомларини билиши керак. Буларнинг барчаси билимга бориб тақалади.

Демак, ҳар бир киши ҳар қандай ҳолатда билимга муҳтождир. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло одамларга шундай фармойиш берди:

﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴾

«(Эй мушриклар), агар (бу ҳақда) билмайдиган бўлсангизлар, аҳли илмларидан (яъни, Таврот ва Инжилни биладиган кишилардан) сўранглар!» (Наҳл: 43).

Биз олимлардан билмаган нарсаларимизни сўрашимиз керак. Шундагина бу дунёдаги яхшиликларни қўлга киритамиз. Зеро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Дунё лаънатлангандир! Дунёдаги Аллоҳнинг зикри, Аллоҳ суйган нарсалар ёки олимлик ёхуд илм излашдан бошқа барча нарса лаънат қилингандир!»– деганлар (Термизий 2322; Ибн Можа 4112).

Сиз олим бўлмасангиз, илм изланг. Одамлар ичидан баъзи одамларгина олим бўлиб етиша олиши ҳаммага маълум. Сиз илм изланг! «Билим излаб йўлга тушган одамга, Аллоҳ жаннатга элтадиган йўлни осонлаштириб қўяди» (Абу Довуд 3641; Термизий 2682; Ибн Можа 223; Имом Аҳмад 5/192; Доримий 342; Абу Дардоъ разияллоҳу анҳу ривояти).

Ҳатто жаннат у билан, у эса жаннат билан бирга бўлади. Чунки «Банда ўзи суйган банда билан бирга тирилтирилади» (Имом Бухорий 3485, 5815, 5819; Имом Аҳмад 3/110, 168, 172, 173, 192, 198, 202, 208. Анас ибн Молик разияллоҳу анҳу ривояти). Охират куни – маҳшарда дўст дўсти билан бирга туради. Бизнинг назаримизда Шариат факультетини битириб олим бўлган ва жума кунлари хутба қиладиган мўъминлар ҳам толиби илм ҳисоблансада, аслида, толиби илм – Қуръон Карим ва суннат билимларини қаерда бўлса ҳам ўрганаётган талабадир.

Барчангизга маълумки, айрим одамлар радио дастурларни эшитиб фиқҳ илмини ўрганмоқдалар! Сизлар «Йўлдаги ёғду» радио дастурини эшитиб борасизлар. Аллоҳ номига онт ичиб айтаманки, биз ўлчаб бўлмайдиган катта неъматлар ичида яшамоқдамиз. Алҳамдулиллаҳ, ҳозирги кунимизда илм излаш, таълим олиш ва амл қилиш учун катта имкониятлар бор. Бизга қўшни бўлган давлатлар борки, улар битта китобни ўқий олмайдилар, илм талаб қила олмайдилар, бирон шайхнинг олдига ўрганиш учун бора олмайдилар. Улар «Йўлдаги ёғду» ва бошқа тинглашадиган радио дастурлардан билим оладилар! Шунинг учун қанча–қанча одам Ироқ ва бошқа давлатлардан ўлкамизда диний таълим олиш учун келмоқдалар!  

Алҳамдулиллаҳ, бизнинг таълим олиш учун талайгина воситаларимиз бор. Шу боис илм ҳалқаларида иштирок этиб, уларни тўлдиришимиз керак. Бундан ташқари «Қуръон Карим» радиоси фаолият кўрсатмоқда. Биз радио дастурлардан қўшиқ ва мусиқани назарда тутмаяпмиз.

Хуллас, таълим олиш воситалари кўп. Муҳими сиз илм изланг, илм ўрганинг. Илмни ўз арбобидан олиш – илмнинг одобларидандир. Чунки ҳар уйга дарвозасидан кирилади:

﴿وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا ﴾

«Уйларга эшикларидан кирингиз!» (Бақара: 189). Бу, диний ишлардаги умумий қоидадир. Бундан мақсад, барчаси ҳақ бўлсада дарвозадан киришнинг ўзигина ёки қилинган тафсирларгина эмас, балки ҳар нарсага ўз дарвозаси билан кирилишидир. Илмнинг дарвозаси – уни ўз аҳлидан олиш, аҳлининг одоби ва шартлари билан одобланишдир.

