Category Archives: Даъват ёлқинлари

 
 
Бу бўлимда исломий даъват ҳақидаги мақола ва китоблар билан танишасиз.

Қуллар … (Толмас даъватчи Саййид Қутб раҳимаҳуллоҳ)

 

Қуллар …

 

Муаллиф: Толмас даъватчи Саййид Қутб раҳимаҳуллоҳ

Мутаржим: Абу Жаъфар ал‒Бухорий

   

Қуллар ‒ ижтимоий ва иқтисодий шароитларгина қул бўлишга мажбурлаган ёки ҳўжайинлари хоҳласа сотадиган ва хоҳласа ҳайвондек муомала қиладиган кимсаларгина эмас. Аксинча, қуллар ‒ ижтимоий ва иқтисодий шароитлар қулликдан озод қилган бўлсада, қуллик сари ўз хоҳишлари билан талпинган кимсалардир…

Қуллар ‒ саройлари, ерлари, етарли пуллари, иш бериш ва ишлаб чиқариш имкони мавжуд, мулклари ва таналарига бирон кимсанинг васийлиги бўлмаган, шундай бўлсада, ҳўжайинларнинг дарвозаси олдида тирбанд турган, қуллик ва хизматкорликка талпинган, бўйинларига кишан, оёқларига занжир солган ҳамда қуллик нишонини ғурур ва фахр билан тақиб юрган кимсалардир…

Қуллар ‒ ичкарида ҳўжайинларнинг хўрланган қулларни этиклари билан қандай тепкилагани, хизматидан огоҳлантиришсиз қандай ҳайдагани, қулларнинг эса ҳўжайинлари олдида бошларини итоаткорона эггани ва ҳўжайинлар уларга тарсакини қандай тушираётгани ва охир оқибат уларни остонадан ташқарига улоқтиришга қандай буюраётганини ўз кўзлари билан кўриб турсаларда, қувилган хизматкорлар ўрнига ўз хизматларини тақдим этиш учун остона олдида тирбанд турган кимсалардир… Ҳўжайин қанчалар кўп таҳқирласа, улар ҳўжайинларига, пашшадек парвона бўлиб, шунча талпинадилар…

Қуллар ‒ ҳурриятдан қўрқадиган кимсалардир. Уларни бир ҳўжайин қувса, бошқа ҳўжайинни қидиришади. Чунки уларда қулликка бўлган кучли эҳтиёж бор. Чунки уларнинг олтинчи ёки еттинчи ҳис этиш туйғуси ‒ қуллик иштиёқи бор! Улар бу туйғуни қондиришлари керак… Уларни биров қул қилмаса, бу туйғулари ташналикни ҳис этади ва улар ўзларини остоналарга ташлаб ёлбора бошлашади. Ҳўжайиннинг бир ишораси билан унга сажда қилиб йиқилишади!…

Қуллар ‒ озод қилинишса ҳур инсонларга эмас, қўрада қолган бошқа қулларга ҳасад қиладиган кимсалардир. Чунки, ҳуррият уларни қўрқитади, эҳтиром ‒ уларга оғирлик қилади. Зеро белларига боғлаган қуллик камари, уларнинг ғурурланган нишонларидир! Хизмат кийимларига тақилган нишонлари эса, улар жонларини фидо қилишадиган қимматбаҳо зийнатлардир!

Қуллар ‒ бўйинларида эмас, кўнгилларида кишанни ҳис этган кимсалардир. Шу боис уларнинг таналари тушаётган қамчи зарбаларини ҳис этмасада, хорли ва хўрлик қамчилари уларни ҳаяжонлантиради… Қулжаллоблар уларни қулоқларидан ўтказилган ҳалқалар билан етакламайди. Аксинча, улар қулжаллобсиз ҳам кетаверадилар. Чунки қуллик уларнинг қонларида гизлидир!

Қуллар ‒ қуллар занжирида ва қулжаллоблар қўрасидагина ўзларини яхши ҳис этадилар. У ердан чиқиб, жамиятдаги жўшқин ҳаёт ичида дарбадар бўлиб, ёруғликка боқишдан қўрқишади ва итоаткорона қайтиб, қўра дарвозасини қоқишади… Дарвозабонларга дарвозаларни очишлари учун ялиниб‒ёлборишади…

Қуллар шундай бўлиш бирга, Ер юзидаги ‒ зўравон, ҳурриятпарвар инсонларга ‒ қаттиққўл, уларга ишканжа қилиш билан роҳатланадиган, озорлаш ва азоблаш билан лаззатданадиган, шафқатсиз ва бағритош жаллодлар мисоли ўч оладиган кимсалардир.

Улар ҳур инсонларнинг мақсадларини тушуна олмайдилар. Аксинча, ҳурриятни ‒ давлатга қарши чиқиш, устиворликни ‒ иллат, иззатни эса жиноят деб тушунадилар. Шу боис ичларидаги интиқом олиш туйғусини қуллар карвонида юрмаган иззатли ва ғурурли инсонлар устида амалий татбиқ этадилар.

Қуллар, ўз ҳўжайинларини рози қилиш учун мусобақа қилишганидек, ҳур инсонларни сазойи қилиш воситаларини ўйлаб топишга ҳам белларини маҳкам боғлайдилар! Шундай бўлсада, ҳўжайинлари уларни хизматдан қувишади! Чунки, ҳўжайинларнинг табиати бир ўйинни кўравериб сиқилади ва ўйинчиларни дарвоза олдида турган ўйинчиларга алиштиришади…

Шундай бўлсада, келажак қуллар ва қуллар пойи остида пешоналарини тупроққа белаётган ҳўжайинларга эмас, ҳур инсонларгадир! Келажак ‒ ҳур инсонларникидир!

Чунки, башариятнинг ҳуррият йўлидаги кураши беҳуда кетмайди!

Чунки, вайрон қилинган қуллар қўраси қайта тикланмайди

Чунки, парчаланган қуллик кишанлари қайтадан қуйилмайди!

Қуллар сонининг кўпаяётгани, тўғри. Бироқ, ҳур инсонлар сони ҳам кун сайин ортмоқда. Халқлар бутунлай ҳуррият сари юришга қўшилиб, қуллар карвонидан нафрат этмоқда. Қуллар ҳам, агар хоҳлашса, ҳуррият карвонига қўшилишлари мумкин эди. Чунки қуллар, юқорида айтганимдек, бурунларига ҳалқа қўйишлари учун қўра дарвозаси олдида дарвозани қоқиб туришмаса, жаллодларнинг қуллар тизгинини тута оладиган даражада кучлари қолмайди.

Шундай бўлсада, ҳуррият карвони шахдам одимлар отиб йўлида давом этмоқда. Унга йўл асносида минглаб, миллионлаб одамлар қўшилмоқда! Жаллодларнинг бу карвоннинг йўлини тўсиш ёки улар устига қулбаччаларини юргизиб, сафларни парчалаш учун қилаётган ҳаракатлари беҳуда кетмоқда!

Ҳур инсонлар танасини моматалоқ қилаётган қамчи савашлари беҳудадир!

Ғовларни бузган, қояларни парчалаган ва рўпарасида тиконлардан бошқа нарса қолмаган ҳуррият карвони, энди тўхтамайди!

Бу ‒ интилишдан кейинги интилишдир! Кўҳна тажрибаларнинг барчаси ҳуррият билан қуллик ўртасида бўлиб ўтган курашларда ғалаба ҳурриятга насиб этганини кўрсатмоқда. Баъзида ҳурриятнинг қўллари қонаши мумкин, бироқ, ҳал қилувчи зарбанинг ҳурриятники экани аниқдир. Бу ‒ Аллоҳнинг Ер юзидаги қонуниятидир. Зеро, ҳуррият ‒ келажак чўққисидаги олис ғоя бўлиб, қуллик эса ўтмиш ботқоғига нодир чекинишдир.

Қуллар карвони доимо ҳуррият карвонининг йўлини тўсишга ҳаракат қилади ва у, қўрадаги барча қулларни ўз ичига олсада, ҳуррият карвонида иштирок этаётанларни тор‒мор қилишга кучи етмайди. Ҳуррият карвонида бугунги кунда фақатгина йўлбошчилар бор! Қолган қуллар карвони эса, бутун башариятни ўз ичига олган ҳуррият намойишларига қарши тура олмайди.

Бу нақадар очиқ ҳақиқат бўлсада, ундан кўра устиворликда қолишмайдиган бошқа ҳақиқат ҳам бор: ҳуррият карвони қурбонлар бериши, қуллар карвонининг ҳуррият карвонининг баъзи жабҳаларини яралаши, қуллар қамчиси айрим ҳурларнинг таналарини моматалоқ қилиши ва ҳурриятнинг мажбуриятлари бўлиши керак. Ахир, қулликнинг мажбуриятлари бор экан, ҳурриятнинг озодлик бўлгани учун мажбурияти бўлмасинми?!

Бу ҳам, у ҳам ҳақиқат бўлсада, натижа ‒ маълум, ғоя ‒ равшан, йўл ‒ очиқ ва тажрибалар ‒ кўпдир. (Келинг), қуллар карвони ва улардаги қулларни белларидаги камарлари ва кўкаракларидаги нишонлари билан бир чеккага қўяйлик ва ҳуррият карвонидаги ҳур инсонларга қарайлик: уларнинг бошларини қурбонлик ҳисси, кўкаракларини эҳтиром нишони безаб турибди. Биз, натижанинг бардошлиларга берилишини аниқ била туриб, тиконлар билан тўшалган йўлларда шахдам одимлар отаётган ҳуррият карвонига қўшилайлик!

 

 

Дин – янгилик яратиш эмас, эргашишдир! (Аллома Сафар Ҳаваалий)

Дин – янгилик яратиш эмас, эргашишдир!

Маърузачи: Аллома Сафар Ҳаваалий

Мутаржим: Абу Жаъфар ал‒Бухорий

Асл сарлавҳа:الدِّينُ اتِّبَاعٌ لَيْسَ ابْتِدَاعًا

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Барча ҳамдлар Аллоҳга хосдир… Биз Ундан ёрдам, нафсимизнинг ёмонлиги ва амалларимизнинг шумлигидан паноҳ ҳамда мағфират сўраймиз. Аллоҳ ҳидоят қилган одамни адаштирувчи, адаштирган одамни ҳидоятловчи йўқдир. Мен ягона, шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, Муҳаммад эса Унинг бандаси ва элчиси эканига гувоҳлик бераман.

Сўнг …

Гапларнинг тўғрироғи – Аллоҳнинг каломи, йўлларнинг яхшироғи – Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг йўли, ҳар бир янги пайдо бўлган нарса – бидъат ва барча бидъат – залолатдир, ҳар бир залолат эса жаҳаннамга элтгувчидир.

Аллоҳ таборака ва таолодан бизни гапларни эшитган ва уларнинг яхшиларига эргашган кишилар қаторида қилишини, қалбларимизни эшитган оятлар билан хушули қилишини, узву амалларимизни пайғамбаримиз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам етказган ҳидоятга эргашган қилишини тилайман!

Зикр ҳалқаларининг аҳамияти Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам буюрган амрдан келиб чиқади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам асҳобларига Аллоҳни зикр қилишлари учун байъат қилар эдилар. Шунинг учун ҳам, асҳобларига: «Бировингиз биродари учун ўзига яхши кўрмаган нарсаларни яхши кўрмагунича (комил) мўъмин бўла олмайди»− дер эдилар (Имом Бухорий 13, Имом Аҳмад 14008).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам асҳобларига: «Дин – насиҳатдир!», дея пурмаъно жумлани ҳам айтган эдилар (Имом Муслим 205, Термизий 4946). Шунинг учун ўзаро насиҳатлашиб, Аллоҳнинг зикрини олий қилиб, Аллоҳнинг уйларидан бирида, бидъатчи ва фосиқларни ғазаблантириш учун, тўпланиб туриш керак. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай дейди:

﴿ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ

«(У чироқ) бир уйларда (яъни масжидларда ёқилурки), Аллоҳ уларни баланд кўтариб (бино) қилинишига ва уларда Ўзининг номи зикр қилинишига изн берган (яъни амр қилган) эди. У (масжидларда) эртаю кеч У зотни поклайдиган кишилар бордирки, уларни на тижорат ва на олди-сотди Аллоҳни зикр қилишдан, намозни тўкис адо этишдан ва закотни (ҳақдорларга) ато этишдан машғул қила олмас» (Нур: 36, 37).

«Ла илаҳа иллаллоҳ» (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ!) дея берилган гувоҳлик, Аллоҳ таборака ва таолога бўлган иймон, тавҳид ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатига издошлик ришталари бирлаштирган ушбу мажлис ва зикр ҳалқалари, биродарларимизнинг бу дунёдаги бўстонлари, руҳлари ва райҳонларидир. Бу бўстонлар, ҳар бир мўъмин интиладиган ва ҳар кўнгил талпинадиган энг яхши маконлардир.

Биз эргашишга буюрилган Аллоҳнинг дини, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган дин бўлиб, Аллоҳ таоло унинг воситасида бидъатчилар ўйлаб топган ширк ва залолат сингари бидъат ва ифлосликларни Ер юзидан супуриб ташлайди. Натижада, Аллоҳ таолога энг кичик нарсалар билан осийлик қилинади. Демак, Ислом – эргашишдир, янгиликни ўйлаб топиш эмас! Хўш, бу жумланинг маъноси нима?!

Аллоҳ таборака ва таоло Муқаддас Қуръонидаги Анъом сурасининг охирида Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу «Ўнта васият» дея номлаган оятларни нозил қилди. Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу айтди: «Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг муҳри босилган васиятни кўрмоқчи бўлган одам – яъни, гўё Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўзлари ёзиб муҳр босган ва ҳар биримизга юборган мактубини кўрмоқчи бўлган одам − ушбу оятларни ўқисин:

﴿ قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

«Айтинг: «Келинглар, Парвардигорингиз сизларга ҳаром қилган нарсаларни тиловат қилиб берай. У зотга бирон нарсани шерик қилмангиз: ота-онага яхшилик қилингиз; болаларингизни камбағалликдан (қўрқиб) ўлдирмангиз — Биз сизларни ҳам, уларни ҳам ризқлантирурмиз — бузуқ ишларнинг ошкорасига ҳам, махфийсига ҳам яқинлашмангиз; Аллоҳ (ўлдиришни) ҳаром қилган жонларни ўлдирмангиз, магар ҳақ билан (яъни қасос олиш учун ё муртад бўлгани, ёки зино қилгани учун шариат ҳукми билан ўлдиришингиз мумкин). Шояд ақл юргизарсиз, деб сизларни мана шу нарсаларга буюрди. Етимнинг молига то вояга етгунича фақат энг чиройли йўл билан яқинлашингиз! Ўлчов ва тарозини адолат билан тўла тортингиз! Биз ҳеч бир жонни тоқатидан ташқари нарсага таклиф қилмаймиз. Сўзлаганингизда (гувоҳлик берганингизда) гарчи қариндошингиз бўлса ҳам адолат қилингиз! Аллоҳга берган аҳдингизга вафо қилингиз! Шояд эслатма (насиҳат) олурсиз, деб сизларни мана шу нарсага буюрди. Албатта, мана шу Менинг Тўғри Йўлимдир. Бас, шу йўлга эргашинглар! (Бошқа) йўлларга эргашмангизки, улар сизларни Унинг йўлидан узиб қўяр. Шояд тақво қилсангиз, деб сизларни мана шу нарсаларга буюрди» (Анъом: 151–153)» (Табароний «ал−Мўъжамул Кабийр» 9917).

● Муҳр босилган васиятдаги эргашишга фармон ва (дин номи билан) янгилик (бидъат) яратмаслик

Аллоҳ таоло бу ўн васиятни уларнинг энг буюги – Аллоҳ таолони яктолаш ва Унга шерик қилмаслик билан бошлади. Бу – динимиздан илк ўлароқ ўрганишимиз, қатъий риоя қилишимиз ва даъват этишимиз керак бўлган нарсадир. Ҳолбуки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Муоз ибн Жабал разияллоҳу анҳуни Яманга юборар экан, унга шундай деган эдилар: «Дарҳақиқат, сен китоб аҳлидан бўлган қавм олдига борасан. Уларни илк ўлароқ «Ла илаҳа иллаллоҳ» (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ) деб гувоҳлик беришга (бошқа ривоятда: «Аллоҳнинг тавҳидига», яна бошқа ривоятда: «Аллоҳга ибодат қилишга») чорла!»− дедилар (Имом Муслим 29). Бу ривоятларнинг барчаси саҳиҳ бўлиб, ўрталарида бирон зиддият йўқдир. Чунки, Аллоҳга ибодат қилиш ‒ Унинг тавҳиди ва «Ла илаҳа иллаллоҳ» деб шаҳодат беришдир ва бу, биринчи вазифадир.

Охирги васият эса, гўё Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тарафидан муҳр босилгандек. У – Аллоҳ таолонинг ушбу оятидир:

﴿ وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ

«Албатта, мана шу Менинг Тўғри Йўлимдир. Бас, шу йўлга эргашинглар! (Бошқа) йўлларга эргашмангизки, улар сизларни Унинг йўлидан узиб қўяр» (Анъом: 153). Яъни, васият шу ҳидоятни ушлаш, унда юриш ҳамда ўнгу чапга боқмасликдир. Бу, ўнта васиятни тугаллаб, бошқаларини маҳкам тутиб туради. Аллоҳ учун қилинган барча ишнинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам машру қилган нарсаларга мувофиқ бўлиши шартдир.

Шу боис, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ким бизнинг ишимиз бўлмаган амални қилса, у қайтарилгандир»− дедилар (Имом Муслим 4590, Имом Аҳмад 25986). Яъни, ўз эгасига қайтарилгандир. «Бизнинг ишимиз бўлмаган» дейишдан мақсад, барча ишлар шу ишга, яъни, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатига мос бўлиши керак. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қилган иш ҳоким ва устун, бошқа ишлар унга бўйинсунган ва унинг доирасида бўлиши керак. Агар тавҳиддан тортиб, то муомала ва шариат фуруъотларигача бўлган ишлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган ишга зид бўлса, у ишларнинг барчаси (Аллоҳ тарафидан қабул қилинмай), ўз эгасига қайтарилгандир.

● Фотиҳа сураси ва у ўз ичига олган «эргашиш» ҳақиқати

Бу дин «янгилик яратиш» эмас, эргашиш бўлгани ва нафсу ҳавога бўйинсунмагани боис, Фотиҳа сурасининг аҳамияти ва буюклиги туфайли Аллоҳ таоло уни намознинг ҳар бир ракаатида ўқишни машру қилди. Барча мусулмон намозининг ҳар бир ракаатида Қуръоннинг онаси ва Қуръондаги энг фазилатли сура бўлмиш Фотиҳани фарз ўлароқ ўқийди ва биз ҳам ўқиймиз. Ҳолбуки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Фотиҳа сурасини ўқимай намоз ўқиган одамнинг намози тўкис эмасдир!» дедилар (Имом Молик 188, Имом Муслим 904). Мазкур Фотиҳа сураси шу маънони, яъни, «Ислом дини янгилик яратиш эмас, эргашиш» эканини кафолатлаган.

Фотиҳа сураси тавҳид ва дин ишларини ўз ичига олган. Агар биз тавҳиднинг айрим уламолар тақсимлаган тўртта: Улуҳийят, Рубубийят, Исм ва сифатлар, Итоат ва Эргашиш тавҳидини назарда тутсак, уларнинг барчаси Фотиҳа сурасида кафолатланган.

Мазкур тақсим истилоҳий бўлиб, уни тўртта ёки камайтириб иккита қилинса ва: Тавҳид икки қисмдир: «Илмий эътиқодий тавҳид» ва бунинг ичига Исм ва сифатлардаги тавҳид ҳам киради ҳамда «Ибодат тавҳиди» деб ҳам аталган «Талаб қилинган амалий тавҳид ёки Улуҳийят тавҳиди»дир, дейилса ҳам бўлаверади. Рубубийят тавҳиди бундай тақсимотда исм ва сифатлардаги тавҳид ичига кирса, унинг айрим жиҳатлари «Улуҳийят тавҳиди» ичига ҳам киради.

Хуллас, энг катта фарзлардан бири ва Аллоҳ таолонинг бандалари устидаги ҳаққи бўлган тавҳидни мустақил суратда «Итоат ва эргашиш тавҳиди» десак ҳам, ёки «Итоат ва эргашиш тавҳиди» десак ҳам натижа бир бўлгани боис, Фотиҳа сураси уни барча қисмлари ва турлари билан ўз ичига олгандир.

Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло Рубуийят тавҳидини:

﴿ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

«Барча оламлар Робби бўлган Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин!» (Фотиҳа: 2) оятида зикр қилди ва бу оят Рубубийят тавҳидини ўз ичига олди.

﴿ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

«Беҳад меҳрибон ва ўта раҳмли» (Фотиҳа: 3) ояти эса Исм ва сифатлардаги тавҳидни ўз ичига олади.

﴿ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ

«Қиёмат кунининг эгаси» (Фотиҳа: 4) ояти эса, Исм ва сифатлардаги тавҳид билан бирга, энг даҳшатли кун ва иймон рукнларидан бири – Қиёмат куни, Жазо ва Тақдирлар кунинини эслатишни ҳам ўз ичига олган. У кунда тарозилар қурилади, амаллар ё қабул қилинади ёки рад этилади. У кунда одамлар икки гуруҳга айрилишади: бу гуруҳларнинг бири жаннатга, бошқаси эса жаҳаннамга киради.