6 – Илм излаш одоблари билан безаниш

Аслида, кўпимиз илм одоблари билан безанмаяпмиз. Масалан, бирон олим олдимизга келмоқчи бўлса ёки келишини илтимос қилсак, унга нисбатан одобли бўлишимиз, сўрамоқчи бўлган нарсамизнинг моҳиятини ва унинг билимидан қандай фойдаланишимиз кераклигини билишимиз керак.

Саҳоба разияллоҳу анҳумлардан бири илм масъалаларидан бирини сўраш учун бир ёки икки йил кутар эди.

Бу умматнинг алломаси Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу Зайд ибн Собит разияллоҳу анҳу каби олимларнинг чиқишларини кутиб остоналарида ухлар эди!

Биз олимларнинг дам олиш вақтларини ҳам риоя қилмаймиз. Телефонларига сим қоқамиз ёки дарвозасини таққиллатамиз. Баъзида эса юзлаб марта жавоб берган саволларни қайта берамиз. Биз олимлардан нимани сўрашимиз кераклигини билишимиз керак! Баъзиларимиз йўлда кета туриб: Нимани сўрасам экан?,– деб ўйлайди. Бу, у одамнинг илм толиби эмаслигига ҳамда динимиздан кўп нарса билмаслигимизга аломатдир!  

Масалан, сиз яшаётган минтақага аллома Муҳаммад ибн Солиҳ Усаймийн келса: Ундан нимани сўрасам экан?,– десангиз, бу сизнинг илмсиз эканингизга далолатдир.

Биз савол берар эканмиз, ўзимизниг билмаган эканимизни яхши билишимиз керак. Шунинг учун уламоларимиздан ўзимизга керакли бўлган нарсаларнигина сўрашимиз керак. Масалан, менинг бирон ибодат ёки тавҳид ҳақида муҳим диний ишим бор. Унинг ширк ёки тавҳид, бидъат ёки суннат, ҳалол ёки ҳаром эканини билиш учун сўрашим зарур.

Бир олимнинг олдига бориб бошимдан ўтаётган иш, бошимга келган муаммо ҳақида сўрайман ва ундан ўрганиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Орқангизда қолганларга етказинг!» деганларидек, ёдлайман, тушунаман ва олим айтганидек қишлоқдошларим, жамоатдошларим ва қабиладошларимга етказаман. Чунки бу, олимнинг гапи бўлгани учун ҳақиқатдир. Демак, мен уни бошқаларга етказишим керак.

7 – Серсавол бўлмаслик

Ҳар биримиз толиби илмлар одоби билан безанишимиз учун ўзимизга фойдали нарсаларга ҳарис бўлиб, кўп савол беравермаслигимиз керак.

Шунинг учун ҳам тобиинлардан бири бўлган Шаъбий раҳимаҳуллоҳ одамларнинг ўз дарвозаси олдига тўпланиб келган ва бир тобииндан сўнгра иккинчисига бориб савол беришаверганини кўргач: Агар Қуръон буларга нозил бўлса эди, буларнинг омилари тинмай савол беришар эди. Ҳолбуки, унда бир неча мавзу бўлади, холос»– деган эди (Доримий 195).

Қуръон Каримнинг саккиз жойида «Сиздан сўрайдилар!» –  дейилган. Агар Қуръон бизнинг давримизда нозил бўлса эди, қанча нарсаларни сўрашган бўлар эди?! (Менимча), ҳамма нарсани сўрашаверган бўлар эди.

«Сиздан аввалгиларни кўп сўрашлари ва пайғамбарларига хилоф қилишлари ҳалокатга учратди» (Имом Бухорий 6858; Имом Муслим 1337. Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу ривояти). Бу – ҳаётимизнинг бугунги аксидир.

Масалан, биз ҳар ҳаж мавсумида отиладиган тошларни қаердан: Мино ёки Муздалифадан териб олиш ҳақидаги саволларга кўп дуч келамиз: Мино ёки Муздалифадан тошларни териб олсам бўладими?