Сўнгра Аллоҳ таоло:

﴿ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ

«Биз Сенгагина ибодат қиламиз ва Сендангина ёрдам сўраймиз!»− деди (Фотиҳа: 5). Бу – Ибодат ва Улуҳийят тавҳидидир. Бу – Аллоҳ таолони ибодат билан яктолашдир. Шунинг учун ҳам «Сенгагина» олмоши ибодат ва ёрдам сўрашни Аллоҳгагина чеклаб, феълдан муқаддам келган: «Биз Сенгагина ибодат қиламиз ва Сендангина ёрдам сўраймиз!»− деди (Фотиҳа: 5). (Араб тилида жўналиш келишиги одатда феълдан кейин келади. Бирон ҳаракатни кимсага хослаш ёки тингловчининг эътиборини қаратиш учун эса, феълдан олдин ҳам келади). Бу, Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятига ҳам ўхшаб кетади:

﴿ قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا

«Айтинг: «У (Аллоҳ) Раҳмон — Меҳрибондир. Бизлар Унга иймон келтирдик ва ёлғиз Унинг Ўзига таваккул қилдик — суяндик» (Мулк: 29). Бу ҳам, юқоридаги оят каби, Улуҳийят тавҳидини ўз ичига олади.

Ҳа, Аллоҳ таолога ибодат қилиш биз интилаётган ғоя бўлиб, мақсадимиз Аллоҳ субҳонаҳу ва таолонинг ризосига эришиш ҳамда Унинг жамолини жаннатда кўришдир. −Аллоҳ таоло бизу сизларга ушбу неъматни насиб этсин!– Бу, Аллоҳ таолога ибодат қилаётган барча мўъминнинг ғоясидир.

﴿ إِيَّاكَ نَعْبُدُ

«Сенгагина ибодат қиламиз!» (Фотиҳа: 5). Роббимиз, биз Сенгагина ибодат қиламиз! Сенинг юзингни мақсад қиламиз! Бизни жаннат аҳлидан қилишингни истаймиз! Бизга саховатли юзингни кўришга муяссар қилишингни сўраймиз! Бинобарин, Аллоҳ таолонинг муборак юзига боқиш, аввалги яшаб ўтган ва енг шимарган умматлар ва солиҳ инсонларнинг ғояси эди.

Кейин, Аллоҳ таолонинг:

﴿ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ

«Сендангина ёрдам сўраймиз!» ояти бор (Фотиҳа: 5).  

Мазкур ғояни амалга ошириш учун восита ва ёрдамчи Аллоҳ таолонинг ўзидангина бўлиши мумкин. Зеро ишларнинг барчаси Аллоҳдан ва Аллоҳга қайтади. Бу ишда бизнинг на кучимиз ва на қудратимиз бордир.

Аллоҳ таоло ҳадис қудсийда: «Мен намозни Ўзим билан бандам ўртасида иккига айирдим»− деди (Имом Молик «Муваттоъ» 188, Имом Муслим 395). Келинглар, банданинг:

﴿ اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنعَمتَ عَلَيهِمْ غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ

«Бизларни, ғазабга дучор бўлмаган ва ҳақ йўлдан тоймаган зотларга инъом қилган йўлинг бўлмиш — Тўғри йўлга йўллагайсан» (Фотиҳа: 6, 7)дея илтижо қилган (Фотиҳа сурасининг) иккинчи яримига боқайлик.

Биз Аллоҳнинг китоби ҳақида тафаккур қилишимиз, Аллоҳнинг китобини тушунишимиз керак. Чунки, бу буюк сурани намозимизнинг ҳар бир ракаатида такрорлашимиз буюк ҳикмат учун фарз қилингандир. Зеро, Аллоҳнинг ҳар бир каломида ҳикмат, ибрат ва насиҳат бордир. Шундай экан, фарз ёки нафл намозларнинг ҳар бирида такрорланаётган энг буюк сура ҳақида нима дейсиз?!

﴿ اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ

«Бизларни, … Тўғри йўлга йўллагайсан» (Фотиҳа: 6, 7). Бу – Аллоҳ таолодан Тўғри йўлга ҳидоят қилишини ҳар бир ракаатда сўраган тилагимиздир. Хўш, Тўғри йўл қайсидир?

Тўғри йўл – «Дин − эргашишдир» деган сўзимизнинг мазмунидир. Тўғри йўл – Исломдир. У – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳидояти, Аллоҳ таолога итоат ва Ундан бошқа бирон зот учун ўнг ёки чапга оғмасликдир. Чунки, салаф солиҳлардан бири: «Тўғри йўл – Абу Бакр ва Умар разияллоҳу анҳумолардир»− деган. Яъни Абу Бакр ва Умар разияллоҳу анҳумо ва салаф солиҳ раҳимаҳумуллоҳлар юрган йўлдир. Агар биз Қуръон ёки Ислом ёхуд суннат ёда хулафойи рошидийнлар десак, буларнинг барчаси Аллоҳ субҳонаҳу ва таолодан ҳидоят қилишини тилаётганимиз Тўғри йўл ичига киради.

Шунинг учун ҳам, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ушбу:

﴿ وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ

«Дарҳақиқат, бу – Менинг Тўғри йўлимдир, бас, унга эргашингиз!» (Анъом: 153) оятини, мактабларда ўқувчиларга жуғрофий ва арифметик масалаларни тушунтиришда қўлланилган услуб билан, амалий суратда баён қилиб бердилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам битта тўғри чизиқни чизиб, унинг ўнг ва чап тарафларига бир неча чизиқлар чиздилар ва: Бу – Тўғри йўлдир ва у, Менинг Тўғри йўлимдир. «Дарҳақиқат, бу – Менинг Тўғри йўлимдир ва унга эргашинглар!»,− дедилар. Ушбу Тўғри йўл – Ислом ва суннатдир. Бу чизиқлар эса ҳар бир замон ва маконда кўпайган ва кўпаяверадиган истак, бидъат ва залолатлардир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Яҳудийлар етмиш бир гуруҳга бўлиндилар ва уларнинг биттасидан бошқа барчаси жаҳаннамдадир. Насронийлар етмиш икки гуруҳга бўлиндилар ва уларнинг биттасидан бошқа барчаси жаҳаннамдадир. Бу уммат тез кунда етмиш уч гуруҳга бўлинади ва улардан биттасидан бошқа барчаси жаҳаннамдадир» деганлар (Шу мазмундаги ҳадис: Ибн Можа 3992). Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга: (Умматингиздан жаннатга кирадиган у бир гуруҳдаги одамлар) кимлар?,− деб сўралганида бир ривоятда: «Жамоат!» − деб (Ҳоким 443), иккинчи ривоятда эса: «Бугун Мен ва асҳобларим турган нарса (йўл)»− деб жавоб берганлар (Ҳоким 444). Тўғри чизиқ атрофидаги чизиқлар эса, Аллоҳ таолога асраши учун дуо қилганимиз ўша гуруҳлар, залолатлар ва истаклардир. Биз, Аллоҳ таолодан Тўғри йўл – Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг дини ва суннатига эргашишда устивор қилишини ёлбориб сўраймиз.

Тўғри йўлдан оғиш ва нафсу ҳаво ҳамда бидъатларга эргашиш – кўҳна ҳолатдир. Бу оятнинг ўзи ҳам шуни кўрсатмоқда. У, Аллоҳ таоло биздан аввал Китоблар ато этган, лекин, Тўғри йўлдан оғган икки уммат – яҳудий ва насронийларга ишора қилмоқда.

Ҳатто, улардан ҳам нарига кетса, башариятнинг барча залолати ва тавҳиддан ширкка оғишининг асоси (дин номи остида) янгиликлар ўйлаб топиш ва ДИНга эргашмаслик эканини кўрамиз.

Одамзот ҳаётидаги ширк ‒ бидъатлар, бидъатларни ўйлаб топиш, истакларга (кўр−кўрона) эргашиш ва уларни Шайтоннинг чиройли қилиб кўрсатишидир. Чунки, Аллоҳ таоло биринчи отамиз Одам алайҳиссаломни тавҳидга фитратланган пайғамбар қилиб яратганидан сўнгра, уни Аллоҳ субҳонаҳу ва таолонинг Ўзигина барча нарсаларни биладиган, одамзод ибодатнинг барча турлари билан йўналиши шарт бўлган Роб Илоҳ эканини биладиган қилиб қўйди. Шунинг учун одамзотнинг барча фарзанди фитрат узра дунёга келади. Дунёга келганидан кейин эса «ота−онаси уни яҳудий ёки насроний ёхуд мажусий қилади» (Имом Бухорий 1358). Бошқача сўз билан айтадиган бўлсак, жамият, муҳит ва тарбия болани Тўғри йўлдан оздиради.

Бу, Аллоҳ таоло айтган ушбу оятнинг тасдиқидир:

﴿ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا

«Парвардигорингиз Одам болаларининг белларидан (яъни пушти камарларидан то Қиёмат Кунигача дунёга келадиган барча) зурриётларини олиб: «Мен Пар­вардигорингиз эмасманми?», деб, ўзларига қарши гувоҳ қилганида, улар: «Ҳақиқатан Сен Парвардигоримизсан, бизлар бунга шоҳидмиз», деганларини эсланг!» (Аъроф: 172). Булар Аллоҳ таоло Одам алайҳиссаломнинг орқасини силаганида икки гуруҳ: оқ ва қора бўлган зурриётларидир. Ўшанда Аллоҳ таоло: «Булар жаннат учун, (улар қилган ишга) эътибор бермайман! Мана булар эса жаҳаннам учун, (улар қилган ишга) эътибор бермайман!»− деди (Ҳоким 84) ва улардан аҳду паймонни олди. Қиёмат кунида унутган одамларга ўша аҳду паймонни эслатади ва: Мен бобокалонингнинг пушти камарида турган пайтингда сендан «Менга ширк келтирмайсан!» деб аҳду паймон олганман!,− дейди.

● Башарият ҳаётида содир бўлган илк ширк ва илк залолат

Ислом умматининг илм денгизи ҳисобланган Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳумо айтганидек, Одам алайҳиссаломнинг зурриёти ўн аср давомида тавҳид билан қолди. Бу ўн аср ичида обид, ибодат, тақво, парҳез ва хушу билан донғи чиққан солиҳ кишилар етишиб чиқдилар. Одамлар уларни севдилар, ардоқладилар, ибодат ва хушуларига лол қолдилар. Яхшилик ва Аллоҳ таолога яқин бўлиш аломатларини кўрганлари боис, уларнинг солиҳ, дўст ва суюкли банда эканликларида шубҳа қилмадилар. Аллоҳ таоло Қуръон Каримида уларнинг исмлари Вадд, Сувоъ, Яғус, Яъуқ ва Наср бўлиб, солиҳ инсонлар, мужтаҳид обидлар эканини зикр қилди. Улар тавҳид даври тугаган авлодлардан аввалги авлодда яшашган ва улардан кейин ширк пайдо бўлган эди.

Оламдан ўтишгач уларнинг издошлари нима қилишди? Улар шундай мазмундаги гапни айтишди: Биз уларни кўриб Аллоҳ таолога бўлган ибодатни эсга олар эдик. Улар бизга Аллоҳни эслатишар, савобли ишларга буюришар, гуноҳ ишлардан қайтаришар, Аллоҳга яқинлаштирадиган барча эзгу ишларни бизга айтишар ва ўзлари уларни ҳаётга татбиқ қилишар эди. Буни биз ўз кўзимиз билан кўрар эдик. Энди эса улар оламдан ўтдилар. Уларнинг ибодатларини қандай эслаймиз? Тоату ибодатда уларга қандай ўхшаймиз ва улар каби қандай ҳаракат қиламиз?

Уларнинг олдига шайтон келди ва: Модомик улар вафот этишган экан, суратларини чизиб олсангиз, бу суратларни кўрган пайтингизда Аллоҳнинг ибодатларини эслайсизлар. – Гўё, бу суратлар йўқолган ҳақиқатнинг таъбири ва мисоли бўлади – бу суратларни кўрганингиз маҳал ўша солиҳ бандалар: Вадд, Сувоъ, Яғус, Яъуқ ва Насрни кўргандек бўласизлар ва худди уларнинг тириклик даврларидагидек Аллоҳ таолога ибодат қилиб, Аллоҳнинг итоатида тиришасизлар,− деди ва улар солиҳ одамларнинг расмларини чиздилар.

Хўш, Аллоҳ таоло бунга рухсат берганмиди? Ёки:

﴿ أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ

«Балки улар (Макка мушриклари) учун (куфр ва ширк каби) Аллоҳ буюрмаган нарсаларни — «дин»ни уларга шариат қилиб берган шериклари — бутлари бордир?!» (Шўро: 21). Лекин, улар расмни чиздилар. Кейинги – иккинчи, сўнгра учинчи авлод келди. Биринчи авлод суратларни кўриб солиҳ инсонларни эслар ва Аллоҳ таолога ибодат қилар эди. Биринчи авлод кетганидан кейин нима бўлди? Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу айтганидек, билим йўқолди! Яъни, замон ўтиши билан авлодларда билим камая бошлади. Охири, Аллоҳ таоло янги даъват ва янги пайғамбарни юборди. Бу ҳодисалар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг пайғамбарлигидан аввал бўлиб ўтган эди. Аллоҳ таоло ҳар бир фатрат замонида пайғамбарни юборар эди. Аллоҳ таоло ҳар бир асрда бу умматга Ислом динини янгитдан танитадиган киши (ёки кишилар)ни тайёрлаб қўяди.

Шайтон кейинги авлодлар олдига келди ва: Сизлардан аввалги авлодлар бу бут ва суратларга сиғинишар эди,− деди. Янги авлодлар Аллоҳни қўйиб мазкур бут ва суратларга сиғиниб, уларга дуо ва илтижода бўлишар ҳамда: Булар бизни Аллоҳ таолога яқинлаштиради! Биз − бечора, гуноҳу хатоларга ботган инсонлармиз. Шундай экан қандай қилиб Аллоҳ таолога яқин бўла оламиз? Яқинлашишимиз мумкин эмас!,− дейишар эди.

Шайтон шундай васваса қилди ва улар: Биз Аллоҳ таолога ўша солиҳ инсонлар воситаси билангина ибодат қиламиз. Шунинг учун уларни Бизни Аллоҳ таолога яқинлаштиришлари ҳамда Аллоҳнинг ҳузурида шафоат қилишлари учун васила – восита қиламиз!,− дейишди ва мазкур суратларга шайтоний шубҳалар билан сиғина бошлашди. Улар Аллоҳ таолони қўйиб сурат ва бутларга ибодат қила бошлашди!! Аллоҳнинг тавҳиди унутилди. Аллоҳ таоло улар ичига Нуҳ алайҳис солату вассаломни пайғамбар қилиб юборди. Нуҳ алайҳиссалом бу авлодни тўққиз юз эллик йил Ислом динига чорлади. Субҳоналлоҳ! У даврда одамзотнинг умри шунчалар узун бўлар экан. Аллоҳ таоло у авлодларга шу умрлари мобайнида ҳам ҳужжатни барпо қилди. Шундай бўлсада, Аллоҳ таоло зикр қилганидек, Унга жуда ҳам озчилик иймон келтирди.

Бу – одамзот ҳаётида содир бўлган илк ширк эди. Нуҳ алайҳиссалом эса одамларни ширкдан тавҳидга қайтариш учун Аллоҳ таоло тарафидан юборилган илк пайғамбар бўлди.

● Нийятнинг ўзи, солиҳ амал учун етарли эмасдир

Хўш, мазкур солиҳ инсонларнинг расмларини чизган одамнинг нийятлари ёмон бўлганмиди? Улар ўзларини жаҳаннамга олиб кирадиган амални қилишмоқчи эдиларми? Улар Аллоҳ таолодан узоқ бўлиш ёки бошларига Аллоҳнинг ғазаби ёғилиши учун солиҳ инсонларнинг расмларини чизишган ёки ҳайкалларини тиклашганмиди?

Табиийки, улар буларнинг ҳеч бирини хоҳлашмаган ва, зотан, бу уларнинг ҳикоясидан кўриниб турибди. Шунинг учун бидъатчи ёки ўз истаги орқасидан кўр−кўрона юрган одамнинг: «Бизнинг мақсадимиз фақатгина яхшилик эди! Нийятимиз ёмон эмас, тўғрилик эди!»− деб баҳона қидиришларига биронта ҳам ҳужжат йўқ. Тўғри, биз сизларнинг нийятларингиз ҳақида гапирмаяпмиз. Нийятларингиз яхши бўлиши мумкин. Чунки, Нуҳ алайҳиссалом қавмининг мақсади, нийятлари ҳам ёмон эмас ва ўзларининг жаҳаннам аҳлидан бири бўлишни исташмаган эди. Ҳатто, «Биз динда, дин номи остида биронта янгилик яратмоқчимиз!» ҳам демаган балки мақсадлари яхши эди. Аммо, ўз ташаббуслари билан бўлгани ҳамда Аллоҳнинг шариати ва ваҳийсига эргашмай дин ниқоби остида янгилик яратганлари учун, бу мақсадлари уларга фойда бермади.

Шунинг учун, энди, Аллоҳ азза ва жалладан ҳар намоз ва ҳар ракаатда улардек қилмаслиги, бизни Тўғри йўлда устивор тутиши, уларнинг йўлларидан асраши учун мадад тилаганимиз икки умматга қайтамиз. Юқоридаги ҳолатни Аллоҳ тарафидан ғазаб қилинган уммат – яҳудийларда мавжуд эканини кўрамиз.

Яҳудий халқи, худди насроний халқлар залолатга хосланганидек, ғазаб қилинишга хосланди. Ҳолбуки, ҳар иккиси ҳам мушрик халқлардир. Аллоҳ таоло улар ҳақида шундай деди:

﴿ وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ

«Яҳудийлар: Узайр – Аллоҳнинг ўғли, насронийлар эса: Масиҳ – Аллоҳнинг ўғли!,− дедилар» (Тавба: 30).

Ҳа, уларнинг ҳар иккиси ҳам Аллоҳга ширк келтирдилар, кофир бўлдилар ва уларга азоб ваъда қилинди. Бу ҳақда Аллоҳ таоло Қуръонида хабар берганидек, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам хабар бердлар. Зеро, бу икки уммат ичидан кимга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг дини етиб борар ва у унга иймон келтирмас экан, жаҳаннам аҳлидан бири бўлади.

Энди бу икки халқнинг аҳволига бир назар ташлайлик. Сизлар Аллоҳнинг китобида Фотиҳа сурасидан кейин Бақара сурасини ўқийсизлар. Ушбу муаззам китоб ўзидан аввалги барча самовий китобларни ўз ичига олган ва тасдиқлаган. Аввалги китобларда келган барча хабарларни Қуръон Карим ўз ичига олган ва унга қўшимчалар қўшган. Фотиҳа сураси Қуръон ўз ичига олган барча маълумотларни ўз ичида мужассам қилган. Шунинг учун Фотиҳа сурасини ўқисак, Қуръоннинг хулосасини ўқиган бўламиз.

Бақара сурасини ўқиган пайтимизда эса, Фотиҳа сурасида ўқиган нарсаларимизнинг тафсилоти билан танишамиз. Бақара сурасида нималар билан танишамиз? Исроил ўғиллари ҳақида у ерда қанча гап ўтган? Исроил ўғиллари ҳақидаги хабарлар, гарчи кўпроқ яҳудийлар ҳақида бўлсада, икки турли бўлиб, яҳудийлар ва насронийлар ҳақидадир. У ерда муҳим савол туғилади: Нега яҳудий халқи ғазабга хосланган? Улар нима учун ва қандай қилиб Аллоҳ таолога қарши ўжарлик қилишган?

● Яҳудийлар залолатининг айрим кўринишлари

Яҳудийлар қиссаларини ўқир экан, мўъминнинг бадани жимирлаб кетади. Аллоҳ таоло уларни Фиръавндан, Фиръавннинг аъёнлари ва қавмидан қутқариб, душман қўлга олишига бир баҳя қолганида денгизда қуруқ йўл очиб, душманларини чўктириб ҳалок қилди ва улар саломат чиқиб келишди. Кейин нима бўлди?

Аллоҳга шукр қилдиларми? Аллоҳнинг динида устивор турдиларми? Аллоҳнинг элчиси Мусо алайҳиссаломга эргашдиларми?

Йўқ! Бутларга сиғинаётган одамларни кўрдилар. Ўзлари Мисрда Фиръавнга ибодат қилишар эди! Энди эса бутларга сиғинаётган одамларни кўришди! Уллар, Аллоҳ таоло ҳикоя қилганидек, Мусо алайҳиссаломга:

﴿ اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا

«Бизга ҳам илоҳ қилиб беринг!»− дедилар (Аъроф: 138).

Субҳоналлоҳ! Аллоҳнинг неъматлари, тавҳиди ва шукронаси қаерда қолди?!

Улар ўша одамларникидек илоҳни талаб қилдилар!

Кейин, Мусо алайҳиссалом Тавротни қабул қилиб олиш учун кетди. Аллоҳдан тахталарни қабул қилиб олди ва қавмидан қирқ кун олисда қолди. Қайтиб келганида адашган Сомирий дин ниқоби остида янгилик ихтиро қилиб, Исроил ўғилларини тавҳиддан ширкка буриб қўйганига шоҳид бўлди. Бу одам пайғамбар йўлидан кетди ва тиллодан бузоқ ҳайкалини ясаб: Бу – сизларнинг ва Мусонинг тангрисидир!,− деди. Қавмнинг аксарияти буни тасдиқлаб, иймон келтириб, бузоққа сиғинди! Яҳудийларнинг бир гуруҳи ҳозирги кунимизгача бузоққа сиғинмоқда ва уларни «сомира» ёки «сомирийлар» деб аталади. Субҳонаддоҳ. Бу гуруҳ бузоққа сиғинади!!