Унга: Алҳамдулиллаҳ, Мино ёки Муздалифа ёхуд бирон бошқа жойдан териб олишингизнинг зарари йўқ. Лекин сиз Арафотда қаерда турдингиз?,– деб сўрасангиз: Алҳамдулиллаҳ, кўприкнинг тагида,– деб жавоб бради. Яъни, у ғарб томондаги кўприк тагида турганини айтади. Биз унга: Ахир, кўприк Арафот минтақасига кирмайди–ку?!,– десак : Лекин, биз ўша ерда турибмиз–да!,– деб жавоб беради. – Сиз арзимас нарса ҳақида сўраяпсиз–у, ҳажнинг рукни бўлган муҳим нарса ҳақида сўрамаяпсиз. Сиз ҳажнинг рукнларидан бирини тарк қилибсиз. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ҳаж – Арафот(да туриш, демак)дир»– деганлар,– деймиз (Абу Довуд 1949; Термизий 889; Насоий 3044; Ибн Можа 3015).

Кўплаб ҳатто минглаб ҳожилар Арафотда турмайдилар. Чунки улар Арафотга яқин кўприк тагида турадилар ва фарзлардан бирини қилаётганларини тушунадилар.

Чунки бу одамлар қандай ҳаж қилиш ва қаерда туришни ўрганмаганлар. Балки бировнинг одамлар атрофида тўпланишганида микрофондан фатво берганини эшитиб қолган ва: Ҳажга борай, йўлда кетаётган пайтда тошларни қаердан олиш ҳақида сўраб оларман!,– деб ўйлаган.

Ҳатто намозимизда ҳам айрим одамлар Фотиҳа сурасини тажвид билан ўқий олмайдилар ва олдингизга келиб турли мавзулар ҳақида сўраб: Эшитишимизга қараганда баъзи одамлар жоҳил ва залолатда яшайдилар. Аллоҳ таоло уларни Қиёмат куни жаннатга киритадими ёки жаҳаннамгами?,– деб савол берадилар.

Жавоб беришга қийналасиз: Сиз нимани назарда тутаяпсиз: Сиз тилга олган одамлар Ислом дини ҳануз етиб бормаган одамлар–ми? Агар шундай одамлар қаторида бўлса, улар ҳақида фарқли кўришлар бор,– деб унга саволидан йироқ мавзуларни тушунтирасиз. Агар унга: Бери келиб, Фотиҳа сурасини ўқинг–чи?– десангиз, уни тўғри ўқий олмайди. Ёки ундан: Намознинг қандай фарзлари бор?,– деб сўрасангиз, уларни билмайди. Шундай экан бу одамда қандай фойда бор?

Биродар, Аллоҳ таоло Қуръонни биз учун ваъз қилиб юборган. Саҳобалар давридаги олимлар қиссагўйларнинг ҳикояларини эшитишни таъқиқлашган. Ҳикояларнинг баъзи ёки кўп қисми ҳақиқат бўлиши мумкин, шундай бўлсада, улар ҳикояларни тинглашни таъқиқлашар эди. Чунки одамлар уларни билим ва дин деб деб қабул қилишлари эҳтимолдан холи эмас эди.

Бир куни биров ажойиб савол бериб қолди –У саволни айтишимга ҳожат йўқ–. Мен унга: Сиз Қуръон ўқийсизми?,– десам: Алҳамдулиллаҳ,– деди. Мен:

﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), айтинг: «Мен тонг Парвардигоридан (менга) ...дан паноҳ беришини сўраб илтижо қилурман»» оятининг, «Тонг»нинг,

﴿غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ ﴾

«Зулматга чўмган кеча»,

﴿النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ ﴾

«тугунларга дам солгувчи хотинлар» жумлаларининг маъноси нима эканини биласизми?,– дедим. У: Аллоҳга қасам ичиб айтаманки, билмайман,– деди. Ҳолбуки, ўқувчилар бу сураларни мактабларнинг бошланғич синфларида ёдлаб оладилар. Шундай бўлсада, одамлар келиб сиздан ғаройиб нарсалар ҳақида сўрайдилар. Масалан, баъзилар келиб Аллоҳ таолонинг:

﴿ وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ ﴾

«... у (Юсуф)ни арзон баҳода — бир неча тангага сотиб юбордилар» (Юсуф: 20) ояти ҳақида: Акалари уни неча тангага сотдилар? У неча танга эди?,– деб сўрайдилар.