Бу воқеъадан кейин Исроил ўғилларининг ҳаётида бошқа насалар ҳам бўлиб ўтди. Улар: Бизга Аллоҳ таолони аниқ кўрсат!,− деган талабни қўйишди. Аллоҳ таоло уларга ширинлик ва бедана ато этди. Бироқ, Исроил ўғиллари: Йўқ! Биз сабзавот, бодринг, фасуль ва ясмиқни хоҳлаймиз,− дейишди. Аллоҳ таоло уларни сигир бўғизлашга буюриб:

﴿ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً

«Аллоҳ сизларга сигир сўйишни буюрди», яъни, битта сигирни олиб, уни сўйинглар!, деганида эса (Бақара: 67) эркалашиб, ўжарлик қила бошлашди. Оқибатда, узоқ давом этган ўжарликдан сўнгра сўя олмасликларига оз қолганидагина бир сигирни бўғизладилар:

﴿ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

«узоқ машаққатлар чекиб (ўша айтилган сифатларга эга бўлган сигирни топиб) сўйдилар» (Бақара: 71).

Биз, бу халқ ҳақида бошқа мақсадда эмас, фақатгина, ибрат олиш учун узоқ гапиришни хоҳлаймиз. Ундай бўлса, биз, яҳудийларда кўрмоқчи бўлган сифатлар нима? Улар Аллоҳ таолога била туриб осийлик қилишади ва ширк келтиришади. Ҳолбуки, Алий разияллоҳу анҳу улар ҳақида шундай деган: «Оёқларига теккан денгиз суви қуриши биланоқ:

﴿ اجْعَل لَنَا إِلَهاً كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ

«Бизга ҳам уларникидек илоҳ қилиб беринг!»− дедилар (Аъроф: 138). Мусо алайҳиссалом улардан қирқ кун айри қолиши билан эса бузоққа сиғиндилар».

Аллоҳ таоло бу халққа қишлоққа – Муқаддас ерга киришга буюрди ва уларга ғалабани ваъда қилди. Улар эса Мусо алайҳиссаломга:

﴿ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ

«Сен Роббинг билан бирга бориб жанг қилавер! Биз шу ерда ўтириб турамиз!»− дедилар (Моида: 24). Бу – расволик эди! Аллоҳ таолога расволикдан сиғинамиз! Аллоҳнинг дини олдиларида, Калимуллоҳ уларга йўл кўрсатиб, даъват қилмоқда! Бироқ, улар била туриб булардан юз ўгирдилар!

Шунинг учун ҳам буюк имом Суфён ибн Уйайна раҳимаҳуллоҳ ҳам шундай деган. У айтган гап Умматнинг билим уммони Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳудан нақл қилинган: «Адашган олимларимизда яҳудийларга, адашган обидларимизда эса насронийларга менгзашлик бор!».

Биз:

﴿ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ

«Бизларни, ғазабга дучор бўлмаган ва ҳақ йўлдан тоймаган зотларга инъом қилган йўлинг бўлмиш — Тўғри йўлга йўллагайсан» (Фотиҳа: 6 – 7) дейишимиз билан, яҳудийлар залолати каби залолат ва насронийлар йўли ва ибодати бўлган жаҳолат ва залолат йўли билан ибодат қилишни хоҳламаймиз. Балки, Аллоҳ таоло бошқа бир оятда зикр қилган ва инъомлар ато этган бандаларнинг йўлини назарда тутамиз ва шугина Тўғри йўлдир::

﴿ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا

«Кимда-ким Аллоҳ ва пайғамбарга итоат этса, ана ўшалар Аллоҳ инъомларига сазовор бўлган зотлар — пайғамбарлар ҳақ-рост иймон эгалари, шаҳидлар ва фақат яхши амаллар билан ўтган кишилар билан бирга бўлурлар. Улар эса энг яхши ҳамроҳлардир» (Нсо: 69).

● Калом аҳли залолатда яҳудийларга менгзадилар

Билим йўлидан адашган залолатдагиларнинг бу уммат ичида ҳам кўп намуналари бордир. Буларнинг энг катта намуналари Калом олимлари деб аталган мантиқшунослардир. Улар Аллоҳнинг динини фалсафаларга, чигал ва мавҳум ишларга айлантириб, юнонларнинг гаплари ва мантиқдаги қоидаларини ва мутахассисларгина била оладиган бошқа нарсаларни киритиб ташладилар. Буларнинг чанги барча ишларда оммани ҳам кирлатди. Калом аҳллари Аллоҳ таолога била туриб осий бўлган ғазаб қилинган яҳудийларга жуда ҳам ўхшашдир.

Булар шундай дейдилар: Дин – эргашиш эмас! Биз уни ваҳий билан олмаймиз. Қуръон ва суннат насслари аниқ хабарни ифода этмайди – Аллоҳ сақласин! – Аниқ хабарни қаердан оламиз?! Аниқ хабарлар илмий хулосалар ва ақллари қийналган назарий ҳужжатларда мавжуддир! Қуръон ва суннат насслари эса шубҳали кўринишлардир.

Ҳа, улар шундай дейдилар ва уларга, Аллоҳ сақласин, шайтонлари шундай васваса қилишмоқда.

Ҳаммага аён бўлиши учун битта мисол келтирамиз. У – Аллоҳ таолонинг бандаларидан юксакдалигидир.Аллоҳ таолонинг барча махлуқларидан юксакда ва Аршнинг устида эканини ким инкор этади? Ҳолбуки, Аллоҳ таоло Қуръон Каримда:

﴿ الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى

«Раҳмон (Аллоҳ) Аршга кўтарилди»− деган (Тоҳа: 5).

Кўтарилишдан кўра юксакликнинг ўзи аниқ кўринмоқда. Ҳар бир инсондаги фитрат Аллоҳ таолонинг юксакда, Олам устидаги осмонда эканига шоҳиддир. Булар эса калондимоғлик ила фитратга қарши туриб, уни инкор этдилар ва: Ақлий ҳужжатлар Аллоҳ хабар берганидек Аллоҳнинг осмонда экани кўрсатмаяпти,− дедилар. Аллоҳ асрасин! Улар бу гаплари билан шу мавзудаги бутун оят ва ҳадисларни рад этиб, инкор қилдилар ва: Аллоҳ таоло бу оламнинг на ичи ва на ташқарисида, на ўнги ва на чапида, на усти ва на остидадир, дедилар. Аллоҳ таолодан офият сўраймиз!

Шайхулислом Ибн Таймийя раҳимаҳуллоҳ шундай дейди: «Агар бировга йўқ нарсани таърифлаб беринг−чи, дейилса у шундай жавоб беради: Оламнинг на ичи ва на ташқарисида, на усти ва на остида, на ўнги ва на чапида бўлмаган нарса «йўқ»дир». Бундан ортиқ мукаммал жавобни топиш қийин. Бироқ улар: Бунинг учун қатъий далиллар ва ақлий ҳужжатлар керак,− дейишади.

Демак, уларнинг тасаввурида Қуръон ва суннатга эмас, ўзларининг ақллари ва фикрларига эргашиш керак. Шунинг учун ҳам, улар муаззам ҳайрат ичидадирлар.

Ўша «ақллилар»га ва омма ичидаги Аллоҳ раҳм қилмаган талайгина одамларга: Аллоҳ таоло айтди! Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтди!,− десангиз сизга: Бу менинг ақлимга тўғри келмаяпти! Сенинг ақлингга қандай тўғри келаяпти?!,− дейишади. Субҳоналлоҳ! Аллоҳ бизни ақлимизга ташлаб қўйганми?!

Бу «ақллилар» ўз ақл ва билимларини олишаётган Афлотун, Арасту ва бошқа файласуфлар, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам юборилишларидан илгари яшаганлар. Шундай эмасми?! Агар уларда ҳидоят, эзгулик, ҳақиқат ва Тўғри йўл бўлса эди, одамлар Аллоҳ таолонинг Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламни пайғамбар қилиб юборишига муҳтож бўлишмас эди. Лекин, Аллоҳ таоло Уни пайғамбар қилиб жўнатди ва бизга Унга издош бўлишни буюрди. Демак, Унинг шариатидан бошқа барча йўллар ким тарафидан айтилган бўлса ҳам залолатдир. Ақллар Аллоҳнинг шариати, Аллоҳнинг исму сифатлари ва тавҳид масалаларида қонун чиқара олса, бу – ширк бўлади. Бироқ, оммадан бири ақл чиқарган қонунларни: Ширк эмас. Бу, ақлнинг зоҳирий ҳукмидир. Мен Аллоҳдан бошқа бирон зот таъсир эта олишига ишонмайман. Чунки таъсир этувчи зот – Аллоҳдир. Лекин, бу – восита, холос,− дейди. Биз ундан: Бунинг далили нима? Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бизларни мурдалар ёки мозорларда ётган одамларни восита қилишга буюрганмилар?,− деб сўраймиз. У: Бунинг далили йўқ. Лекин, ақл ва фикр билан кўриниб турибди,− деб жавоб беради.

Биз яна истаклар ортидан кўр−кўрона эргашиш, гарчи ақл деб аташса ҳам гумон ва шубҳалар ортидан юришга қайтамиз. Улар ҳайронлигу залолат ботқоғига ботдилар.

Калом илмига киришган, Аллоҳнинг ҳидоятидан йўқсил ҳолатда бундай баҳсу мунозараларга берилган одам пушаймон бўлади, адашади ва дарбадар бўлади. Улар ичидан бу йўлдан қутилганлардан бири ҳисобланган Жувайний ўлими олдидан шундай деган: «Ўзимни тўлқинли денгизга урдим ва Ислом уламолари таъқиқлаган сувларда суздим. Мана энди Нисобур кампирларининг динида – илк фитратда – жонимни таслим қилаяпман. Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло мағфират қилмаса Ибн Жувайнийнинг ҳолига вой!».

Бу одам кампирлар дини – илк фитрат – билан ўлди. Тўлқинли денгизни ва унда сузганича масофаларни ташлаб кетди. Аллоҳнинг шариатига зид бўлган барча нарса гарчи фалсафа ёки фан, масалан, психология фани, иқтисод фани, сиёсатшунослик фани деб аталсада, масала унинг фанлиги ёки фан деб аталишида эмас. Масалан, жодугарликни ўрганиш куфрдир. Чунки Аллоҳ таоло:

﴿ حَتَّى يَقُولا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ

«Ҳолбуки, у фаришталар: «Биз фақатгина фитнамиз (яъни одамларни алдаб имтиҳон қилиш учун юборилганмиз), бас, (биз айтган нарсаларни қилиб) кофир бўлиб қолма», демасдан туриб ҳеч кимга ҳеч нарса ўргатмас эдилар» деган (Бақара: 102). Икки муаллим – Ҳорут ва Морут одамларга сеҳргарликни ўргатишди. Улар: Сиз сеҳрни ўрганмоқчимисиз?,− дейишар ва одам: Ҳа,− деса: Биз – фитнамиз, кофир бўлманг!,− дейишар эди. Яъни, агар биз сизга буни ўргатсак, сиз кофир бўласиз,− дейишар эди. Демак, сеҳр – куфрдир. Аллоҳ таоло эса уни «илм» − фан деб атади.

Демак, бу ерда масала унинг илм экани эмас. Лекин, бу мантиқ илмига эргашиш керакми? У, Аллоҳнинг ваҳийларидан бирими? Салаф солиҳ бу илм билан шуғулланганми? Мана шуни билиш асосдир! Йўқса, илмлар жуда ҳам кўп. Унутмаслигимиз керакки, мезон Аллоҳ таолонинг Қуръони ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатларидир. Демак, яҳудийларга Ислом уммати ичидан Аллоҳнинг дини ва Қуръонидан била туриб воз кечган одамлар менгзашади.

Аллоҳ таоло ушбу Каъба ҳақида:

﴿ وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا

«Эсланг: «Байтуллоҳни одамлар учун зиёратгоҳ ва тинч жой қилдик ва Иброҳимнинг (Каъбатуллоҳни бино қилаётган вақтида) турган ўрнини намозгоҳ қилиб олинг, (дедик)» (Бақара: 125).

Аллоҳ бизга унинг Қора тошини ўпиш имконини берди ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам буни машру қилдилар. Шундай бўлсада, Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳу Қора тошга: «Аллоҳ номига онт ичиб айтаманки, мен сенинг на фойда ва на зарар бера оладиган тош эканингни биламан. Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам сени ўпганини кўрмаганимда сени ўпмас эдим» деган.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу Қора тошни ҳурмат қилгани ва уни эъзозлаганида ҳеч шубҳа йўқ. Шундай бўлсада, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Аллоҳ машруъ қилган пайтдан бошқа маҳалда бу тошни силаб, ўпдиларми? Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай қилдиларми? Йўқ, ундай қилмадилар!

Агар илмий дипломларни олган, катта китобларни ёзаётган ва қўлларини Қора тош каби ўпиладиган ва силанадиган қилиб олишган, олдиларида одамлар эгиладиган, ҳузурларига одамлар бориб келишадиган кимсаларга, била триб Аллоҳга осий бўлгани боис ғазаб қилинган халқ – яҳудийларга муносиб бўлган нарсалар муносиб келади. Чунки булар ҳам қилаётган ишларини Аллоҳ машру қилмаган ва уларга Аллоҳ изн бермаган эканини жуда яхши билишади. Шундай бўлсада, бу ишлардан воз кечишмайди. Одамларни Аллоҳнинг шариати ва амру фармонларига қарши чиқадиган мурид шайтонга айлантиришади!

Ҳатто, уларнинг айримлари борки: Пир буюрса қаршилик қилма! Унинг ҳузурида ғассол олдидаги ўликдек тур!,− дейишади. Тасаввуф уламолари – залолат уламоларидир! Мурид пирининг олдида ғассол олдида турган маййитдек жим туриши, ғассол уни хоҳлаганидек у тараф ва бу тарафга ағдарганидек, уни хоҳлаган кўйига солиши мумкин. Ҳатто, ҳаёсизикка буюрса ҳам итоат қилиши керак!! Чунки муридлар: Пир ҳамма нарсани билади! Агар ҳаёсизликни қилишга буюрган бўлса, демак, у, мурид учун қандайдир фойда борлигини билган! Бу ишдан кейин ухлаб, Аллоҳга тавба қилади ва муриднинг аҳволи аввалгисидан кўра яхшироқ бўлади,− дейишади… Аллоҳ бундай (эътиқодлардан) асрасин!

Пирлар Аллоҳ ҳаёсизликни ҳаром қилганини билишади, бироқ, уни қилишга буюришади. Улар қилаётган ишлари бидъат эканини билишади, бироқ, озгина моддий даромад, одамлар қўлидаги молларни ноҳақлик билан ейиш ва ботил нарсалар билан эъзозланиш учун қилишда давом этишади. Аллоҳ бундай инсонларни шундай ҳикоя қилади:

﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ

«Эй мўминлар, ўша донишмандлар, роҳиблардан кўпчилиги одамларнинг молларини ноҳақ (йўл) билан ейдилар ва Аллоҳнинг йўлидан тўсадилар» (Тавба: 34);

﴿ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ

«Улар Аллоҳни қўйиб ўзларининг донишмандларини ва роҳибларини ҳамда Масиҳ бинни Марямни Парвардигор деб билдилар» (Тавба: 31).

Ғазаб қилинган халқ − яҳудийлар ўз донишмандлари – раввинларини, адашган халқ – насронийлар эса роҳибларини Аллоҳни қўйиб илоҳ қилиб олишди. Аллоҳ таоло айтди:

﴿ وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ

«Роҳибликни эса улар ўзлари чиқариб олдилар. Биз уларга (роҳиб бўлишларини) ёзганимиз — буюрганимиз йўқ» (Ҳадид: 27). Улар бу роҳибликни ўйлаб топиб, Аллоҳ нозил қилган таълимотларга риоя қилмадилар. Аксинча, Аллоҳ уларга буюрмаган нарсаларни ўйлаб топишди. Шундай бўлсада Аллоҳ таоло айтганидек:

﴿ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا

«сўнг унга тўғри-тўла риоя қила олмадилар» (Бақара: 27).

● Хавориж ва сўфийлар нарсронийларга менгзадилар

Ислом уммати ичида ҳам, гарчи ҳақиқатни мақсад қилишсада, Аллоҳ таолога жоҳилона ибодат қилган залолат намояндалари пайдо бўлди. Улардан бири хаворижлардир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобалари Абу Саид ва Ибн Аббос разияллоҳу анҳумолар хаворижларнинг жамлоғига кирганлари маҳал уларнинг Қуръон тиловатларини ва Қуръонни таҳажжудларида батамом ўқишларини, қилган кўп ибодатлари таъсирида пешона ва қўлларида худди чўкаверганидан туяларнинг тиззаларида пайдо бўлганидек қадоқлар пайдо бўлганини кўриб, кўнгиллари юмшади. Бироқ, хаворижларга қилган бу ибодатлари фойда бердими?!

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам хаворижлар ҳақида шундай деган эдилар: «Агар уларни кўрсам, Од ва Самуд (қавмлари)ни ўлдиргандек ўлдирар эдим» (Асбаҳоний «алМуснадул мустахраж ала Саҳиҳил Имами Муслим» 2373). Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг асҳоблари хаворижларга қарши уруш очиб, битта жангнинг ўзида улардан тўрт мингтасини ўлдирдилар. Аллоҳнинг динини бошқалардан кўра яхшироқ билган саҳобалар, уларни қатл қилишга қарор қилдилар. Саҳобалар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ўз ибодатлари олдида сизларнинг ибодатларингизни, қироатлари олдида сизларнинг қироатларингизни камситадилар» дея таърифлаган одамларга қарши жанг қилдилар. Чунки бу ибодат ва қироат, залолат ва динни билмаслик асосида бўлган эди. Улар бу билан насронийлар роҳибларига менгазаб қолишган эди.

Пайдо бўлган бошқа гуруҳлар ҳам шу икки халқ ‒ ғазаб қилинган ва адашган халқлар таъсирида вужудга келди. Аллоҳ таоло биз ва сизларни бундай гуруҳлардан асрасин ва Тўғри йўлига ҳидоят қилсин!

Калом аҳли: Диндаги манбаъ ‒ Қуръон ва суннат эмас, ақлдир,‒ деган пайтда бошқа одамлар келиб: Манбаъ ‒ ақл эмас, аксинча, кўнгилларда пайдо бўладиган кашфиётлар ‒ кашфиёт ва ладуний билимлардир,‒ дедилар. ‒ Бу ерда назарда тутилган кашфиётлар нима?,‒ деб сўралганида шундай жавоб бердилар: Улар ‒ зикр, ибодат ва тунларни бедор ўтказиш оқибатида уйқуда ваҳий қилинадиган нарсалардир. Ўшанда кўнглингизга бир гапни ташланади ва унинг Тўғри йўл эканини биласиз. Мана шугина тўғри ва дин бўлиб, унга эргашишингиз лозим.

Бундай одамларнинг пешволаридан бири: Тушимда фалон зикрни қилишимиз кўнглимга солинди,‒ деди. Ундан: У зикрни неча марта айтиш кеарк?,‒ деб сўралганида: Ўн минг марта!,‒ деб жавоб берди. Агар унга: Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам намоздан сўнгра «Субҳоналлоҳ, валҳамдулиллаҳ ва ла илаҳа иллаллоҳу валлоҳу акбар»ни юз марта айтишга буюрди‒ку?!,‒ дейилса: Йўқ, ўн мингта айтилмаса бўлмайди!,‒ деб туриб олади. Гоҳида бу шайхга арабча бўлмаган зикрлар ҳам «ваҳий» қилинади. Унинг ҳузурига бемор келса, тумор ёзиб: Буни кўксингга осиб ол!,‒ дейди. Ўша туморни очиб кўрсангиз тўртбучак ва учбурчак шакллар ҳамда бошқа тилларда ёзилган ёзувларни кўрасиз. Бу нима? Бу қандай илм? Улар: Бу ‒ ладуний илм ва кашфиётдир,‒ дейишади. Улардан Қуръон ва суннат ҳақида сўрасангиз: Бу ‒ зоҳирий илм,‒ деб Қуръон ва суннатни «зоҳирий илм» деб атайдилар. Улар: Қуръон ўқиётган авом халқ зоҳирий нарсалар устида юрса, ҳақиқат ва кашфиёт эгалари (авлиёлар) ладуний ва кашфиётга оид илмлар билан юришади,‒ дейишади.

Агар уларга ражаб ойининг фазилатлари, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни зиёрат қилиш ҳақидаги: «Ҳаж қилган бироқ мени зиёрат қилмаган одам менга жафо қилибди», «Мени зиёрат қилган одамга шафоатим лойиқ бўлибди» каби кўплаб ҳадислар ҳақида: Бу ҳадис заиф ёки уйдирмадир,‒ десангиз: Бу ҳадисларнинг Жарҳ ва таъдил уламолари уйдирма эканини айтишган бўлсада, имомлар ва қутблар уларни кашфиёт йўли билан саҳиҳ дейишган. Демак, бизда ҳадисларни саҳиҳ ва заифга ажратадиган алоҳида меъёр ‒ Кашфиёт йўли бор. Ҳар бир олим бизга бошқасиникидан айри кашфиётни олиб келади,‒ дейишади. Чунки улар инсон ва жинлар ичидан етишиб чиққан шайтонлар бўлиб, бир‒бирларига ширинсуханлик билан ифода этиладиган хабарларни бериб туришади. Бир шайтон ўзининг дўсти бўлган одамзот шайтонга бошқа шайтон бермаган хабарларни бериб туради ва оқибатда залолат, бидъат ва тариқатлар кўпаяверади.