Айтайликки, ўн ёки юз тангага сотишди. Бундан сизга қандай даромад ёки зарар келади?! Муҳими, сиз амал қилиш учун нимани ўрганишингиз керак, шуни билишингиз лозим.

Бу – кундалик ҳаётимиздаги айрим одамлар яшаётган одоб нуқсонининг бир лавҳасидир. Толиби илмлар одобининг ушбу қирраси ҳаммамизда ҳам етарлича шаклланмаган. Яъни, ҳар биримиз меъёрида, ўзимизга зарур бўлган нарсаларни сўрашимиз, мақсадимиз эшитиб амал қилиш бўлиши керак. Агар бирон нарсани сўраб, унга амал қилишни хоҳласак, кўплаб саволлар беришга эҳтиёжимиз қолмайди. Шунинг учун ҳам саҳобалар кўп савол беришмас эди.

Саҳобалар чўллардан бирон бадавий келса севинишар, чунки жоҳил бадавий ҳар нарсани сўрашга журъат эта олар, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга савол берар ва бунинг натижасида саҳобалар мавзуни яхши англаб, фақиҳ бўлишар эди. Улар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга бўлган одоблари сабабли ҳар нарсани ҳам сўрашавермас эдилар. Бизнинг билган нарсасига амал қиладиган, бир нарса ҳақида амал қилиш учун сўрайдиган одамларга эҳтиёжимиз бор.

Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумо каби айрим саҳобалар «Бақара» сурасини саккиз йил мобайнида ўргандилар. Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу: «Биз Қуръон оятларидан бирини ёд олиб тушунмагунча ва ундаги билим ва амални ўрганмагунча бошқа оятга ўтмас эдик. Бизга Қуръондан илгари иймонни ўргатилди» деди (Ибн Касийр тафсири 1/4).

Ҳозирги кундаги одамлар бунинг аксини қилмоқдалар.

Ичимиздан бирининг Қуръон ёдлатиш мактабларига кириб уни тўрт ёки беш йил давомида ҳаммасини ёки Аллоҳ муяссар қилганини ёдлаб олиши, Аллоҳ таолонинг бу умматга берган марҳаматидандир. Бунинг учун Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин. Лекин тарбия бобида Қуръонни иймондан илгари эмас, иймондан кейин беришимиз керак. Чунки, иймон тарбияси Қуръондан илгари келади.

одамларга ҳалол ва ҳаром аҳкомларини ўргатишдан илгари Қуръон ва қорилар одоби билан безаниш муҳимдир. Акси тақдирда, Қуръон қориларнинг зарарига ҳужжат бўлади. Ҳолбуки, диний таълим олиб дипломни қўлга киритган одамларнинг айримлари одамларни адаштириб, ўзи ҳам адашиб, даъват ва эзгулик йўлларини даъватчи ва саховатпеша одамлар олдида тўсиб юришибди. Одамлар эса уларни ўзлари учун намуна ва ҳужжат қилиб олишган. – Аллоҳ бундай ҳолатдан барчамизни асрасин! – Агар одамлар билимни одобсиз олишса, бундай мусибатларнинг даъват бошига тушиши ҳеч гап эмас.

Демак, Аллоҳ таолодан қўрқиш, тақво қилиш Унга ихлос қилиш, диний билимни Аллоҳ йўлида сарф этиш керак.

Аллоҳ таолодан бизга ва сизларга баракаларини ёғдиришини тилаб қоламиз.

Муаллиф: Доктор Сафар Ҳаваалий

Мутаржим: Абу Жаъфар ал–Бухорий

Асл сарлавҳа:  الْمُؤَامَرَةُ عَلَى الإسْلاَمِ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Барча ҳамдлар Аллоҳга хосдир... Биз Ундан ёрдам, нафсимизнинг ёмонлиги ва амалларимизнинг шумлигидан паноҳ ҳамда мағфират сўраймиз. Аллоҳ ҳидоят қилган кимсани адаштирувчи, адаштирган кимсани ҳидоятловчи йўқдир. Мен «Ягона, шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, Муҳаммад эса Унинг бандаси ва элчиси» эканига гувоҳлик бераман.

Бас, гапларнинг тўғрироғи – Аллоҳнинг каломи, йўлларнинг яхшироғи – Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг йўли, ҳар бир янги пайдо бўлган нарса – бидъат ва барча бидъат – залолат ва барча залолат жаҳаннамга элтгувчидир.

Сўнг ...

1 – Ҳақиқат ва ботил ўртасидаги курашнинг пайдо бўлиши

Исломга қарши олиб борилаётган фитналар ҳақиқат ва ботилнинг қадимийлиги каби кўҳнадир. Ҳаммангизга маълумки, ботил билан ҳақиқат ўртасидаги кураш, Аллоҳ таоло Қуръон Каримда баён қилганидек, одамзот – бобокалонимиз Одам алайҳиссаломнининг яратилиши билан бошлди ва шайтон унга душман бўлди. Улар ҳақиқат ва ботил ўртасидаги кураш оқибатида Ер юзига бадарға қилиндилар.

Ер юзида ҳам адоват янгитдан оловланиб, бир–бирига зид икки йўл: нур ва зулмат пайдо бўлди. Нур йўқолса зулмат пайдо бўлиб, нур кучайса зулмат озайиб, йўқолиб бораверди. Ҳа, уларнинг иккисидан бири ғолиб бўлаверди. Ҳар бир ҳолатда ё нур, ёки зулмат бўлди. Ёхуд ё ботил бўлди ёки ҳақиқат! Одамзод қалби ҳам ё ҳақиқат ёки ботил узра бўлади. Ҳар бир халқ ҳам ё ҳақиқат ёки ботил узра бўлади. Ҳар бир эътиқод ҳам ё ботил ёки ҳақиқат узра бўлади... Қиёматгача шундай давом этади.

Бу Аллоҳ таоло яратиб қўйган азалий ҳақиқат бўлиб, ҳақиқат ва ботил ўртасида мудом давом этаверади. Ҳақиқатнинг шавкати кўпайгани сайин уни йўқ қилиш учун ботил аҳлининг адовати ва ҳамкорлиги кучаяверади.

2 – Ҳақиқатнинг буюк ғалабаси

Маълумингизким, ҳақиқатнинг буюк ғалабаси Одам фарзандининг сараси ва Аллоҳнинг барча махлуқотларга юборилган элчиси Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қўлида амалга ошди. Аллоҳ таоло Ислом динини қўлида ғолиб қилган ва ўтган барча пайғамбарларга ёрдам берган, пайғоми билан аввалги пайғамбарлар ва уларнинг даъватлари ҳақ бўлгани ва ҳаққа қарши бўлган барча махлуқ Қиёмат кунигача ёрдамсиз ва хор эканини баён қилган ушбу пайғамбар ва унинг даъватига, коинавий суннат–қонуният – ҳақиқат ва ботил ўртасидаги адоват жорий бўлди. Яъни, ботил аҳли Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва у олиб келган дин рўпарасида қўллари боғлиқ жим туришмади. Балки, барчангиз билганингиздек, қаттиқ курашиб, оғир қийноқларни ишга солдилар, туҳматлар уюштирдилар, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва асҳобларини дарада қамал қилдилар. Ҳатто уларни ўлдириш учун режалар туздилар.

Улар Ислом динини инқирозга учратиш ва ҳақиқатни сўндириш учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга қарши барча имкониятларни ишга солдилар. Ҳатто қиролликни хоҳлаётган бўлса қироллик беришни, бирон хотинга кўнгли тушган бўлса уйлантиришни, касал бўлган бўлса даволашни айтиб, қўрқитиш билан бирга рағбатлантириб ҳам кўрдилар. Буларнинг барчаси Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган нурни сўндириш учун эди. Ҳа, ёвуз кучлар даъватнинг илк кунлариданоқ Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга қарши фитналарни бошлаган эди.