Бугунги кунда Ислом оламидаги тариқатлар сони нечта? Саноғи йўқ! Ҳар бир тариқат йўлларга айрилган. Қодирийлар тариқати тариқатлар ичида кенг ёйилганидир. Унинг эса турли тармоқлари бор. Ҳар бир пир битта тариқатни турли йўлларга бўлди. Аллоҳ азза ва жалла эса:

﴿ وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا

«Дарҳақиқат, бу ‒ Менинг Тўғри йўлимдир» деди (Анъом: 53) ва у ‒ ягона йўлдир. Аллоҳ таоло айтди:

﴿ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ

«Бизни Тўғри йўлга ҳидоят қил!» (Фотиҳа: 6);

﴿ فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ

«Бас, унга (Тўғри йўлга) эрашинглар! (Бошқа) йўлларга эргашманглар!» (Анъом: 153).

Тариқат йўлларига эргашманглар! Бу йўллар ‒ Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тўғри чизиқни чизиб, унинг ўнги ва чапига чизган чизиқлардир. Шунингучун ҳам, хаворижлар, сўфийларнинг пешволари, Аллоҳ таолога жоҳилона ва бидътлар билан ибодат қилган кимсалар, гарчи жиҳод қилса ҳам, рўза тутса ҳам, намоз ўқиса ҳам ва ўзини авлиё деб ҳисобласа ҳам, қилган амаллари ботилдир ва улар Тўғри йўлда эмаслар.

● Сўфийлар ўзларида икки залолатни жамладилар

Сўфийлар ва уларнинг издошларида икки тур залолат амалга ошди. Уларнинг айримлари яҳудийларга қўшилади. Улар Аллоҳ таолога била туриб осийлик қилдилар. Бошқалари эса насронийларга қўшилдилар ва Аллоҳ таолога жоҳилона ибодат қилдилар. Улар бугунги кунда ҳам мавжуддирлар. Улар ичидан Аллоҳ ҳидоят қилганларига бу ҳақда савол берсангиз, сизга шундай жавоб беришади: Мен кеча давомида «Субҳоналлоҳ валҳамду лиллаҳ»ни ўн бир минг марта айтиб, санаб чиққанман! Зикрни ўн бир мингта тўла айтиш шарт. Бир марта пирим етти минг марта айтишни тайинлади ва уни етти минг марта айтиш шартдир!,‒ деди.

Бундай узун ибодатни қандай қилишади? Сизнинг қўлингизда зикрлар ёзилган китоб йўқми? Масалан, намоздан кейин айтиладиган зикрлар баён қилинган «Туҳфатул ахёр» каби китоб? У фазилатли шайх Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ибн Боз ҳафизаҳуллоҳ ‒Умрларини Аллоҳ узоқ, билимлари билан бизга манфаатли қилсин ‒ томонидан ёзилган мухтасар китобдир. Кенг тарқлган у китобда пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтган зикрлар бор. Лекин, улар бу китоб ҳақида эшитишмаган. Шунинг учун пирларидан ўн мингта зикрни эшитишади ва: Ўнг мингта зикрни айтиш керак, дейишади. Агар Аллоҳ ва Расули соллаллоҳу алайҳи ва саллам : Юзта, деса: Биз ўшани ўн мингта қилиб қўйдик! Чунки, ўн мингта юзтадан кўра кўпроқ!,‒ дейишади.

Хўш, ўн мингта айтган савобли, юзта айтган гуноҳкорми? Албатта, йўқ!

Шом намози уч ракаатдир. Уни ўттиз ракаат қилиб ўқисак ёки уч ракаатдан кўра кўпроқ қилиб ўқисак, Аллоҳ таоло уни биздан қабул қиладими?! Қабул қилмайди! Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам : «Ким бизнинг ишимиздан бўлмаган амални қилса, у (амали ўзига) қайтарилгандир»‒ деганлар (Имом Муслим 4590). Яъни, у қилинган иш қабул қилинмайди, рад этилади. У амал қандай бўлмасин, уни қилган одам қанчалар ихлос ва яхши нийятлар билан қилмасин, қабул қилнмайди, рад этилади.

Аллоҳ таоло қайси амални қабул қилади? Аллоҳ таоло рози бўлган дин қайси диндир? Аллоҳ таоло айтди:

﴿ فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَداً

«Ким Роббисига дуч келишни хоҳласа солиҳ амал қилсин ва Роббисига қилаётгна ибодатида бирон кимсани шерик қилмасин!» (Каҳф: 110).

Амалнинг қабул бўлиши учун иккита шарт бордир. Биз, Аллоҳ таолога итоат этишда лоқайдмиз. Бироқ, ҳар биримиз Унинг марҳамати ва афву мағфиратидан умидвормиз. Ё Аллоҳ, не ажабки, яна била туриб бидъатлар учун тиришамиз?! Аллоҳга итоатни тўкис жойига келтирмай туриб, қандай қилиб бидъатлар учун тиришамиз?Ахир, Аллоҳ таоло қудсий ҳадисда: «Бандам Менга унга фарз қилган (ибодат)лар билан яқинлашгандек бошқа севимли нарса билан яқинлаша олмайдилар»‒ деган‒ку?! (Имом Бухорий 6502). Аллоҳ таоло фарз қилган ва суйган ибодатлар ‒ беш вақт намоз, рўза, ҳаж, умра, амру маъруф ва наҳий мункардир. Шулар билан Аллоҳга яқин бўлинади. Аллоҳ фарз қилган ибодатларни бажо келтирмаётган уммат, бидъатларни тиклаш учун қандай ҳаракат қилиб, динда дин номи билан янгиликларни қандай чиқаради?! У фарз ва мустаҳаб амалларни тугал бажариб, улардан кейинги нарсалар ҳақида ўйлаб қолдими?! Бунинг уддасидан ҳеч ким чиқа олмайди! Чунки, Ислом дини бундан кўра муаззам ва кенгдир ҳамда банда Аллоҳ таолога фарз қилинган ибодатлардан бошқа бирон севимли нарса билан яқин бўла олмайди!

Одамларга эзгулик йўлларини кўрсатмоқчи, Аллоҳ йўлига чорламоқчи, Аллоҳни ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга эргашиш ва уни севишни хотирлатмоқчи бўлган даъватчилар,уларни Аллоҳ фарз қилган ибодатларни қилиш ва зиммамиздаги энг буюк масъулият ‒ тавҳидга чорлаш билан бошласинлар. Одамларга тавҳидни ўргатиш, унга чорлаш билан бошлаб, намозга, зино, ўғирлик, пиёнисталик, хиёнаткорлик, ғийбат, чақимчилик, сохта гувоҳлик каби фаҳш, мункар ва катта гуноҳлардан воз кечишни ўргатайлик. Буларнинг барчаси зоҳирий гуноҳлар бўлиб, жамиятимизга илдиз отиб, чор атрофга ёйилган.

Ҳа, фарзларни бажо келтириш ва илоҳий фармонларга итоат этишда ғофилмиз ва мавлид, ражаб ва шаъбон ойидаги Аллоҳ таоло машру қилмаган бидъатларни қилишда фаолмиз! Буларни қаердан олиб келдингизлар?! Булар Аллоҳнинг Китобида келганми ёки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатларидами?! Фаразан, улар Аллоҳнинг Китоби ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатида машруъ бўлса ҳам, уларни Аллоҳ муқаддам қилишимиз кераклигига буюрган фарзлар ‒ тавҳид ва беш рукнлардан муқаддам қўймаслигимиз керак. Машру бўлмаган у бидъатларни қандай муқаддам қилинади,қандай ўргатилади ва банданинг Аллоҳнинг ҳузурида нажот топишига восита бўлган тавҳидни ‒ буюк асосни қандай тарк қилинади?!

Аллоҳнинг тавҳиди (Аллоҳни яктолаш) ‒ кўнгилларни Аллоҳ таолонинг ўзи учунгина айиришдир. Яъни, Аллоҳдангина тиланади, мадад сўралади, Аллоҳга Аллоҳ имашру қилган нарсаларнигина восита қилинади. Ҳолбуки, Аллоҳ таоло шундай деган:

﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ

«Эй иймон келтирганлар! Аллоҳдан тақво қилингиз ва унга васила излангиз!» (Моида: 35).

Ҳар бир мўъмин ва мусулмоннинг Аллоҳ таолога яқин бўлиш учун восита қилиши фарздир. Хўш, Аллоҳга яқин бўлиш учун нимани восита қилинади?! Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «(Аллоҳ таоло айтди): Бандам Менга унга фарз қилган (ибодат)лар билан яқинлашгандек бошқа севимли нарса билан яқинлаша олмайдилар. У Менга нафллар билан яқинлашаверади ва Мен уни суюб қоламан!» (Имом Бухорий 6502).

Фарзлардан бошлаймиз, сўнгра, ўтган икки шартлар билан нафлларга ўтамиз. Мана шу ‒ воситадир. Динимизда шундай катта восита бор! Калимаи тоййиба ‒ садақадир. Ҳар бир таҳлил ‒ садақадир. Ҳар бир ҳамд айтиш ‒ садақадир. Одамзотнинг тилини шаррдан тийиши ‒ садақадир. (Ҳа), Аллоҳ таолога бўлган восита жуда ҳам кўпдир. Буларнинг барчаси восита ва Аллоҳ таолога яқин бўлинадиган қурбатдир.

● Солиҳ амалда икки шартнинг бўлиши шартдир,

Биринчи шарт: амал Аллоҳ таоло учун холис бўлиши керак. Агар амал Аллоҳ учун холис бўлмаса, Аллоҳ қабул қилмайди. Бу, қилган иши билан дунё матосини хоҳлаган одамга ўхшайди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Аллоҳ таолодан ривоят қилган қудсий ҳадисда шундай дейилган:

«Мен билан бирга бошқасини шерик қилиб амал қилган одамни ширки билан ташлаб қўяман!» (Имом Муслим 7666);

«Мен шерик қилишдан энг беҳожат бўлган Зотман! Ким Мен билан бирга бошқасини шерик қилиб амал қилса, қилган амал (Менга) шерик қилингангадир» (Ибн Муқриъ «ал‒ Мўъжам» 1247).

Аллоҳ таоло сиз қилаётган барча амаллардан беҳожат экан, нега Унга шерик қиласиз?!

Сизнинг бундай пайтдаги ҳолатингиз пулдор савдогарга совға бераётган одамга ўхшайди ‒ Аллоҳ таолодан ўта давлатманд ва Унинг учун олий мисоллар лойиқдир! ‒ У совғасини бераётиб: Шу совғадан фалончига ҳам бир оз берсангиз!,‒ дейди. Пулдор савдогар: Ундай бўлса бунинг ҳаммасини ўша одамга бераверинг! Чунки, мен бундай нарсага муҳтож эмасман,‒ дейди. Бир пулдор савдогар шундай дер экан, қуйидаги ҳадисни айтган Аллоҳ ҳақида нима дейиш мумкин:

«Бандаларим, сизларнинг аввалги‒ю охиргиларингиз, инсонларингиз ва жинларингиз ичингиздаги энг тақволи одамнинг қалбидек бўлса, бу, менинг мулкимда бирон нарсани кўпайтира олмайди! Бандаларим, сизларнинг аввалги‒ю охиргиларингиз, инсонларингиз ва жинларингиз ичингиздаги энг расво одамнинг қалбидек бўлса, бу, менинг мулкимда бирон нарсани камайтира олмайди!» (Имом Муслим 6737)?

﴿ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ

«Аллоҳ ‒ беҳожат, сизлар эса ҳожатмандсизлар» (Муҳаммад: 38). Аллоҳни мушриклар тавсифлаётган сифатлардан поклайман! Демак, амал Аллоҳ учун холис бўлиши керак.

Иккинчи шарт: амал Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатига мувофиқ тўғри бўлиши керак. Амал қачон ва нима билан тўғри бўлади? Билим билан тўғри бўлади.

﴿ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ

«Агар билмасангизлар зикр аҳлидан сўрангизлар!» (Анбиё: 7). Айрим одамлар эллик йил мобайнида намоз ўқийдилар, бироқ, келиб: «Менинг намоз ўқиганимни кўрганингиздек намоз ўқингиз!» деган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг намозларидек намоз ўқишаяптими ёки йўқми, деб уларнинг намозига қарсак, унга мувофиқ эмаслигини кўрамиз. Шундай экан, уларнинг намозлари қабул бўлмайди.

«Адий ибн Ҳотим:

﴿ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ

«Улар раввинлари, роҳиблари а Масиҳ ибн Марямни Аллоҳни қўйиб Роб қилиб олдилар» (Тавба: 31) оятни ўқиётган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига кириб борди. Насроний бўлган Адий: Ё Расулуллоҳ, биз уларга ибодат қилмаганмиз!,‒ деди. Чунки, Адий ибодат ‒ раввин, роҳиб, пайғамбар, шайх, қирол ва Аллоҳдан бошқа, уларга ўхшаганларга сажда ва рукуъ қилиш эканини тушунар эди. Шунинг учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: «У (роҳиб ва бошқа)лар сизларга ҳаромни ҳалол, ҳалолни ҳаром қилишса сизлар итоат этмасмидингиз?!»‒ дедилар. Адий: Тўғри,‒ деди. ‒ Ўша сизларнинг уларга қилган ибодатингиздир,‒ дедилар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам.

● Аллоҳнинг динида дин ниқоби остида янгиликларни ўйлаб топиш

Аллоҳ таоло дин ниқоби остида янгилик ўйлаб топишни ҳаром қилганини билмайсизми? Билар экансиз, диний ишларда Аллоҳдан бошқасига итоат этманг! Аллоҳ таоло машру қилмаган, рухсат бермаган, рози бўлмаган, восита ва йўл қилмаган нарсани ҳеч бир одамдан қабул қилманг! Чунки, у ‒ бидъатдир. Бидъат эса (Аллоҳга) яқинлаштирмайди, Ундан узоқлаштиради. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бир неча йўллардан нақл қилинган ҳадисларида: «Аллоҳ тавбани ҳар бир бидъатчидан тўсди»‒ деганлар (Байҳақий «Шуъабул иймаан» 6846).

Аллоҳ таолодан афву офият тилаймиз! Бизнинг доимо тиришган ва Аллоҳ таолодан тилаб, умид қилган нарсамиз ‒ ҳаётимизнинг хотимасини чиройли қилиши, оғзимиздан чиқадиган охирги жумланинг «Ла илаҳа иллаллоҳ» бўлиши, Аллоҳнинг бизга бу муаззам калимани ўлим пайтида айттириши ҳамда қабрда тўғри жавобни беришимизга муваффақ айлашидир.

Аллоҳ таоло бидъатчиларни тавба қилишдан тўсиб қўяди. Бу эса Аллоҳ таолонинг уларни ўлим талвасаси онида тавбага муваффақ қилмаслигига далолат қилади. Бу ‒ Аллоҳнинг динида дин номидан янгиликларни ўз ташаббуси билан ижод қилгани ва одамларни Аллоҳ таоло машру қилмаган нарсаларга буюрганига лойиқ жазодир! Бидъатнинг хатарига қаранглар: фарзларни ва чиройли хотимани бой бердираяпти. Одам кўп амал қилган ҳолатида Аллоҳнинг ҳузурига келган ва Аллоҳ таоло айтганидек бўлган:

﴿ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالاً • الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), айтинг: «Сизларга қилган иш-амалларидан энг кўп зиён кўргувчи кимсаларнинг хабарини берайликми?! Улар (кофир бўлганлари сабабли) қилган саъй-ҳаракатлари ҳаёти дунёдаёқ йўқ бўлиб кетган-у, аммо (нодонликлари сабабли) ўзларини чиройли — яхши амал қилаётган кишилар, деб ҳисоблайдиган кимсалардир!»» (Каҳф: 103, 104).

Унинг сарф этган пуллари, меҳнатлари, қилган амаллари, хушу ва йиғи‒сиғилари фойда бермайди. Чунки, Аллоҳ таоло унга битта йўлни берган ва у ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга эргашишдир.

Ҳар қандай амалнинг Аллоҳ қабул қилиши учун икки шарти бордир: унинг Аллоҳ таоло учун холис бўлиши ва Аллоҳ нозил қилган таълимотларга мувофиқ бўлиши.

Дарҳақиқат, биринчи жоҳилият ва ундан кейинги замонларда пайдо бўлган ширк, залолат ва хурофотлар, Аллоҳнинг динида дин ниқоби остида янгиликлар яратиш натижасида содир бўлди. Араблар Иброҳим ва Исмоил алайҳимассолату вассаломлар Каъбани қурганларидан бери тавҳид динида эдилар. Улар орасидан Амр ибн Луҳай Хузоъий исмли одам чиқиб Шом ўлкасига саёҳат қилади ва араблар сингари чодирларда яшамайдиган, қўй ва туя боқмайдиган маданиятли халқни кўради. У маданият, қонун, мулкдорлик ва дабдабаларга шоҳид бўлади. Бу кўринишлар уни алдайди. Сўнгра улар эътиқод қилган дин ҳақида ҳам фикр юритади: улар бутларга сиғинишарди. Улар черковларга Ийсо ва Бокира Марям алайҳимассаломларнинг расмларини чизиб, турли бут ва ҳайкалларни қўйиб олишган ва Аллоҳни қўйиб уларга ибодат қилишар эди. Амр ибн Луҳай уларни кўриб лол қолди. Чунки, буларнинг барчаси арабларга менгзамаган «маданиятли» халқдан содир бўлган эди. У, мазкур расмлардн олиб Маккага келтирди ва араблар уларни Каъбага осиб қўйишди. Шунинг учун ҳам, саҳиҳ ҳадисда айтилганидек,Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Амр ибн Луҳайнинг жаҳаннамда ичак‒чавоқларини судраб юрганини кўрдилар (Ҳоким 8789).). Аллоҳ бизни ва сизларни бундай фалокатдан асрасин! Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам «унинг биринчи бўлиб ҳайвонларни бутларга атаган одам эканини» таъкидладилар‒ки, Аллоҳ таоло у жонлиқлар ҳақида шундай деган:

﴿ مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ

«Аллоҳ на «баҳийра», на «соиба», на «васийла» ва на «ҳомий» қилишга (буюргани) йўқ. Лекин кофир кимсалар Аллоҳ шаънига ёлғон тўқимоқдалар …  

И з оҳ. Ислом, келишидан илгари арабларда шундай одат бор эди: бешта туққан туянинг қулоғини кесиб, бутларга ҳадя этардилар. Шундан кейин уни соғиш ҳаром деб ҳисобланар эди. Бундай туяни «баҳира» деб аташарди. Бирон киши бетоб бўлиб қолса:«Соғайиб кетсам, туямни тангри йўлида ҳайдаб юбораман», деб қасам ичарди. Сўнг соғайгач, туясини кўчага ҳайдаб чиқарар ва ундан ҳеч ким фойдаланмас эди ва уни «соиба» деб аташар эди. Араблар кетма-кет иккита урғочи бўталоқ туққан она туяни ҳам «васийла» деб атаб, бутларга қурбонлик қилар эдилар. «Ҳомий» эса пуштидан ўн бўталоқ бўлган эркак туядир. Арабларнинг одатича, бундай туя ҳам ўз ишини қилиб бўлган деб ҳисобланиб, бўш қўйиб юборилар эди» (Моида: 103).

Амр ибн Луҳай биринчи бўлиб Аллоҳ таоло шаънига ёлғон гапирган, жонлиқ ҳайвонларни бутларга атаган, туялар ҳақида «баҳийра», «соиба», «васийла» ва «ҳомий» каби бидъатларни ўйлаб топган эди. Мазкур туяларнинг муайян хусусиятлари бўлиб, бутларга назр қилинар эди. Амр бин Луҳай бутларни олиб келиб, Араб ўлкаларига ширкни ёйган эди. Мазкур бидъатларни эса бутларга яқин бўлиш учун ўйлаб топган эди. Бу одам Иброҳим алайҳиссалом миллатини тавҳиддан ширкка бурган илк одам, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам умматни ундан огоҳлантирган эдилар.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган пайғом, тавҳид миллати бўлганларидан кейин араблар орасида кенг урчиган ширкннинг илдизини қуритиш учун эди. Демак, Аллоҳ таоло тарқоқликдан сўнгра бирлаштирган ва кўнгилларимизни зулматдан сўнгра мунаввар қилгач, тавҳид миллатидан оғдирмоқчи бўлган кимсаларга итоат қилмаймиз. Чунки, мўъминнинг йўлбошчиси ва ўрнаги ‒ Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламдир. Акси тақдирда унинг йўлбошчи ва ўрнаги Амр ибн Луҳай бўлиб қолади.

Ҳар бир халқнинг орасидан вақти‒вақти билан янги Амр ибн Луҳайларнинг чиқишидан ҳайратланманглар! Чунки, ширкни ўйлаб топадиган одамларнинг, ортидан эса тавҳид эгаларининг пайдо бўлиши ‒ Аллоҳнинг суннат‒қонуниятларидан биридир. (Ҳа), ботил пайдо бўлдими, ҳақиқат юзага келаверади. (Ҳаёт) шундай (давом этаверади)… Фиръавн ҳам, Қуръон Карим ҳикоя қилганидек::

﴿ أنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى

«Мен сизларнинг буюк роббингиздирман!»‒ деди (Нозиъат: 24) ва ўлди. Бироқ, ҳар бир замонда ўзини «Фиръавн» деб атамаса ҳам, «Мен, сизларнинг буюк роббингиздирман!» демаса ҳам, янги «Фиръавн» чиқиши мумкин. Аллоҳнинг дини ва қонунларини ўзгартирган ва одамларни Аллоҳни қўйиб ўзига сиғинишга чорлаган ҳар бир одам, Фиръавндек иш қилган бўлади. Бинобарин, бидъатчи ва залолатдагилар ўрнак олган одамлар ‒ инсониятни тавҳиддан ширкка бурган Нуҳ алайҳиссалом қавми ҳамда араб миллатини тавҳиддан ширкка бурган Амр ибн Луҳайдир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Умматимдан бир гуруҳ ҳақиқат узра ғолиб туради ва уларга Аллоҳнинг амри келгунича мухолиф бўлган одамлар зарар бера олмайдилар» (Имом Аҳмад 16956) ҳадисининг мазмуни: Бидъатни пайдо қилган ёки бидъатга чорлаган ҳар бир кишининг даъвати муваффақиятсиздир. Чунки, Аллоҳ таоло мазкур ғолиб гуруҳни улар устидан устун қилади, демакдир.

Тавҳид ва янаТавҳид! Суннат ва яна суннат! Суннатга ‒ Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатига риоя қилган одам қутилади! У ‒ Нуҳ алайҳиссаломнинг кемаси янглиғдир! Ундан юз ўгирган одам чўкиб, ҳалок бўлади. Тўлқинлардан тоғлар чўққисига тирманиб қутилиб қоламан деб ўйлаган одам, Аллоҳнинг азобидан қутила олмайди! Қутилишнинг ягона йўли ‒ Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатига қатъий риоя қилишдир! Аллоҳ сари олиб борадиган ягона йўл ‒ Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатига эргашишдир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деган:

﴿ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ

«Айтинг (эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам): «Агар Аллоҳни севсангиз, менга эргашинглар. Шунда Аллоҳ сизларни севади …»» (Оли Имрон: 31).

Ягона йўл ‒ шудир. Аллоҳ таоло ва Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга бўлган муҳаббатни иддао қилган одам, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга эргашсин, унинг муҳаббатини, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қуйидаги ҳадисларида айтганларидек, ўзи, оиласи, мулки ва фарзандларининг муҳаббатидан муқаддам қўйсин: «Бировингиз Мен унга мулки, фарзанди, онаси ва барча одамлардан кўра севимли бўлмагунимча (комил) мўъмин бўла олмайди!» (Имом Бухорий 15, Имом Муслим ). Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга бўлган муҳаббат шу даражада бўлиши керак.

Муҳаббат Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннати ва турмуш тарзини суюшда намоён бўлиши керак. Шунинг учун фожирлар, осийлар ва кофирларни суйган одам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни севмайди. (Айтинглар‒чи), бировни яхши кўрганини иддао қилган одам унинг йўлига мухолиф бўлиши, фармонларини рад этиши ва айтган гапларини пучга чиқариши мумкинми?! Бундай одам уни яхши кўрмайди. Чунки, унинг иддаоси алдамчидир. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло «машақат», «синов» ва «фитна» дея аталган оятда шундай деган:

«Айтинг (эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам): «Агар Аллоҳни севсангиз, менга эргашинглар. Шунда Аллоҳ сизларни севади …»» (Оли Имрон: 31). Демак, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга эргашиш биз фарз ва нафл намозларнинг ҳар бир ракаатида устивор қилишини тилаганимиз Тўғри йўлдир. Аллоҳ таоло айтди:

﴿ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ • صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ

«Бизларни, ғазабга дучор бўлмаган ва ҳақ йўлдан тоймаган зотларга инъом қилган йўлинг бўлмиш — Тўғри йўлга йўллагайсан» (Фотиҳа: 6, 7).

Аллоҳ таолодан бизни мустаҳкам суннатда бардавом қилиши, ундан билган ҳолимизда оғдирмаслиги ёки жоҳиллик ва залолат билан ибодат қилдирмаслиги, барчамизни пайғамбарлар, сиддиқлар, шаҳидлар ва солиҳларга инъом қилганТўғри йўлига ҳидоятлаши, ғазабга дучор бўлган ва адашган кимсаларнинг йўлларидан асраши, ҳақиқатни тинглаш, қабул қилиш ва унга эргашишга муваффақ айлаши, бошбошдоқ, оғувчи, бидъатчи ва адашган одамларнинг йўлларидан узоқлаштиришини тилаймиз. Дарҳақиқат, Аллоҳ ‒ эшитгувчи, (дуоларни) ижобат қилгувчи Зотдир.

Аллоҳ таоло пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, унинг оиласи ва асҳобларига салавоту саломлар йўлласин.

Барча оламлар Робби бўлган Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин.

 

Ҳаж, умра ва зиёрат ҳақидаги кўп масъалаларнинг Қуръон ва суннат ёғдусидаги ечимлари

 

Ҳаж, умра ва зиёрат ҳақидаги кўп масъалаларнинг Қуръон ва суннат ёғдусидаги ечимлари

 

Муаллиф: Аллома Абдулазиз ибн Боз

 

Мутаржим: Абу Жаъфар ал-Бухорий

 

Асл сарлавҳа: التَّحْقِيقُ وَالْإِيضَاحُ لِكِثِيرٍ مِنْ مَسَائِلِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَالزِّيَارَةِ عَلَى ضَوْءِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ

 

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

 

Муқаддима

Аллоҳнинг ўзигагина ҳамду санолар, охирги Пайғамбарга салавоту саломлар бўлсин.

Сўнг …

Ушбу рисола ҳаж, умра ва зиёрат ҳақидаги кўп масъалаларнинг Қуръон ва суннат ёғдусидаги ечимларини ўз ичига олган мухтасар, ибодат ҳақидаги китобча бўлиб, уни ўзим ва Аллоҳ хоҳлаган мусулмонлар учун тўплаб, далиллар соясида ечимлар чиқаришга ҳаракат қилдим.

Ушбу рисола қирол Абдулазиз ибн Абдурраҳмон Файсал раҳимаҳуллоҳ тарафидан ажратилган маблағ эвазига 1363 ҳижрий йили биринчи марта нашр қилинди. Аллоҳ таоло унинг маконини жаннат қилсин!

Сўнгра, мен бу рисоладаги айрим масъалаларни соддалаштириб, эҳтиёжга кўра баъзи иловаларни қўшдим ва Аллоҳ ирода қилган одамлар фойдаланишлари учун «Ҳаж, умра ва зиёрат ҳақидаги кўп масъалаларнинг Қуръон ва суннат ёғдусидаги тадқиқот ва ечимлари» номи билан қайта нашр қилдирдим. Кейинроқ эса фойдали бўлсин дея муҳим илова ва огоҳлантиришларни ҳам қўшимча қилдим ва у, бир неча марта ёйинланди.

Аллоҳ таолодан ушбу рисола билан фойдаларни кўпайтириши, қилинган меҳнатнинг Ўзи учун холис қабул қилиши ҳамда жаннат неъматларига эришиш учун восита қилишини тилаб қоламан. Дарҳақиқат, Аллоҳ биз учун етарлидир ва У қандай яхши Вакилдир. Куч ва қудрат Буюк, Улуғ Аллоҳ билангинадир!

 

Муаллиф:

Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ибн Боз

Саудия Арабистони Қироллиги Бош муфтийси,

Катта уламолар Ҳайъати, Илмий Тадқиқотлар ва Фатво бериш Идораси раиси

 

 

 بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

 

Барча оламлар Робби бўлган Аллоҳ таолога ҳамду санолар бўлсин. Оқибат – тақводорларникидир. Аллоҳнинг бандаси ва расули Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, унинг оиласи ва барча асҳобларига салавоту саломлар ёғсин!

Сўнг …

Бу – ҳаж, ҳажнинг фазилати ва одоблари, ҳаж сафарига отланган одам қилиши керак бўлган ишларнинг баёни ҳамда ҳаж, умра ва зиёрат ҳақидаги муҳим масъалаларни ўз ичига олган мухтасар ва изоҳли китобча бўлиб, унда мусулмонларга насиҳат бўлиши ва Аллоҳ таолонинг:

﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ ﴾

«Ва (Қуръон билан) панд-насиҳат қилинг! Зеро у панд-насиҳатлар мўминларга нафъ етказур» (Зориёт: 55),

﴿وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ ﴾

«Аллоҳ Китоб берилган кимсалардан «Албатта у Китобни одамларга очиқ баён қилурсизлар ва яширмайсизлар!» — деб аҳд-паймон олган эди» (Оли Имрон: 187),

﴿وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى ﴾

«Эзгулик ва тақво асосида ҳамкор бўлингиз!» (Моида: 2) оятларига кўра амал қилиш нийятида, Аллоҳнинг Китоби ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатлари далолат қилган масъалаларни тўпладим.

Ҳолбуки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ҳам: «Дин – насиҳатдир!» дея уч марта тарорлаганлари ва: Ким учун, ё Расулуллоҳ!?,− деб савол берилганида: «Аллоҳ, Аллоҳнинг китоби ва расули ҳамда мусулмонларнинг раҳбарлари ва оммалари учун!»− деб жавоб берганлари ифода этилган саҳиҳ ҳадис ҳам нақл қилинган (Имом Муслим 205, Имом Аҳмад 17069).

Табароний раҳимаҳуллоҳ Ҳузайфа разияллоҳу анҳудан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадисини ҳам ривоят қилган: «Мусулмонлар ишига эътибор бермаган одам, улардан бири эмасдир! Эрта−ю кеч Аллоҳга, Аллоҳнинг китоби ва расулига, мусулмонларнинг раҳбарлари ва оммаларига насиҳатгўй бўлмаган одам, улардан эмасдир!» («ал−Мўъжамул Авсат» 7473).

Ушбу китобча сабабли менга ва мусулмонларга фойдалар келтириши, унинг таълифидаги ҳаракатларни Ўзи учун холис ҳамда ҳузуридаги неъматлар жаннатини қўлга киритишга сабаб қилишини, Аллоҳнинг ўзидангина тилайман. Дарҳақиқат, У – эшитгувчи ва ижобат қилгувчи Зотдир. У, бизга етарлидир ва қандай яхши Вакилдир!

 

ФАСЛ

Ҳаж ва умранинг фарзлиги ҳамда уларни адо этиш учун шошилиш ҳақида

Бу тушунарли бўлган бўлса, − Аллоҳ таоло мени ва сизларни ҳақиқатни билиш ва унга издош бўлишга муваффақ қилсин! − билингларки, Аллоҳ азза ва жалла Ҳурматли уйини ҳаж қилишни бандаларига фарз қилиб, ҳажни Исломнинг бешта рукнларидан бири қилиб қўйди. Аллоҳ таоло айтди:

﴿وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ ﴾

«Ва йўлга қодир бўлган кишилар зиммасида Аллоҳ учун мана шу уйни ҳаж-зиёрат қилиш бурчи бордир. Кимда-ким кофир бўлса (яъни Каъбани зиёрат қилиш фарз эканини инкор қилса), бас, албатта Аллоҳ бутун оламлардан беҳожат бўлган зотдир» (Оли Имрон: 97).

Икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадисини нақл қилган: «Ислом беш нарса устига қурилган: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг элчиси» дея шаҳодат келтириш, намозни тўкис адо этиш, закотни бериш, рамазон рўзасини тутиш, Аллоҳнинг ҳурматли Уйи (Каъба)ни ҳаж қилиш» (Имом Бухорий 8).

Саид ўз «Сунан»ида Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳунинг: «Одамларни шаҳарларга юбориб, боён бўла туриб ҳаж қилмаган кишиларни текшириб, уларга жизъя солишни буюрмоқчи бўлдим. Улар мусулмон эмаслар! Улар мусулмон эмаслар!»− деганини, Алий разияллоҳу анҳунинг эса: «Ҳаж қилишга қодир бўла туриб қилмаган одамнинг яҳудий ёки насроний бўлиб ўлишида шубҳа йўқ!»− деганини нақл қилди.

Қодир бўла туриб ҳануз ҳаж қилмаган одам, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу ривоят қилган қуйидаги ҳадисга биноан, ҳаж қилишга шошилиши керак: «Ҳаж қилишга шошилингиз! Чунки, бировингиз бошига нима келишини билмайди!» (Имом Аҳмад 2869).

Чунки, қодир бўлган одамнинг ҳаж фарзиасини зудлик билан адо этиши, Аллоҳнинг қуйидаги оятининг зоҳирий маъноси:

﴿وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ ﴾

«Ва йўлга қодир бўлган кишилар зиммасида Аллоҳ учун мана шу уйни ҳаж-зиёрат қилиш бурчи бордир. Кимда-ким кофир бўлса (яъни Каъбани зиёрат қилиш фарз эканини инкор қилса), бас, албатта Аллоҳ бутун оламлардан беҳожат бўлган зотдир» (Оли Имрон: 97) ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Ҳой одамлар, Аллоҳ сизларга ҳаж қилишни фарз қилди. Бас, ҳаж қилингиз!» ҳадисига кўра, фарздир (Имом Муслим 3321).

Умра қилишнинг вожиб эканини ифодалаган ҳадислар ҳам ворид бўлган. Улардан бири Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг Жибриил алайҳиссаломнинг Ислом ҳақида берган саволига берган жавобларидир: «Ислом – «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг элчиси эканига» шаҳодат келтиришингиз, намозни тўкис адо этишингиз, закотни беришингиз, Уй (Каъба)ни ҳаж ва умра қилишингиз, жанобатдан ғусл қилишингиз, таҳоратни тўкис қилишингиз, рамазон (рўзаси)ни тутишингиздир». Бу ҳадисни Ибн Хузайма («Саҳиҳ» 1) ва Дору Қутний раҳимаҳумаллоҳлар Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳунинг санади билан нақл қилишди. Дору Қутний раҳимаҳуллоҳ: Бу, санади саҳиҳ бўлган ҳадисдир,− деди.

Ҳадислардан яна бири: Оиша разияллоҳу анҳо: Ё Расууллоҳ, хотин−қизларга ҳам жиҳод борми?,− деб савол берганида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Улар учун жангги бўлмаган жиҳод бор: ҳаж ва умра»− деб берган жавобларидир. Бу ҳадисни Имом Аҳмад (25836) ва Ибн Можа (2901) раҳимаҳумаллоҳлар саҳиҳ санад билан ривоят қилишган.

Ҳаж ва умрани умр давомида бир марта қилиш, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қуйидаги ҳадисларига кўра, фарздир: «Ҳаж (фаризаси умр давомида) бир мартадир. Ундан ортиғи − нафлдир» (Имом Аҳмад 2304).

Ҳаж ва умрани кўп қилиш эса, суннатдир. Икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу қилган ривоятда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Умра умрагача орадаги гуноҳларга каффоратдир. Тўкис қилинган ҳажнинг мукофоти эса, жаннатдир»− деганлар (Имом Бухорий 1773, Имом Муслим 3355).

 

ФАСЛ

Гуноҳлардан тавба қилиш ва қилган зулмлари учун розилик олишнинг фарзлиги ҳақида

Мусулмон ҳаж ёки умра сафарига отланар экан, ўз оиласи ва дўстларига Аллоҳдан тақво қилиш – Аллоҳнинг амрларини бажо келтириш ва таъқиқларидан сақланишни васият қилиши, мустаҳабдир. У, бировдан оладиган ёки бировга берадиган қарзларини ёзиб ўз гувоҳлигини бериши ва Аллоҳ азза ва жалланинг қуйидаги оятига кўра барча гуноҳларидан тавба қилишга шошилиши керак:

﴿وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴾

«Барчаларингиз Аллоҳга тавба қилинглар, эй мўминлар! Шоядки (шунда) нажот топсангизлар» (Нур: 31).

Тавбанинг ҳақиқати – банданинг гуноҳдан воз кечиб, ундан тийилиши, қилган гуноҳларига (чин дилдан) пушаймонлиги ва унга қайта қайтмасликка қасд қилишидир. Агар у бировларга зулм қилган бўлса ёки уларнинг обрўсига ёхуд молу мулкига зарар берган бўлса, уларни қайтаради ва сафарга отланишдан илгари уларнинг розилигини олади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ким биродарига молу шарафида зулм қилган бўлса, тилла ва кумуш тангалар бўлмаган Кун келишидан илгари розилигини олиб олсин! (Агар розилигини ола олмаса у кунда) ундан қилган зулми миқдорича яхшиликлари тортиб олинади ва (мазлумга) берилади. Агар ҳасанотлари бўлмаса, у (мазлум)нинг гуноҳлари бунга ортилади»− деганлар (Имом Бухорий 2449).

Йўлга отланган одам ҳаж ва умраси учун, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан нақл қилинганидек, ҳалол пул ишлатиши керак: «Аллоҳ − покдир ва пок нарсани қабул қилади» (Имом Муслим 2393).

Табароний раҳимаҳуллоҳ Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан ривоят қилади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Агар ҳожи ҳалол пул билан чиқса ва оёғини узангига қўйгач: Лаббайкаллоҳумма, лаббайк! (Аллоҳим, амрингга мунтазирман! Мунтазирман!) деса, самодан нидо қилгувчи: Лаббай! Аллоҳ сени беҳад бахтиёр қилсин! Зодинг – ҳалол, уловинг – ҳалол ва ҳажинг – гуноҳсиз тўкисдир,− дея нидо қилади. Агар нопок пул билан чиқиб оёғини узанггига қўйгач: Лаббайкаллоҳумма, лаббайк! (Аллоҳим, амрингга мунтазирман! Мунтазирман!) деса, самодан нидо қилгувчи: Сенга лаббай эмас! Аллоҳ сени бахтиёр қилмасин! Зодинг – ҳаром, сарфинг – ҳаром ва ҳажинг – мабрур эмасдир,− дея нидо қилади» («ал−Мўъжамул Кабийр» 1299).

Ҳожи, одамлардан беҳожат бўлиб, уларнинг қўлидаги нарсаларга кўз тикмаслиги керак. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ким одамларнинг қўлидаги нарсага кўз тикмаса, Аллоҳ унинг кўзини тўйдиради. Ким (одамлардан) беҳожат бўлса, Аллоҳ уни бой қилади» (Имом Бухорий 1427, Имом Муслим 2471) ва: «Киши одамлардан гадойлик қилиб сўрайверади, сўрайверади ва Қиёмат куни юзида бирон парча гўшт қолмай келади» деганлар (Имом Муслим 2445).

Ҳожи, қилаётган умра ёки ҳажи билан Аллоҳнинг юзини, Охират диёрини, қилаётган ишлари ва оғзидан чиқаётган гаплари билан Аллоҳнинг розилигини қасд қилиши, қилаётган ҳаж ва умраси билан дунё матолари, риёкорлик, хўжа кўрсин, фахрланиш ва ғурурланишни кўз олдига келтирмаслиги керак. Чунки, бу, амалларнинг бекор бўлиши ва мақбул бўлмаслигининг омилидир. Зеро Аллоҳ таоло шундай деган:

﴿مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴾

«Ким (фақат) шу ҳаёти дунёни ва унинг зебу зийнатларини истайдиган бўлса, уларга қилган амалларини(нг ажр-мукофотини) шу дунёда комил қилиб берурмиз ва улар бу дунёда зиён кўрмайдилар. Ундай кимсалар учун охиратда дўзах ўтидан ўзга ҳеч кандай насиба йўқдир. Уларнинг бу дунёда қилган барча яхшиликлари беҳуда кетур ва қилиб ўтган амаллари бефойдадир» (Ҳуд: 15, 16);

﴿مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا ﴾

«Ким нақд (дунё)ни кўзловчи бўлса, Биз (шу дунёда улардан) Ўзимиз истаган кимсалар учун Ўзимиз хоҳлаган нарсани нақд қилиб берурмиз. Сўнгра (яъни, охиратда) унинг учун ўзи мазаммат ва қувғинга дучор бўлган ҳолда кирадиган жаҳаннамни жой қилиб берурмиз. Ким охиратни истаса ва мўмин бўлган ҳолида (охиратга лойиқ) саъй-ҳаракат қилса, бас, ундай зотларнинг саъйлари (Аллоҳ наздида) мақбул бўлур» (Исро: 18, 19).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан: «Аллоҳ таоло айтди: Мен, ўртоқ қилинадиган шериклардан беҳожатман! Қилган амалида менга бошқани шерик қилган одамни, ширки билан бирга ташлаб қўяман!» саҳиҳ ҳадиси ҳам нақл қилинган (Имом Муслим 7666).

Шунингдек, ҳожи сафарида тоат−ибодатли, тақводор ва динини яхши билган одамларга йўлдош бўлиши ва пасткашу фосиқ одамларга сафардош бўлишдан эҳтиёт бўлиши керак.

У, ҳаж ва умрасида қилиши керак бўлган ибодатларни ўрганиши, уларни яхши билиши, билмаган нарсалари ҳақида билганлардан сўраши лозим. Агар улови ёки машинаси ёхуд учоғи ёда бошқа нақлия воситасига мингач, Имом Муслим раҳимаҳуллоҳ Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳунинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилган ушбу саҳиҳ ҳадиси кўра, уч марта такбир айтиб, қуйидаги дуоларни айтиши мустаҳабдир:

﴿سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ ﴾

«Токи сизлар уларнинг устига ўрнашгайсизлар, сўнгра, унга ўрнашиб олгач, Парвардигорингизнинг неъматини эслаб: «Бизларга бу (кема ёки от-улов)ни бўйсундириб қўйган зот (яъни Аллоҳ барча айбу-нуқсондан) покдир. Бизлар ўзимиз бунга қодир эмас эдик. Шак-шубҳасиз бизлар (барчамиз) «Парвардигоримизга қайтгувчидирмиз», дегайсизлар» (Зухруф: 13, 14).

(( اللَّهُمَّ، إِنَّا نَسْأَلُكَ فِى سَفَرِنَا هَذَا الْبِرَّ وَالتَّقْوَى، وَمِنَ الْعَمَلِ مَا تَرْضَى، اللَّهُمَّ، هَوِّنْ عَلَيْنَا سَفَرَنَا هَذَا، وَاطْوِ عَنَّا بُعْدَهُ! اللَّهُمَّ، أَنْتَ الصَّاحِبُ فِى السَّفَرِ، وَالْخَلِيفَةُ فِى الأَهْلِ! اللَّهُمَّ، إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ، وَكَآبَةِ الْمَنْظَرِ، وَسُوءِ الْمُنْقَلَبِ فِى الْمَالِ وَالأَهْلِ))

«Аллоҳим, бу сафаримиз чоғида Сендан эзгулик ва тақвони, Ўзинг рози бўлган амални тилаймиз. Аллоҳим, бизга сафаримизни осон қил! Унинг узоқлигини билдирма! Аллоҳим, Сен − сафардаги йўлдош, оиладаги ўринбосарсан! Аллоҳим, Сенга сафар машаққатлари, кўринишнинг ёмонлиги, молу оиладаги кўнгилсизликлардан сиғинаман!» (Имом Муслим 3339).