3 – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг даврида ва унинг вафотидан кейинги даврлардаги Ислом душманларининг ҳолатлари

Ҳар бирингиз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг таржимаи ҳоллари ёзилган китоблардан Аҳзоб куни содир бўлган ҳодисаларни биласиз. Суннат у ҳодисаларда биз учун дарс бериб, унутулмас мисоллар келтирди. Ўша куни ҳозирги кунимизгача Исломга қарши макру ҳийлалар қилишда давом этаётган учта ёвуз тоифа бирлашди. Мушрикларнинг нафрати ва бутпарастларнинг очкўзлиги бир–бирига уйғунлашди. Қурайш ва Ғатафон қабиласининг мушриклари ўзларига иттифоқчи бўлган бошқа қабилалар билан Мадинага келдилар. Уларга Қурайза қабиласида шаклланган яҳудий адоват ва ҳозирги сиёсий ёки ҳарбий урфда «бешинчи полк» деб аталган гуруҳ ҳам ҳамкор бўлди. Биз «бешинчи полк» деганда ҳар замон ва маконда мусулмонларнинг душманлари бўлган ва Ислом дини адоватларидан ҳеч қутила олмаган, фақатгина, Ислом ғолиб бўлиб кучайса ишлари орқага кетган, заифласа ишлари кучайиб, ғолиб бўлишса Аллоҳнинг душманлари билан ҳамкор бўлишадиган мунофиқларни назарда тутамиз.

Мунофиқликнинг маъноси кенг бўлиб, унинг таҳтига барча нифоқ гуруҳларини, адашган тоифаларни, Ислом динига юзаки мансуб бўлсада ботинан хонавайрон қилиш учун ҳаракат қилаётган барчани киритишингиз мумкин. Аслида эса, Аллоҳ Ўз динини ғолиб қилди, ваъдасига вафо қилди, Ўзи гуруҳларни мағлуб этди ва мўъминларга урушда кифоя қилди.

Бироқ, Ислом душманлари жим турмадилар. Коинавий суннат давом этди. Аллоҳ таоло пайғамбари ва динини Араб ярим оролига бутунлай ғолиб қилгач, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз қўмондонлигида Византия империясига тобеъ бўлган Табук сари лашкар тортдилар. Аллоҳ таоло динини тўкис қилиб ҳужжатни барпо қилгач, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам вафот этдилар ва ортларидан пайғамбарона тарбия кўрган, Ўзлари қуръоний тарбия берган ва бу динни бутун жаҳонга ёйишга лойиқ бўлган қаҳрамонларни ташлаб кетдилар.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг вафотидан сўнгра фитна янгитдан бош кўтарди. Ижтимоий муртадлик ҳодисаси рўй берди. Араб ярим оролида янгитдан мунофиқлик ва куфр урчиди. Мадина, Макка, Тоиф, Баҳрайндаги Абдулқайс ва бошқа айрим қабила халқларигина мусулмонлигича қолди. Сохта ва каззоб пайғамбарлар кўпайди. Одамлар ўртасида Исломнинг қудратидан қўрққанлари учун пинҳон тутилган гина ва адоват қайта юксалди.   

4 – Рошид халифаларнинг Ислом ва мусулмонлар душманларига қарши кўрган чоралари

Абу Бакр Сиддиқ разияллоҳу анҳу янги урушга қўмондонлик қилди. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг асҳоблари турли тарафларга хилма–хил лашкарларни тортдилар. Аллоҳ бу лашкарларга ғалабани насиб этди: барча муртад бўлган қабилалар ва минтақалар халифаликка бўйинсунишди. Иш бу билан чекланмади балки шарқдаги Форс империяси ва ғарбдаги Византия империясига қадар давом этди.

Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳу халифа бўлди ва атрофлар фатҳ этилди. Унинг ҳаётга жорий қилган ишларидан энг каттаси, Хайбарда яшаётган яҳудийларни мусулмонларга нисбатан яширган нафрат ва душманликлари боис, Араб ярим оролидан Шом ва ўзлари хоҳлаган бошқа ўлкаларга қувғин қилиши эди.

Шундан кейин ҳийлалар занжири янгидан тизила бошлади. Аллоҳ таоло ўша қаҳрамонлар қўлида ёйган ушбу дин ширкни бартараф қилиб, тавҳид байроғини тикди. Бидъат, залолат ва хурофотларни йўқ қилиб, ёруғ йўлдаги суннатни барпо қилди. Зулм, туғён ва бузғунчилик тахтини вайрон қилиб, Аллоҳнинг ҳукми – адолат ва инсоф ҳукмини тиклади. Жаҳондаги ёвузликлар салтанати: Ҳирақл ва Кисролар хонадони, одамларнинг мулклари ва номусларига ҳатто кўнгилларига дин номи билан салтанат қурган ҳамда ўз эътиқодларини сингдиришга ҳаракат қилишган фолбину коҳинлар сулоласини яксон қилди.