Ҳожи сафари давомида Аллоҳ таолога кўп дуолар қилиб, зикр ва истиғфорни (ҳам) кўп айтади. Аллоҳга ёлбориб, Қуръон тиловати ва маънолари ҳақида тафаккур қилиб, намозларни жамоат билан ўқиш билан машғул бўлади. Тилини миш−миш, фойдасиз гаплар, ғийбат, ёлғон, чақимчилик, оғайнилари ва бошқа мусулмон биродарлари устидан кулишдан тияди. Дўстларига яхшилик қилиши, уларга озор бермаслиги, уларни ўз имкониятидаги ҳикмат ва чиройли насиҳатлар билан яхшиликка буюриб, ёмонликдан қайтариши лозим.

 

ФАСЛ

Ҳожининг мийқотга етгач қиладиган ишлари ҳақида

Ҳожининг мийқотга етиб келгач ғусл қилиб, хушбўйланиши мустаҳабдир. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мийқотга етиб келгач эҳром боғлашдан илгари кийимларини ечганлар ва ғусл қилганлар. Икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Оиша разияллоҳу анҳодан шундай ривоят нақл қилинган: «Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни эҳромга киришлари учун ва Каъбани тавоф қилишларидан илгари эҳромдан чиққанлари туфайли хушбўйлаб қўяр эдим» (Имом Муслим 2883).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам умра учун эҳром боғлаган, лекин ҳайз қони келиб қолган Оиша разияллоҳу анҳони ғусл қилиш ва ҳаж учун эҳром боғлашга буюрдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Зулҳулайфада кўзи ёриган Асмо Умайс қизи разияллоҳу анҳони ғусл қилиш ва таносил аъзосига пахта қўйиб, устидан латта билан боғлаб олиш, сўнгра эҳром боғлашга буюрдилар (Ибн Можа 2913).

Бу ҳадисларга кўра қиз ва жувонлар мийқотга етиб келганларида ҳайз ёки туғруқ қони келиб қолгудек бўлса ғусл қилиб, одамлар билан бирга эҳром боғлашлари, ҳожилар қилган барча ишларни қилишлари, бироқ, Каъбани тавоф қилмасликлари керак. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Оиша ва Асмо разияллоҳу анҳумоларни шунга буюрдилар.

Эҳром боғламоқчи бўлган одам мўйлаблари, тирноқлари, таносил аъзолари атрофи ва қўлтиқ остидаги тукларини, эҳром боғлаганидан кейин эҳромлик пайтида олишга муҳтож бўлиб қолмаслиги учун, олиши керак. Чунки икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан келтирилган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу ишларга мусулмонларни ҳар замон буюрганлари нақл қилинган: «Фитрат бешта нарсадир: хатна қилиш, туносил аъзоси атрофидаги тукларни олиш, мўйлабни қисқартириш, тирноқни олиш ва қўлтиқ ости тукларини юлиш» (Имом Бухорий 5891).

Имом Муслимнинг «Саҳиҳ»ида Анас разияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бизга мўйлабни қисқартириш, тирноқларни олиш, қўлтиқ ости тукларини юлиш ва таносил аъзолари атрофидаги тукларни қириш учун қирқ кечадан ошмаган вақтни белгилаб бердилар (Имом Муслим 622).

Насоий эса «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам вақтни тайинлаб бердилар» лафзи билан, Имом Аҳмад, Абу Довуд ва Термизийлар эса Насоий келтирган лафз билан нақл қилдилар. Эҳром боғлашдан олдин сочни олдириш эса, эркакларга ҳам, хотин−қизларга ҳам машру эмасдир.

Соқолни ёки ундан бирон тукни олиш эса, ҳаромдир. Аксинча, уни ёппа (эъфо қилиб) қўйиш вожибдир. Чунки, икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумонинг ушбу ривояти бор: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мушрикларга хилоф иш қилинглар: соқолларни ёппа қўйиб, мўйлабларни қисқартиринглар!»− дедилар (Имом Бухорий 5892). Имом Муслим раҳимаҳуллоҳ эса, ўз «Саҳиҳ»ида Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳунинг ушбу ривоятини келтирган: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мўйлабларни қисқартиринглар, соқолларни ёппа қўйинглар ва мажусийларга хилоф қилинглар!»− дедилар (Имом Муслим 626).

Ҳозирги даврда фалокат ёғилиб, эркакларнинг аксарияти бу суннатга риоя қилишни қўйинг, унга қарши курашиб, кофирлар ва хотин−қизларга менгзашга рози бўлишмоқда. Аллоҳ таолодан, гарчи кўпчиик воз кечаётган бўлсада, бизни ва бошқа мусулмонларни суннатга мувофиқ ва уни маҳкам ушлаб ҳаёт кечириш ҳамда унга чорлашга муваффақ қилишини сўраймиз. Аллоҳ таоло бизга етарлидир ва У қандай яхши вакилдир! Куч ва қудрат Буюк ва Олий бўлган Аллоҳ билангинадир!

Сўнгра, эркак киши эҳромни – лунги ва ридони боғлайди. Эҳромнинг оқ рангда бўлиши ва оёқ кийимларининг ковуш бўлиши мустаҳабдир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Бировингиз изор ва ридо ҳамда ковушларда эҳромга кирсин!»− деганлар. Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳ ривояти (4899).

Хотин−қизларнинг қора ёки яшил ва бошқа рангли кийимларда эҳромга киришлари жоиздир. Фақатгина, кийинишида эркакларга ўхшамаслиги керак. Бироқ, эҳромлик пайтида ниқоб (чиммат) ва қўлқоп кийишлари мумкин эмас. Шундай бўлсада, юзи ва кафтларини ниқоб ва қўлқопсиз тўсадилар. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эҳромлик хотин−қизларга ниқоб тутиш ва қўлқоп кийишни таъқиқлаганлар.

Баъзи авом одамларнинг хотин−қизлар эҳроми учун кўк ёки қора рангли кийимларни тайинлаб, бошқаларини киймасликларининг (шаръий) асоси йўқдир.

Ҳожи ғусл қилиб, тозаланиб, эҳромни боғлагач чин қалбдан киришаётган ҳаж ёки умра ибодатлари учун нийят қилади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Амаллар нийятлар билан бирга бўлади. Ҳар бир кишига нийят қилган нарсаси бўлади»− деганлар (Имом Бухорий 1, Абу Довуд 2203). Бу нийятни тилда талаффуз қилиш ҳам машрудир. Агар умрага нийят қилмоқчи бўлса: «Лаббайка, умратан!» ёки «Аллоҳумма, лаббайка, умратан!» (Аллоҳим, умра қилиш учун амрингга мунтазирман!),− дейди. Ҳаж учун нийят қилган бўлса: «Лаббайка, ҳажжан!» ёки «Аллоҳумма, лаббайка, ҳажжан!» (Аллоҳим, ҳаж қилиш учун амрингга мунтазирман!)− дейди. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар. Афзали эса, бу жумлаларни улови – туяси ёки машинаси ёхуд бошқа нарсага миниб, хотиржам ўтирганидан кейин айтишидир. Зеро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мийқотда туясига миниб, туя (чўккан жойидан) турган пайтида айтганлар. Бу – илм аҳллари айтган қавлларнинг соғломроғидир.

Нийятни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан нақл қилингани учун, фақатгина, эҳром боғланганида талаффуз қилиш машрудир. Намоз, тавоф ва бошқа ибодатларда эса нийятни талаффуз қилмаслик керак. Масалан: Фалон намозни ўқишга ёки тавоф қилишга нийят қилдим!,− деб айтилмайди. Аксинча, буни талаффуз қилиш янги чиққан бидъатлардан бўлиб, уларни товуш чиқариб тилга олиш, қаттиқ гуноҳлардан биридир. Агар нийятни (эҳром боғлашдан бошқа пайтда) талаффуз қилиш машру бўлса эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уни Умматга ўз ҳаракати ва қавли билан баён қилар ҳамда салаф солиҳ уларни биздан илгари қилишган бўлар эди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва саҳобалардан нақл қилинмаган ибодатлар, бидъатдир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса: «Ишларнинг энг ёмони, (дин ниқоби остида) янги пайдо бўлганларидир ва барча бидъат залолатдир»− деганлар. Бу, Имом Муслим ривоятидир (2042). Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Бизнинг ишимизда ундан бўлмаган нарсани пайдо қилган одамнинг бу иши, рад қилинган»− ҳам деганлар (Имом Муслим 4589). Бошқа бир ривоятда эса: «Ким бизнинг ишимиздан бўлмаган амални қилса, у (амал) рад қилингандир»− деганлар (Имом Муслим 4590).

 

Фасл

Макон мийқотлари ва уларнинг чегаралари ҳақида

Мийқотлар бештадир:

1 – Зулҳулайфа.

Зулҳулайфа мадиналикларнинг мийқоти бўлиб, одамлар бугунги кунда уни «Абёри Алий» деб аташади.

2 – Жўҳфа.

Жўҳфа – шомликларнинг мийқоти ҳисобланиб, Робиғга яқин жойдаги кўҳна қишлоқдир. Одамлар ҳозирги кунда Робиғдан эҳром боғлайдилар. Робиғдан эҳром боғлаш – мийқотдан эҳром боғлаш, демакдир. Чунки Робиғ (шаҳри) Жўҳфадан бир оз илгарида жойлашган.

3 – Қарнул манозил.

Қарнул манозил – наждликларнинг мийқоти бўлиб, ҳозирги кунда «Сайл» деб аталади.

4 – Яламлам.

Яламлам – яманликларнинг мийқотидир.

5 – Зоту ирқ.

Зоту ирқ – ироқликларнинг мийқотидир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу мийқотларни юқорида айтилган одамлар ҳамда ўша ерлик бўлмаган ва ўша жойлардан ҳаж ва умра қилиш нйиятида ўтадиган одамлар учун мийқот қилиб белигилаганлар. Хуллас, ўша ердан ўтадиган одамларнинг бу мийқотларда эҳром боғлашлари фарздир. Маккага ҳаж ёки умра нийятида кетаётган одамларнинг мийқотлардан қуруқликёки ҳаво йўлларидан эҳромсиз ўтишлари ҳаромдир. Бу, Расулуллоҳ соллаллоҳу

алайҳи ва саллам мийқотларни белгилаган пайтларида айтган қуйидаги ҳадисларининг умумий маъносидир: «У (мийқот)лар ўша (минтақа)лар ва у ер- ерларни босиб ўтаётган ўша минтақада яшамаган, бироқ, ҳаж ва умрани хоҳлаган одамлар учундир» (Баззор 4892).

Маккага ҳаж ва умра нийятида ҳаво йўллари билан отланган одам, агар вақти бемалол бўлса учоққа ўтиришдан аввал ғусл қилиши ва бошқа тозаликларни бажо келтириши, мийқотга яқинлашгач эса эҳромини боғлаб, умра учун талбия айтиши мумкин. Агар вақти бемалол бўлмаса ҳаж учун талбия айтади. Эҳромини учоққа ўтиришдан ёки мийқотга яқинлашишдан илгари боғласа ҳам зарари йўқ. Бироқ, мийқотга яқинлашганда ёки мийқотнинг тўғрисига келгандагина ибодатга киришни нийят қилиб, талбия айтади. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мийқотдагина эҳром боғлаганлар. Уммат эса Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан бу ва бундан бошқа диний ишларда ўрнак олиши керак. Чунки Аллоҳ таоло:

﴿لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ ﴾

«(Эй мўминлар), сизлар учун — Аллоҳ ва охират кунидан умидвор бўлган ҳамда Аллоҳни кўп ёд қилган кишилар учун Аллоҳнинг пайғамбари (иймон-эътиқоди ва хулқи атвори)да гўзал ибрат бордир» деган бўлса (Аҳзоб: 21), Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мендан ибодатларингизни олинглар!»− деганлар (Байҳақий «ас−Сунанул Кубро» 9796).

Бироқ, Макккага ҳаж ва умра нийятида кетмаётган савдогар, ўтинфуруш ва бошқа касб эгалари, эҳром боғламайдилар. Агар улар ҳам умра ва ҳажни қасд қилсалар, юқоридаги ҳадисга кўра эҳром боғлашлари керак: «У (мийқот)лар ўша (минтақа)лар ва у ерларни босиб ўтаётган ўша минтақада яшамаган бироқ ҳаж ва умрани хоҳлаган одамлар учундир» (Баззор 4892). Бунинг маъноси шуки, мийқотни босиб ўтаётган одам ҳаж ва умра нийятида бўлмаса, унга эҳром боғлаш мажбурияти йўқдир. Бу, Аллоҳ таолонинг бандаларига бўлган раҳмати ва енгилликларидан биридир. Бунинг учун Аллоҳ таолога мўл ҳамдлар ва шукрлар бўлсин! Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг Фатҳ йилида ҳаж ва умра нийятида эмас, Макканинг фатҳи ва ундаги ширкларни йўқотиш учун эҳромсиз етиб келганлари ва Маккага бошларида дубулғалари билан кирганлари, сўзимизни қувватлайди.

Турар−жойлари мийқот билан Каъба оралиғида бўлган Жидда, Уммус Салам, Баҳра, Шароиъ, Бадр, Мансурага ўхшаш шаҳар ва қишлоқ аҳолиси, муқаддам қаламга олинган бешта мийқотга бормайдилар. Аксинча, уларнинг мийқотлари турар−жойлари бўлиб, ҳаж ва умрани хоҳлаган одам ўша ердан эҳром боғлайверади. Агар у одамнинг мийқот ташқарисида ҳам турар−жойи бўлса, эркиндир: хоҳласа мийқотга чиқиб эҳром боғлайди, хоҳласа мийқотдан Маккага энг яқин бўлган турар−жойидан эҳром боғлайверади. Чунки, Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу ривоят қилган ва мийқотлар зикр қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Шу (мийқот)лардан кейинги (шаҳар ва қишлоқлардаги) одамнинг эҳром боғлайдиган жойи − хонадони ва Макка аҳолиси Маккадан эҳром боғлайди»− дейилган (Имом Бухорий 1526, Имом Муслим 2860).

Бироқ, Ҳарам ичида турган ва умра қилмоқчи бўлган одам, Ҳарамнинг чегараси – Ҳиллга чиқиб, ўша ердан эҳром боғлаши керак. Чунки, Оиша разияллоҳу анҳо умра қилмоқчи бўлганида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уни акаси Абдурраҳмон билан бирга Ҳиллга чиқишга ва ўша ердан эҳром боғлашга буюрганлар. Бу – Ҳарамда бўлган одам умра қилмоқчи бўлса Ҳарамдан эмас, Ҳиллдан эҳром боғлаши зарур эканига далолат қилади. Бу ҳадис, Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу ривоят қилган юқоридаги ҳадисни хослайди ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Маккаликлар Маккадан эҳом боғлайди» ҳадисини умрага эмас, ҳажга хос эканини ифодалайди. Агар умрага ҳам Маккадан эҳром боғлаш жоиз бўлса эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Оиша разияллоҳу анҳони ҳам Ҳиллга чиқишга буюрмас ва Маккадан эҳром боғлашга рухсат берган бўлар эдилар. Бу – жумҳури уламонинг қавлидир. Бу – мўъмин учун эҳтиётлидир. Чунки унда икки ҳадиснинг барчасига амал қилиш мавжуддир. Тавфиқ Аллоҳдандир!

Ҳаждан илгари умра қилган одамларнинг ҳажни қилиб бўлгач Танъим, Жеъэррона ва бошқа жойларга чиқиб эҳром боғлаб, қайта−қайта умра қилаверишларининг машру эканига биронта далил йўқ. Билъакс, ундай қилмаслик афзал эканига далиллар бор. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва асҳоблари ҳаж фаризасини адо этганларидан сўнгра умра қилмадилар. Оиша разияллоҳу анҳо эса Маккага кириб келгани маҳал ҳайз қони келиб қолгани боис одамлар билан бирга мийқотда эҳром боғлаган умрасини қила олмагани учун, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўша умрасининг ўрнига бошқа умра қилишни талаб қилган ва Танъимда эҳром боғлаб, умра қилган эди. Бу билан унинг иккита умраси: ҳаждан илгари қила олмаган ва ҳаждан кейин мустақил қилган умраси бўлди. Оиша разияллоҳу анҳонинг ҳолатига тушган одамларнинг мазкур далил ва кенгчиликларга биноан ҳаждан сўнгра умра қилишларининг бирон зарари йўқдир. Шуни ҳам унутмаслик керакки, ҳожиларнинг ҳаждан илгари қилган умраларидан ташқари ҳаждан кейин ҳам умра қилишлари бошқаларга нисбатан катта машаққатларни, жумладан, тиқилинч ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳидоят ва суннатларига хилоф ҳодисаларни келтириб чиқаради.

Аллоҳ муваффақият эгасидир!  

 

Фасл

Ҳаж ойларидан бошқа ойларда мийқотга етиб келган одамларнинг ҳукми ҳақида

Билингки, мийқотга етиб келган одамнинг икки ҳолати бор:

Биринчи ҳолат: у, ҳаж ойларидан бошқа рамазон ва шаъбон каби ойларда мийқотга етиб келган. Бундай одамнинг умрага чин юракдан нийят қилиб: «Лаббайка умратан!» ёки «Аллоҳумма, лаббайка умратан!» (Аллоҳим, умра қилиш учун амрингга мунтазирман!) дея тилида талаффуз қилиши суннатдир. Сўнгра Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтган талбияни бошлайди:

(( لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ، لَبَّيْكَ! لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ! إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ! لاَ شَرِيكَ لَكَ ))

«Аллоҳим, амрингга мунтазирман! Амрингга мунтазирман! Сенинг шеригинг йўқдир! Амрингга мунтазирман! Дарҳақиқат неъмат ва мулклар Сенингдир! Сенинг шеригинг йўқдир!» (Имом Бухорий 5915). Каъбага етиб боргунича мазкур талбияни кўп айтиб, Аллоҳнинг зикрини кўп қилади. Каъбага етиб келгач талбия айтишни тўхтатади. Каъбани етти марта тавоф қилгач, Иброҳим алайҳис салом мақоми орқасида икки ракаат намоз ўқиб, Сафо (тепалиги)га чиқиб, Сафо ва Марва тепаликлари орасида етти марта саъй қилади. Сўнгра, сочларини ё кестириб ёки қирдириб олдиради. Шу билан унинг умраси тугайди ва эҳроми туфайли ҳаром бўлган барча нарса ҳалол бўлади.

Иккинчи ҳолат: у, мийқотга ҳаж ойлари: шаввол, зулқаъда ойлари ёки зулҳижжа ойининг биринчи даҳасида етиб келади.

Бу одам учта ибодатдан бири: фақатгина ҳаж қилиш, фақатгина умра қилиш ва ҳар иккисини бирга қилиш ҳуқуқига эгадир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳажжатул вадоъда зулқаъда ойида мийқотга етиб келгач асҳобларини шу учта ибодатдан бирини қилишларига ҳуррият бердилар. Суннат эса, ёнида қурбонлиги бўлмаса, умрага нийят қилишидир. У, ҳаж ойларидан бошқа маҳалда мийқотга етиб келган одам қилган ишларни қилади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккага яқинлашган асҳобларини эҳромларини умра нийятида бўлишига амр қилдилар ва буни улар Маккада эканликларида таъкидладилар. Бундан кейин улар тавофу саъй қилдилар, сочларини олдирдилар ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг буйруқларига биноан эҳромдан чиқдилар. Қурбонликларни ўзлари билан бирга олиб келганлар эса, эҳромдан чиқмадилар. Чунки уларни Қурбон ҳайити кунида эҳромдан чиққунча эҳромда қолишга буюрдилар. Қурбонликларини ўзи билан бирга олиб келган одамнинг ҳаж ва умра учун эҳром боғлаши суннатдир. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қурбонликларини ўзлари билан бирга олиб келган ва умра учун эҳром боғлаган лекин қурбонликларини олиб келган асҳобларини умраси билан ҳажга ҳам талбия айтишга ҳамда Қурбон ҳайити куни ҳар иккисидан бирга ҳалол бўлмагунча эҳромдан чиқмасликка буюрдилар. Агар қурбонлигини ўзи билан олиб келган одам фақатгина ҳаж учун эҳром боғлаган бўлса, худди қорин ҳажи қилаётган одам каби, Қурбон ҳайити куни эҳромдан чиққунигача эҳромида қолади.

Бундан маълум бўлмоқдаки, фақатгина ҳажнинг ўзига ёки ҳаж ва умра учун эҳром боғлаган, бироқ, ёнида қурбонлиги бўлмаган одамнинг эҳромида узлуксиз қолиши лойиқ эмас. Балки, уни умрага айлантириб олиш – суннатдир. Яъни, тавофу саъй қилиб, сочини олдиргач эҳромидан чиқиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қурбонликларини ўзлари билан бирга олиб келмаган асҳобларини буюрганларидек, эҳромидан чиқади. Агар бундай одам (Маккага) кеч келган ва ҳаж қилишдан кечикиш эҳтимоли бўлса, эҳромида (ҳаж нийятида) қолишининг бирон зарари йўқдир. Валлоҳу аълам!

Агар одам (ҳаж ёки умра) ибодатини касаллик ёки душман қўрқувси ёхуд бошқа бирон омил сабабли қила олмасликдан қўрқса, унинг эҳром боғлаётган пайтида: Агар мени бирон ғов тўсиб қолса, эҳромдан чиқадиган ерим ўша тўсган жойдир!,− дейиши мустаҳабдир. Чунки Зубайр қизи Зубоъа разияллоҳу анҳо: Ҳой Расулуллоҳ, мен ҳаж қилмоқчиман. Бироқ, касалман,− деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: «Ҳаж қилаверинг ва эҳромдан чиқиш жойим мени тўсган жойдир, дея шарт қилинг!»− дедилар, Муттафақун алайҳ. (Имом Бухорий 5089, Имом Муслим 2960).

Бу шартнинг фойдаси шуки, эҳром боғлаган одамга ибодатини тугаллаш учун монеъ бўладиган касаллик ёки душман қаршилиги тўсиқ бўлса, тўсиқ бўлган жойда эҳромидан чиқаверади ва бунинг учун бирон жарима йўқдир.

 

Фасл

Болакай қилган ҳаж, фарз ҳаж ўрнига ўтадими?

Кичик болакай ва қизчанинг ҳажи ҳақида Имом Муслимнинг «Саҳиҳ»ида Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳунинг ушбу ривояти бор: Бир жувон қўлидаги боласини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга кўтариб: Ё Расулуллоҳ, бу ҳаж қилса бўладими?− деб сўраганида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ҳа, сизга савоб(и) бўлади»− деб жавоб бердилар (Имом Муслим 3317).

Имом Бухорийнинг «Саҳиҳ»ида эса Соиб ибн Язид разияллоҳу анҳунинг: «Менга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга ҳаж қилдирилди. Ўшанда етти ёшда эдим» деган ривояти ҳам бор (Имом Бухорий 1858).

Бироқ ёш болаларнинг ҳажлари фарз бўлган ҳаж ўрнига ўтмайди.

Шунингдек, бировнинг қарамоғидаги қул ва жориялар қилган ҳаж ҳам, фарз бўлган ҳаж ўрнига ўтмайди. Чунки Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳумо ривоят қилган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: «Ҳаж қилган ҳар қандай болакай балоғат ёшига етса, унинг бошқа ҳаж қилиши фарздир. Ҳар қандай қул ҳаж қилган ва сўнгра озод қилинган бўлса, унинг бошқа ҳаж қилиши фарздир». Бу ҳадисни Ибн Абу Шайба ва Байҳақий саҳиҳ санад билан келтиришган («ас−Сунанул Кубро» 10134).

Агар болакай яхшилик билан ёмонлик ўртасини айира олмайдиган даражада кичик бўлса, унинг номидан эҳром боғлар экан валийси нийят қилади: унинг кийимларини ечиб, унинг номидан талбия айтади. Натижада, болакай эҳромлик одамга айланади ва унга ҳам катта ёшдаги эҳромликларга таъқиқланган нарсалар таъқиқланади. Яхшилик билан ёмонлик ўртасини айира олмайдигн кичик қизча номидан валийси нийят қилиб, талбия айтади ва у қизча ҳам шу билан эҳромликка айланади. Натижада, унга ҳам катта ёшдаги эҳромлик аёлларга таъқиқланган нарсалар таъқиқланади. Болакай ва қизчанинг тавоф асносида тана ва кийимлари пок бўлиши зарур. Чунки, тавоф ҳам намозга ўхшайди ва унинг раво бўлиши учун таҳорат шартдир.

Агар болакай ва қизча яхшилик билан ёмонликни айира оладиган даражада оқил бўлса, валийларининг изни билан эҳром боғлашади. Эҳром боғлаш асносида худди катталар каби ғусл қилишади, хушбўйланишади ва бошқа ишларни қилишади. Валийлари уларнинг оталари, оналари ёки бошқа ақраболари бўлишидан қатъий назар, уларнинг йўлбошчиси ва манфаатларининг посбонидир.

Эҳром боғлаган болакай ёки қизча тош отиш ва бошқа ибодатларни қилишда ожиз қолишса, валийси отади. Бундан бошқа − Арафотда туриш, Мино ва Муздалифада тунаш, тавоф ва саъй каби ибодатларни уларнинг ўзлари қилишлари лозим. Агар тавоф ва саъйни қилишга ўзлари қодир бўлишмаса, уларни кўтариб тавоф ва саъй қилдирилади. Болаларни кўтариб олган одам қилаётган тавоф ва саъйини болалари билан ўртасида шерик қилмаслиги афзалдир. Шу боис, иккиси учун тавоф ва саъйни нийят қилиши ва ўзи учун алоҳида тавоф ва саъй қилишни эҳтиёт нуқтаи назаридан нийят қилиши керак. У бу билан «Ўзингизга шубҳали бўлган нарсани шубҳасиз бўлмаган нарса учун тарк қилинг!» ҳадисига амал қилган бўлади. Зеро кўтариб олган одамнинг ўзи ва кўтариб олган боласи учун битта нийят қилиши, уламоларнинг қувватли қавлларига кўра жоиздир. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам боласининг ҳажи ҳақида савол берган жувонни, фарзанди учун алоҳида тавоф қилишга буюрмадилар. Агар унинг учун алоҳида тавоф қилиш фарз бўлса эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тушунтирар эдилар. Тавфиқ бергувчи Аллоҳ таолонинг ўзигинадир.

Яхшилик билан ёмонлик орасини ажрата оладиган бола ва қизчага худди катта одамларга буюрилганидек, тавофга киришишдан илгари таҳорати синса таҳорат олишга ва нажаслардан покланишга буюрилади.

Ёши кичик болакай ёки қизчанинг эҳром боғлаши валийлари зиммасидаги фарз эмас, аксинча, нафлдир. Агар эҳром боғлатса савоб олади, боғлатмаса зарари йўқдир. Валлоҳу аълам.

 

Фасл

Эҳром таъқиқлари ва эҳромлик одамга мубоҳ бўлган нарсалар ҳақида

Эркак ва жувон бўлишидан қатъий назар эҳром боғлаган одамнинг нийят қилганидан сўнгра сочи ва тирноғини олиши ҳамда хушбўйланиши жоиз эмас. Жумладан, эркак кишининг танани бутунлай ёпиб турадиган кўйлак ёки қисман ёпиб турадиган футболка, иштон, қўнжлик пойафзал ва пайпоқ каби нарсаларни кийиши жоиз эмас. Лунги топа олмаса иштон, ковуш топа олмаса қўнжлик пойафзалнинг қўнжини кесиб ташламай кийиб олиши мумкин. Чунки икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Ковуш топа олмаган одам қўнжлик пойафзални, лунги топа олмаган одам эса иштонни кийиб олсин!» ҳадисини нақл қилган (Имом Муслим 2850).

Аммо Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумо тарафидан ривоят қилинган ва ковушлар бўлмаса қўнжлик пойафзални қўнжини кесиб кийиш кераклигини ифодалаган ҳадис, мансух−бекор қилингандир. Чунки буни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Мадинада турган пайтларида эҳромлик одам нима нарсаларни кийиши ҳақида савол берилганида айтган эдилар. Одамларга (Маккада) Арафот тоғида хутба қилганларида эса ковуш бўлмаган пайтда қўйнжлик пойафзал кийишга буюриб, унинг қўнжини кесиб ташлашга буюрмадилар. Ҳолбуки, бу хутбани Мадинадаги жавобларини эшитмаган одамлар ҳам тинглашган эди. Ҳадис ва Фиқҳ усуллари қоидасига кўра, эҳтиёж вақти ҳақида баённи кечиктириш, жоиз эмасдир. Шунга биноан, қўнжни кесиб ташлаш буйруғининг мансух бўлгани тушунилмоқда. Агар қўнжни кесиб ташлаш фарз бўлса эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам баён қилган бўлар эдилар. Валлоҳу аълам!

Эҳромлик одамнинг ковушга ўхшагани учун қўнжи оёқ ошиқларидан паст бўлган пойафзални кийиши, жоиздир. Бундан ташқари, лунгисини ип ёки шунга ўхшаш нарса билан боғлаб олишининг ҳам зарари йўқ. Чунки, уни таъқиқлаган бирон ҳужжат йўқ.

Эҳромлик одамнинг ғусл қилиши, бошини ювиши ва ўта қаттиқ зарурат туғилиб қолса эҳтиёткорлик билан қашлаши ҳам мумкин. Агар шундай пайтда бошидан соч тўкилиб қолса, бунинг зарари йўқдир.

Эҳромга кирган хотин−қизларнинг юзларига бурқа ёки ниқоб (чиммат), қўлларига эса қўлқоп каби тикилган нарсаларни тақиб, кийишлари, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қуйидаги ҳадисларига кўра жоиз эмас: «(Эҳромлик) аёл киши ниқоб тақмайди ва қўлқоп киймайди» (Имом Бухорий 1838). Қўлқоп – юнг ёки пахта ва бошқа хом−ашёдан қўл катталигида тўқилган кийимдир. Хотин−қизларга бундан бошқа кўйлак, иштон, маҳси, пайпоқ ва бошқа тикилган тайёр кийимларини кийишлари ижозатлидир.

Шунингдек хотин−қизлар эҳтиёж туғилган пайтида рўмолларини боғламай юзларини тўсишлари ҳам мумкин. Агар рўмол унинг юзига тегиб турса, Оиша разияллоҳу анҳо ривоят қилган ҳадисга кўра, зарари йўқдир: «Биз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга турганимизда отлиқлар ёнимиздан ўтишарди. Улар бизнинг қаршимизга келишганида биримиз бошидаги жулбобини юзига тушириб олар эди. Ўтиб кетгач эса, юзини очиб олар эди» (Абу Довуд 1835, Имом Аҳмад 24522, Бағавий «Шарҳус−суннаҳ» 1977). Бу ҳадисни Дору Қутний раҳимаҳуллоҳ Умму Салама разияллоҳу анҳонинг ривояти билан ҳам келтирган.

Шунингдек, аврат бўлгани боис ажнабий эркаклар олдида хотин−қизларнинг юз ва қўлларини тўсишлари ҳам фарздир. Бу ҳақда Аллоҳ таоло:

﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ ﴾

«У (мўъмина)лар зеб-зийнатларини фақатгина эрларига … кўрсат− синлар», деган (Нур: 31). Шубҳасиз, юз ва қўлнинг кафт қисми жозибали зийнатлардан биридир. Юз, буларнинг энг жозибалисидир. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло

﴿وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ ﴾

«Қачон сизлар (пайғамбар аёлларидан) бирон нарса сўрасангизлар парда ортида туриб сўранглар! Мана шу сизларнинг дилларингизни ҳам, уларнинг дилларини ҳам тоза тутгувчироқдир», деган (Аҳзоб: 53).

Хотин−қизларнинг кўпи одат қилиб олган рўмолни кўтариб туриши учун тагидан боғлаб олиш ҳақида, билишимизча, шариатда биронта ҳам далил йўқ. Агар бу машру бўлса эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам умматига баён қилар ва жим қолмас эдилар.

Эҳром боғлаган эркагу аёлнинг эҳромини кир бўлган пайтида ювиши, бошқасига алиштириши жоиз бўлиб, заъфарон ва варс теккан кийимларни кийиши жоиз эмас. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумо ривоят қилган ҳадисда буни таъқиқлаганлар (Имом Бухорий 134, Имом Муслим 2848). (Варс қўғагулга ўхшаган ўсимлик бўлиб, ундан хушбўй бўёқлар тайёрланади. Бу икки ўсимлик ҳам хушбўй бўлгани боис Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам улар теккан эҳромни боғлашни таъқиқладилар. Мутаржим изоҳи.).

Эҳромга кирган одам уятсиз ва ҳақоратомуз сўзларни талаффуз қилиш ва жанжаллашишдан воз кечиши лозим. Чунки, Аллоҳ таоло:

﴿الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ ﴾

«Ҳаж (мавсуми) маълум ойлардир. (Яъни Шаввол, Зулқаъда ва Зулҳижжа ойининг ўн куни). Бас, ким шу ойларда ўзига ҳажни фарз қилса (ҳаж қилишни ният қилса), ҳаж давомида (жуфтига) яқинлашмайди, гуноҳ ишлар, жанжал-сурон қилмайди» деган (Бақара: 197).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ҳам ушбу саҳиҳ ҳадис нақл қилинган: «Ҳаж қилаётиб уятсиз гапларни гапирмаган, уятсиз ишларни қилмаган ва гуноҳ ишларга қўл урмаган одам, онаси туққан кундагидек (маъсум) бўлади» (Имом Бухорий 1521, Имом Аҳмад 7375).

Ҳадис(нинг арабча матнида келган) «рафас» сўзи уятсиз иш ва уятсиз гап, «фусуқ» эса гуноҳларни, «жидол» эса фойдасиз беҳуда нарсаларни деб жанжаллашишни ифода этади. Аммо ҳақиқатни кўрсатиш ва ботилни қайтариш учун ширинсуханлик билан мунозара қилишнинг зарари йўқ. Билъакс, у – буюрилгандир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деган:

﴿ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ﴾

«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), Парвардигорингизнинг йўли — динига донолик ҳикмат ва чиройли панд-насиҳат билан даъват қилинг! Улар (сиз билан талашиб-тортишадиган кимсалар) билан энг гўзал йўлда мужодала — мунозара қилинг!» (Наҳл: 125).

Эҳром боғлаган одамга бошига ёпишиб турадиган дўппи, салла ва (араблар) тайласони (бошга ташлаган рўмоли) ва бошқа нарсаларни кийиши (ёки ташлаб олиши) ҳаромдир. Бинобарин, юзини тўсиб олиши ҳам ҳаромдир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Арафа куни туясидан йиқилиб ўлган одам ҳақида: «Уни сув ва нилуфар (сидр) билан ювиб, икки кийим (эҳромнинг икки парчаси: лунги ва ридо) билан кафанланглар ҳамда боши ва юзини ўраманглар. Чунки, у, Қиёмат куни талбия айтиб қайта жонланади»− деганлар. Муттафақун алайҳ. Ҳадис лафзи Имом Муслимники (Имом Муслим 2953).

Машинанинг томи ёки шамсия ёхуд шунга ўхшаш чодир ва дарахтлар кўланкасида сояланишнинг зарари йўқ. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга Ақаба тошларини отар эканлар кийимлар билан соябонлар қилингани, Арафа куни хурмо дарахти остига гумбазлик чодир тикилгани ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам у ерда Қуёш заволдан оғгунича қолганлари ҳақида саҳиҳ ривоятлар бор.

Эҳромдаги эркагу аёлларнинг қуруқликдаги овларни ўлдириши, уларни ўлдиришга ёрдамчи бўлиши, овларни жойларидан ҳуркитиши, уйланиши, жинсий алоқа қилиши, хотин−қизларга совчи қўйиши, шаҳват билан уларни қучоқлаши ҳаромдир. Чунки, Усмон разияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: «Эҳромлик одам уйланмайди, уйлантирилмайди ва совчи қўймайди» (Имом Муслим 3514).

Агар эҳромлик одам унутган ёки билмагани учун тикилган (кўйлак каби) нарсаларни кийган ёки бошини ўраган ёхуд хушбўйланган бўлса, унга фидя жаримаси йўқдир ва эсига тушганида ёки билганида ечиб ташлайди. Билмагани ёки унутгани боис сочидан бир толасини ёки ҳаммасини қирдирган ёки тирноғини олган одамга ҳам, тўғриси, бирон жарима йўқдир.

Мусулмон эркак ёки аёл эҳромда бўлсин ёки бўлмасин, Ҳарам ичида овни ўлдириши ёки овни ўлдиришга қуроли ёки ишораси ёхуд шунга ўхшаш бирон ёрдами билан кўмакчи бўлиши, овни турган жойидан ҳуркитиши, ҳаромдир.

Шунингдек, Ҳарамнинг яшил (қуримаган) ўсимлик ва дарахтларини кесиши, Ҳарам минтақасида топилдиқни эгасидан бошқасининг олиши, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қуйидаги ҳадисларига кўра ҳаромдир: «Бу шаҳар –яъни Макка− Аллоҳнинг ҳурматли қилиши билан Қиёмат кунигача ҳаромдир: унинг дарахтлари кесилмайди, ўсимликлари синдирилмайди, топилдиқлари излаган одамидан бошқасига ҳалол бўлмайди».Муттафақун алайҳ (Имом Бухорий 2434, Имом Муслим 3371).

«Излаган одам» − танитаётган одам. «Ўсимлик» − яшил (қуримаган) ўт−ўлан.

Мино ва Муздалифа Ҳарамдан, Арафот эса Ҳиллдан ҳисобланади.

 

ФАСЛ

Ҳожи Маккага кирганида нималар қилиши ва Масжидул Ҳаромга кирганида қиладиган тавоф ва унинг қилиниш шакли ҳақида

Эҳромлик одамнинг Макка шаҳрига етиб келгач, унга киришдан илгари ғусл қилиши мустаҳабдир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккага киришдан илгари ғусл қилганлар. Масжидул Ҳаромга етиб келгач эса, унга кириш учун ўнг оёғини босиб:

))أَعُوذُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ, وَبِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ, وَسُلْطَانِهِ الْقَدِيمِ, مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، اللَّهُمَّ افْتَحْ لِى أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ ((

«Улуғ Аллоҳ ва унинг карийм юзи ҳамда кўҳна салтанати билан тошбўрон қилинган Шайтондан сиғинаман! Аллоҳим, менга раҳмат дарвозаларингни оч!» дейди (Абу Довуд (466) ва Имом Муслим 1685).

Каъбага етиб келган мутаматтеъ ва умрачи талбияни тўхтатади ва тавофни бошлашдан илгари Қора тош сари юриб, унинг рўпарасига келади ва ўнг қўли билан силаб, имкони бўлса ўпади. Ўпиш асносида атрофидаги одамларга тиқилинч пайдо қилиб озор бермайди. Уни силаш асносида: «Бисмиллаҳ ва Аллоҳу акбар!» (Тавофимни Аллоҳнинг номи билан бошлайман ва Аллоҳ буюкдир!)− дейди. Агар Қора тошни ўпиш имконияти бўлмаса, уни қўли ёки ҳассаси билан силайди. Агар силашга ҳам имкони бўлмаса қўли билан (Қора тош тарафга) ишора қилиб: «Аллоҳу акбар!»− дейди.

Ишора қилган қўли ёки ҳассасини ўпмайди. Каъбани чап томонига олиб тавоф қилади. Тавофнинг бошида:

))اللَّهُمَّ، إِيمَانًا بِكَ، وَتَصْدِيقًا بِكِتَابِكَ، وَوَفَاءً بِعَهْدِكَ، وَاتِّبَاعًا لِسُنَّةِ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ((

«Аллоҳим, Сенга иймон келтириб, Қуръонингни тасдиқлаб, аҳдингга вафо қилиб, пайғамбаринг Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга издош бўлиб (тавофимни бошлайман)»− деса яхши. Чунки бу дуо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан нақл қилинган (Байҳақий «ас−Сунанул Кубро» 1256).

Каъбанинг атрофини етти марта тавоф қилинади ва Маккага умрачи ёки мутаматтеъ ёхуд муфрид – фақатгина ҳаж қилиш ёда қорин – битта эҳром билан умра ва ҳаж қилишни нийят қилган мусулмонлар тавофнинг биринчи учтасини рамл – кичик одимлар билан тез юриб, қолган тўртта тавофни эса тез юрмай қиладилар. Ҳар бир тавоф Ҳажарул асвад рўпарасидан бошланиб, ўша ерда тугайди.

Бу (келиш) тавофида изтибоъ қилиш мустаҳабдир. Изтибоъ – ридонинг ўртасини ўнг қўлтиқ остидан ўтказиб, чап елкага ташлаб олишдир. (Эслатма: хотин−қизлар рамл ва изтибоъ қилмайдилар. Мутаржим изоҳи).  

Агар тавоф қилаётган одам тавофининг саноғида адашиб кетса, саноқнинг ишончлироғи – кичигини ҳисоб қилади. Яъни, агар учта ёки тўртта тавоф қилгани ҳақида шубҳаланиб қолса, тавофини учта деб ҳисоблайди. Саъйда ҳам шундай қилади.

Тавофни тугатгач, тавофнинг икки ракаат намозини ўқишдан илгари ридосини елкасига, унинг икки тарафини эса кўксига қўяди.

Хотин−қизларга таъқиқлаш ва инкор этиш керак бўлган нарсалар: пардозли, атир қўйиб, аврат бўлганлари учун авратларини очиб тавоф қилишларидир. Эркаклар билан аралаш бўлган тавоф ва бошқа пайтларда ҳам хотин−қизлар зийнатларидан воз кечишлари керак. Чунки, улар – аврат ва фитнадир. Аёл кишининг юзи зийнатининг энг кўрками бўлиб, уни маҳрамларидан бошқасига кўрсатиши, Аллоҳ таолонинг қуйидаги қавлига кўра, жоиз эмасдир:

﴿ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ

«Ҳамда кўриниб тургандан бошқа зеб-зийнатларини (яъни устларидаги либосларидан бошқа зеб-зийнатларини номаҳрамларга) кўрсатмасинлар» (Нур: 31). Қора тошни ўпишлари асносида бирон эркакнинг кўзи тушгудек бўлса, юзларини очишлари жоиз эмасдир. Агар эркакларга тиқилинч келтириб чиқарадиган бўлса ва кенг имконият бўлмаса, хотин−қизларнинг Қора тошни силаш ёки ўпишлари жоиз эмас. Аксинча, тиқилинч ҳосил қилиб Каъба яқинида тавоф қилишларидан кўра эркаклар ортидан тавофларига давом этишлари, хотин−қизлар учун афзал ва катта савоблидир.