Аллоҳ таоло яҳудийлик, насронийлик, мажусийлик эътиқодларини яксон қилди. Бу эътиқодлар энг машҳур ва пасткаш бўлишларига қарамай, улардан турли эътиқодлар ажралиб чиққан эди. Шунинг учун ҳам янги фитна – ёвуз илонларнинг зулматли кечада судралиб ҳаракатни бошлаши муқаррар эди. Амирулмўъминин Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳуга уюштирилган суиқасд ортидаги Ислом душманлари мудом такрорланган хатони қилдилар ва ҳеч ибрат олмадилар. Чунки улар бу диннинг бирон шахсга боғлиқ эканини тушундилар ва: Агар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламни ўлдирсак бу диннинг асари ҳам қолмайди,– дедилар. Шунинг учун ҳам, саҳиҳ ҳадисда келганидек, яҳудий жувон Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни заҳарлади. Улар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни ўлдириш билан Ислом дунёдан йўқ бўлиб кетади деб ўйлашди. Назир қабиласи ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга суиқасд қилишга ҳаракат қилди. Бундай фитналар кўп содир бўлди.

Мазкур минтақалар Умар разияллоҳу анҳунинг замонида фатҳ этилгач, эронлик, румлик, яҳудий, насроний, мажусий ва бошқа дин вакиллари Умар Форуқ ўлдирилса Исломнинг иши битади, деб ўйладилар. Ҳа, дин ва суннат байроғини кўтарган мусулмоннинг ўзигагина ҳужум қилинса, муддао ҳосил бўлади, деб ўйлайдилар. Биз бу фикрнинг бутунлай хато эканини, иш – Аллоҳнинг иши, дин – Аллоҳнинг дини эканини, мазкур мусулмонлар эса Аллоҳ таоло диний вазифаларни бажаришлари учун танлаб олган оддий инсонлар эканини, ҳужум қилинса улар шаҳидлик шаробини ичишларини, Аллоҳ таоло улардан кейин ҳам бу динга боамал мусулмонларни чиқараверишини жуда яхши биламиз. Чунки Аллоҳ таоло мусулмонларга муждалар бериб, дин душманларига бу динни мушрик ва кофирлар ёқтирмаса ҳам барча динлар устидан ғолиб қилишини таъкидлаган.

● Умар разияллоҳу анҳунинг ўлдирилиши

Умар разияллоҳу анҳу қандай ўлдирилди?

Унинг мажусий–насроний тарафидан чавақлангани ривоят қилинади. Бундан ташқари бу фитнада яҳудийларнинг қўли борлиги ҳам таъкидланади. Аслида эса айрим саҳобалар қотил мажусий Луълуанинг отаси Жафна исмли насронийни Умар Форуқни ўлдирилган кечада кўришган. Ота ва ўғил қоронғуда туришар ва уларнинг олдидан саҳобалар ўтишар экан олдиларига узун тиғли ханжарни тушириб юборишади. Ўша кечанинг тонггида эса мазкур ханжар билан халифа Умар Форуқ разияллоҳу анҳу чавақланган ва ўндан ортиқ саҳоба яраланган эди. Чунки, қотил қочар экан намоз сафида ўнг ва чап томонда турган саҳобаларга пичоқ урганди. Улардан айримлари вафот этди, айримлари эса қаттиқ жароҳатландилар. Бу – фитна эди. Бу ҳодисада Абу Луълуага йўл кўрсатган учинчи тараф ҳам бор эди. У – Эрон қиролларидан бири Ҳурмузон эди. Уни Мадинага олиб келинган ва Ислом динини юзаки қабул қилиб, кўнглига уни вайрон қилишни туккан эди. Шу Ҳурмузон мажусий Абу Лўълуани рағбатлантирган ва Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳуни ўлдириш режасини тузган эди. Шунинг учун ҳам Умар разияллоҳу анҳунинг ўлимидан кўп ўтмай Ҳурмузонни ҳам қатл этилди.