Рамл ва изтибоъ бу тавофлардан бошқа тавофларда ва саъйларда (эркаклар учун ҳам) машру эмасдир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккага келган пайтларида қилган биринчи тавофида рамл ва изтибоъ қилган эдилар. Рамл ва изтибоъ хотин−қизлар учун умуман машру эмасдир.

Банда тавоф асносида таҳоратли, нажаслардан пок, Роббисига итоатли ва тавозули бўлади.

Унинг тавофи асносида Аллоҳ таолони зикр этиши, дуолар қилиши, жумладан, Қуръон ўқиши яхши ва мустаҳабдир. Бу ва бундан бошқа тавоф ва саъйларда қилинадиган махсус зикр ва махсус дуо йўқдир.

Айрим одамларнинг ҳар бир тавоф ёки саъй учун махсус зикр ва дуоларни хослаб олишларининг бирон асоси йўқдир. Аксинча, қайси дуони ўқиса бўлаверади.

Тавоф асносида Ямоний рукнининг рўпарасига келган эҳромлик одам уни ўнг қўли билан силайди ва: «Бисмиллаҳ ва Аллоҳу акбар!» дейди−ю, ўпмайди. Уни силаш қийин бўлса силашдан воз кечиб, тавофида давом этиб, Ямоний рукн рўпарасига келганида унга ишора қилмайди ва такбир ҳам айтмайди. Чунки бу, билишимизча, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан нақл қилинмаган. Тавофдаги одамнинг Ямоний рукн билан Қора тош оралиғида:

﴿ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

«Парвардигоро, бизга бу дунёда ҳам яхшилик ато қилгин, охиратда ҳам яхшилик ато этгин ва бизни дўзах азобидан асрагин» дейиши мустаҳабдир (Бақара: 201). Қора тошнинг рўпарасига ҳар келганида уни силаб, ўпади ва: «Аллоҳу акбар!» дейди. Унинг рўпарасига келганида ўпиш ва силаш имкони бўлмаса, қўли билан ишора қилиб, такбир айтади.

Замзам қудуғи ва Иброҳим алайҳиссаломнинг мақоми орқасидан, хусусан, тиқилинч пайтида юриб тавоф қилишнинг ҳам зарари йўқ. Чунки, Масжиднинг ҳар жойи тавоф қилса бўладиган макондир. Равоқлар устида тавоф қилса ҳам жоиздир. Бироқ, имкони бўлса Каъбага яқин жойларда тавоф қилиш афзалдир.

Тавофни тугатгач Иброҳим алайҳиссаломнинг мақоми орқасида икки ракаат намоз ўқийди. Агар бунинг тиқилинч сабабли имкони бўлмаса, масжиднинг ҳар қандай жойида ўқиса ҳам бўлаверади. Бу икки ракаат намозда Фотиҳа сурасидан сўнгра Кофирун ва Ихлос сураларини ўқиши суннатдир.Сўнгра, Қора тош сари юриб, уни имкони бўлса, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўрнак олиб, ўнг қўли билан силайди.

Сўнгра, ҳожи Сафо тепалигига йўлагидан чиқиб боради ва унинг олдида туради. Имкони бўлса Сафонинг тепасига чиқиш, афзалдир. Сафонинг тепасида Аллоҳ таолонинг:

﴿ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ

«Албатта Сафо ва Марва Аллоҳ (буюрган) маросимлардандир» оятини ўқийди (Бақара: 158). Унинг қиблага юзланиши, Аллоҳга ҳамду сано−ю такбир ва шу зикрни айтиши мустаҳабдир:

(( لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِى وَيُمِيتُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ))

«Якто ва шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқдир. Эгадорлик ва ҳамду санолар унга хосдир. У тирилтиради, ўлдиради. Ҳолбуки, У – барча нарсага қодирдир. Якто Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқдир. У ваъдасини рўёбга чиқарди, бандасига ёрдам берди ва Ўзи гуруҳларни мағлуб этди» (Абу Довуд 1907).

Сўнгра, қўлларини кўтариб қодир бўлганича дуо қилади. Мазкур дуо ва зикрни уч марта такрорлайди. Кейин пастга тушиб, Марва томон юра бошлайди. Икки белги қўйилган жойга етиб келган эркаклар иккинчи белгига қадар шитоб юрадилар. Хотин−қизлар эса тез юрмайдилар. Чунки, улар – авратдирлар. Уларнинг саъйда (оддий) юришлари машрудир.

Сўнгра, юришда давом этиб, Марва тепалигига чиқади. Марвада ҳам худди Сафодаги каби (қиблага қараб, зикрлар) қилади. Бироқ:

﴿ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ

«Албатта Сафо ва Марва Аллоҳ (буюрган) маросимлардандир» оятини ўқимайди. Чунки уни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўрнак олиб саъйнинг биринчи бошланишида, Сафо тепалигига чиқилганидагина ўқиш машрудир. Сўнгра, пастга тушиб, Сафога қараб юра бошлайди. Икки белгининг олдига етиб келганида яна шитоб юради. Буни етти марта такрорлайди. Бир тарафдан иккинчи тарафга бориш битта, қайтиш иккита саъй ҳисобланади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай қилганлар ва: «Мендан (ҳаж ва умра) ибодатларингизни олинглар!»− деганлар (Байҳақий «ас−Сунанул кубро» 9796). Саъй асносида зикр ва дуоларни кўп айтиш, мустаҳабдир.

Агар имкони бўлса ҳожи катта (жанобат) ва кичик (таҳоратни бузадиган нарсалардан) пок (яъни тўкис таҳоратли) бўлиши керак. Таҳоратсиз саъй қилса ҳам, жоиздир. Шунга кўра, тавофни қилиб бўлгач ҳайз ёки туғруқ қони келиб қолган пайтда саъй қилган жувоннинг саъйи, инобатлидир. Чунки, саъй қилиш учун таҳоратли бўлиш шарт эмас. Таҳоратли бўлиш, юқорида айтиб ўтилганидек, мустаҳаб, холос.

Саъйни тўкис қилгач сочини ё қирдиради ёки қисқартиради. Эркакларнинг сочларини қирдириб олдиришлари афзалдир. Ҳаж қилаётган одам сочини қирдириб олдирмай, қисқартирса ҳам бўлаверади. Агар Маккага ҳаж вақтига яқин замонда келган бўлса, сочини қирдирмаслиги ва ҳаж қилаётган пайтида қолган сочини қирдириши афзалдир. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам асҳоблари билан бирга Маккага зулҳижжа ойининг тўртинчи кунида келгани маҳал, (умра қилган асҳоблари ичидан) ҳаж учун қурбонлик ҳайдаб келмаганларини сочларини қисқартириб, эҳромдан чиқишга буюрдилар. Сочларини қиришга буюрмадилар.

Сочни қисқартириш деганда бошда ўсиб чиққан сочларнинг ҳаммасини ёппасига қисқартириш назарда тутилади. Бошнинг бир тарафидан (бир тутам сочни) кесиб қўйиш етарли эмас. Қирдираётган пайтда ҳам ёппа қирдириш керак бўлиб, унинг бир тарафини қирдириб қўйишнинг ўзи кифоя эмас.

Хотин−қизларнинг сочларини қисқартиришлари: ҳар ўримидан бармоқнинг бир бўғимича ёки ундан кўра озроқ кесишлари машрудир. Хотин−қизлар бундан ортиқчасини олмайдилар.

Агар эҳромлик одам юқоридаги ибодатларни қилса, умраси тугайди ва унга эҳром боғлаши билан ҳаром қилинган барча нарса бекор бўлади. Бироқ, Ҳиллдан қурбонлигини ўзи билан бирга олиб келган одам, ҳаж ва умрани бутунлай тугатмагунича эҳромида қолади. Аммо фақатгина ҳажга муфрид ўлароқ ёки ҳаж ва умрага баробар эҳром боғлаган бўлса, эҳромини умра нийятига буриб юборади.

Ва у, қурбонлигини олиб келмаган матаматтеъ каби ибодат қилади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шунга буюрган ва: «Қурбонлигимни ҳайдаб келмаганимда эди, сизлардек эҳромдан чиқардим»− деган эдилар (Имом Аҳмад 14896).

Хотин−қизлар умрага эҳром боғлаганидан кейин ҳайз ёки туғруқ қони кўриб қолсалар, покланмагунларича Каъбани тавоф қилмайдилар ва Сафо ва Марва оралиғида саъй қилмайдилар. Пок бўлганларидан кейингина тавоф ва саъй қилиб, сочини кесадилар ва шу билан умралари тугайди. Агар тарвия (зулҳижжа ойининг саккизинчи) кунигача пок бўлмаса, ўзи турган жойдан ҳаж учун эҳром боғлайди ва одамлар билан бирга Минога чиқиб кетаверади. У ҳаж билан умрани боғлаб – қорин бўлиб, сабр этади. Сўнгра, ҳожилар қиладиган Арафот тоғи ва Машъарул Ҳаромда туриш, тошларни отиш, Муздалифа ва Минода тунаш, қурбонликни сўйиш ва сочларни кесиш каби амалларни бажо келтиради. Пок бўлганидан кейин эса Каъбани тавофини ҳамда Сафо ва Марва оралиғидаги саъйни ҳам умраси ва ҳам ҳажи учун битта қилади. Яъни бу тавоф ва саъйи умраси учун ҳам, ҳажига ҳажи учун ҳам ўтаверади. Чунки, Оиша разияллоҳу анҳо ривоят қилган ҳадисда шундай дейилган: «Умрага эҳром боғлаганимда ҳайз қоним келиб қолди. Шунда менга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сиз ҳожилар қиладиган барча ишларни қилаверинг. Фақатгина, пок бўлмагунча Каъбани тавоф қилманг!»− дедилар». Муттафақун алайҳ (Имом Муслим 2977).

Ҳайз ва туғруқ қони келаётган хотин−қизлар Қурбон ҳайити куни тошларни отиб, сочини қисқартирса унга эридан бошқа хушбўйланиш ва шунга ўхшаш эҳром таъқиқлари худди бошқа пок хотин−қизларга ҳалол бўлганидек ҳалол бўлади. Пок бўлиб тавоф ва саъй қилганидан кейин, эри ҳам ҳалол бўлади.

 

ФАСЛ

Зулҳижжа ойининг саккизинчи кунида ҳаж учун эҳром боғлаш ва Минога чиқиш ҳақида

Тарвия − зулҳижжа ойининг саккизинчи куни Маккага келиб қўнган ва ҳаж қилмоқчи бўлган маккаликларнинг ҳаж учун эҳром боғлаб ўз турар−жойларидан қўзғалишлари мустаҳабдир. Чунки саҳобалар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг амрлари билан Абтаҳда қолиб, саккизинчи куни ўша ердан ҳаж учун эҳром боғлаган эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уларни Каъбага бориб унинг ёки тарновнинг олдида эҳром боғлашга буюрмаган эдилар. Шунингдек, Минога чиқиш олдидан Видолашув тавофини қилишга ҳам буюрмаган эдилар. Агар шундай қилиш машру бўлганида эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам буни саҳобаларга ўргатар эдилар. Барча яхшилик Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва унинг асҳобларига эргашишдадир.

Ҳожи, худди мийқотда эҳром боғлаганида қилганидек, ҳажга эҳром боғлар экан ғусл қилади, покланади ва атир суради. Ҳаж эҳромини боғлаб бўлгач ҳожининг Тарвия куни завол маҳалидан олдинёки кейин Минога йўл олиши, талбияни Ақаба тошларини отгунча кўп айтиши, Минода пешин, аср ва ҳуфтон намозларини ўз вақтида жам қилмай қаср ўқиши, суннатдир. Шом ва қаср намозларини ҳам ўз вақтида бироқ қарс қилмай ўқиши, суннатдир.

Бу ҳукм маккалик ва бошқа ерлик ҳожилар учун умумийдир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Мино ва Арафотда маккалик ва бошқа ердан келган ҳожилар билан бирга намозларни қаср ўқиганлар. Маккаликларни намозларини тўла ўқишга буюрмаганлар. Агар тўла ўкишлари фарз бўлса эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам буни баён қилар эдилар.

Арафа куни қуёш чиққанидан сўнгра, ҳожи Минодан Арафа сари йўл олади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қилганлари учун, агар имкони бўлса, заволга қадар Намирада бўлишлари суннатдир.

Қуёш (заволдан) оғгани маҳал имом ёки ноибининг одамларга қарата, ҳолатга муносиб шаклда хутба ўқиши суннатдир. У, хутбасида ҳожиларга ўша ва ундан кейинги кунларда машру бўлган ибодатларни баён қилиши, Аллоҳдан тақво қилиш, ҳар бир ишда Аллоҳ таолони яктолаш ва Унга ихлос қилишга буюриши, Аллоҳнинг ҳаромларидан огоҳлантириши, Аллоҳнинг Қуръони ва Расули соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатларига қатъий риоя қилиш, у иккиси билан ҳукм қилиш, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўрнак олиб, ҳар ишда Унинг ҳукмига интилишга тавсияларда бўлиши керак.

Хутбадан кейин ҳожилар пешин ва аср намозларини биринчи намоз − (пешин)нинг вақтида битта азон ва иккита такбир (иқомат) билан қаср ва жам қилиб ўқийдилар. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай қилганлар. Бу ҳақдаги ҳадисни Имом Муслим раҳимаҳуллоҳ Жобир разияллоҳу анҳунинг ривояти билан нақл қилган.

Сўнгра, одамлар Арафотда турадилар. Арафотнинг Батну Намирадан бошқа барча жойи мавқиф – турадиган жойдир. Турар экан, имкони бўлса қибла ва Раҳмат тоғига (бирданига) юзланиб туриш мустаҳабдир. Агар иккисига бирданига юзланишнинг имкони бўлмаса, фақатгина, қиблага юзланиб туради. Бу мавқифда ҳожининг Аллоҳни зикр этиши, Унга дуо қилиши, ёлбориши, дуо қилаётган пайтида қўлини кўтариши мустаҳабдир. Агар талбия айтиб, Қуръон ўқиса яхшидир. Унинг:

(( لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِى وَيُمِيتُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ))

«Якто ва шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқдир. Эгадорлик ва ҳамду санолар унга хосдир. У тирилтиради, ўлдиради. Ҳолбуки, У – барча нарсага қодирдир»ни кўп айтиши суннатдир (Абу Довуд 1907). Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Дуоларнинг энг яхшиси, Арафотдаги дуодир. Мен ва мендан аввалги пайғамбарлар айтган (зикр)нинг энг яхшиси:

(( لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِى وَيُمِيتُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ))

«Якто ва шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқдир. Эгадорлик ва ҳамду санолар унга хосдир. У тирилтиради, ўлдиради. Ҳолбуки, У – барча нарсага қодирдир»дир»− дедилар.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Аллоҳ таолога энг суюмли бўлган тўртта жумла: Субҳоналлоҳ, Алҳамдулиллаҳ, Ла илаҳа иллаллоҳ ва Аллоҳу акбардир» деганлари ҳам саҳиҳ ривоятлар билан ворид бўлган (Имом Муслим 5724).

Бу зикрни кўп айтиш, хушу ва жиддийлик билан такрорлаш лозим. Бундан ташқари шариатда ворид бўлган дуоларни ҳар замон айтиш керак. Хусусан, шу жойда ва шу муаззам кунда кўп айтиш керак. Имкони борича пурмаъно дуо ва зикрларни айтишга ҳаракат қилиш лозим:

((سُبْحَانَ اللهِ وَبِحَمْدِهِ سُبْحَانَ اللهِ الْعَظِيمِ ))

«Аллоҳни ҳамдлари билан (мушриклар тавсифлаётган сифатлардан) поклайман! Буюк Аллоҳни (мушриклар тавсифлаётган сифатлардан) поклайман!».

﴿ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، سُبْحَانَكَ، إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ

«Ҳеч илоҳ йўқ, магар Ўзинг бордирсан, эй пок Парвардигор, дарҳақиқат мен (ўз жонимга) жабр қилгувчилардан бўлиб қолдим» (Анбиё: 87).

(( لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَلاَ نَعْبُدُ إِلاَّ إِيَّاهُ، لَهُ النِّعْمَةُ، وَلَهُ الْفَضْلُ، وَلَهُ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ، وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ ))

«Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва биз унгагина сиғинамиз! Неъмат, барча марҳамат ва ҳамду санолар Унгагина хосдир. Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқдир! Кофирлар ёқтирмаса ҳам, биз унга динни холис қилиб ибодат қиламиз!» (Имом Муслим 1371).

((لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ))

«Куч ва қудрат Аллоҳ билангинадир!» (Имом Муслим 6384).

﴿ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

«Парвардигоро, бизга бу дунёда ҳам яхшилик ато қилгин, охиратда ҳам яхшилик ато этгин ва бизни дўзах азобидан асрагин» (Бақара: 201).    

(( اللَّهُمَّ، أَصْلِحْ لِى دِينِىَ الَّذِى هُوَ عِصْمَةُ أَمْرِى، وَأَصْلِحْ لِى دُنْيَاىَ الَّتِى فِيهَا مَعَاشِي، وَأَصْلِحْ لِى آخِرَتِى الَّتِى فِيهَا مَعَادِي، وَاجْعَلِ الْحَيَاةَ زِيَادَةً لِى فِى كُلِّ خَيْرٍ، وَاجْعَلِ الْمَوْتَ رَاحَةً لِى مِنْ كُلِّ شَرٍّ ))

«Аллоҳим, ишларимнинг тутқичи бўлган динимни, тирикчилигим бўлган дунёйимни ислоҳ қил! Аллоҳим, оқибатим бўлган охиратимни ислоҳ қил! Ҳаётни мен учун барча яхшиликларда зиёда (баракали), ўлимни эса барча ёмонликлардан роҳат қил!» (Имом Муслим 7078).

أَعُوذُ بِاللَّهِ ((مِنْ جَهْدِ الْبَلاَءِ، وَدَرَكِ الشَّقَاءِ، وَسُوءِ الْقَضَاءِ، وَشَمَاتَةِ الأَعْدَاءِ ))

«Аллоҳга синовнинг қаттиқлиги, бахтиқароликнинг тубанлиги, тақдирнинг ёмонлиги ва душманларнинг ҳақоратидан сиғинаман!» (Имом Бухорий 6347).

(( اللَّهُمَّ، إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ، وَمِنَ الْعَجْزِ وَالْكَسَلِ، وَمِنَ الْجُبْنِ وَالْبُخْلِ وَمِنَ الْمَأْثَمِ وَالْمَغْرَمِ، وَمِنْ غَلَبَةِ الدَّيْنِ وَقَهْرِ الرِّجَالِ ))

«Аллоҳим, мен Сенга қайғу ва ғамдан, ожизлик ва танбалликдан, қўрқоқлик ва қурумсоқликдан, гуноҳ ва қарздан, қарзнинг ғолиб келиши ва одамларнинг зўравонлигидан сиғинаман» (Имом Бухорий 2893).

(( اللَّهُمَّ، إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْبَرَصِ، وَالْجُنُونِ، وَالْجُذَامِ، وَمِنْ سَيِّئِ الأَسْقَامِ ))

«Аллоҳим, мен Сенга песлик, телбалик, моховлик ва ёмон касалликлардан сиғинаман!» (Абу Довуд 1556).

(( اللَّهُمَّ، إِنِّي أَسْأَلُكَ الْعَفْوَ وَالْعَافِيَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، اللَّهُمَّ، إِنِّي أَسْأَلُكَ الْعَافِيَةَ فِي دِينِي وَأَهْلِي، وَاسْتُرْ عَوْرَتِي، وَآمِنْ رَوْعَتِي، وَاحْفَظْنِي مِنْ بَيْنَ يَدَيَّ، وَمِنْ خَلْفِي، وَعَنْ يَمِينِي، وَعَنْ يَسَارِي، وَمِنْ فَوْقِي، وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أُغْتَالَ مِنْ تَحْتِي ))

«Аллоҳим, мен Сендан Дунё ва Охиратда афву офият сўрайман! Аллоҳим, мен Сендан диним ва оиламда офият тилайман! Менинг заиф тарафларимни тўс! Кўнглимни хотиржам қил! Олдим ва орқам, ўнг ва чап тарафларимдан ва тепамдан мени асра! Мен Сенга Ерннг ютишидан сиғинаман!» («ал−Адабул Муфрад» 698).

((اللَّهُمَّ، اغْفِرْ لِي خَطِيئَتِي وَجَهْلِي، وَإِسْرَافِي فِي أَمْرِي، وَمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي ))

«Аллоҳим, менинг хато ва жоҳиллигимни, ишларимдаги исрофим ва Ўзинг мендан кўра яхшироқ билганинг (гуноҳларим)ни мағфират қил!» (Имом Бухорий 6399).

(( اللَّهُمَّ، اغْفِرْ لِى جِدِّى وَهَزْلِى، وَخَطَئِى وَعَمْدِى، وَكُلُّ ذَلِكَ عِنْدِى ))

«Аллоҳим, менинг жиддийлигим ва ҳазилларимни, билмай ва билиб қилганларимни кечир! Уларнинг барчаси олдимдадир!» (Имом Муслим 7076).

((اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الثَّبَاتَ فِي الأَمْرِ، وَالْعَزِيمَةَ عَلَى الرُّشْدِ، وَأَسْأَلُكَ شُكْرَ نِعْمَتِكَ , وَحُسْنَ عِبَادَتِكَ، وَأَسْأَلُكَ قَلْبًا سَلِيمًا , وَلِسَانًا صَادِقًا، وَأَسْأَلُكَ مِنْ خَيْرِ مَا تَعْلَمُ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا تَعْلَمُ، وَأَسْتَغْفِرُكَ لِمَا تَعْلَمُ، إِنَّكَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ ))

«Аллоҳим, мен Сендан ишдаги устиворлик, тўғри йўлдаги сабот, неъматларингга шукрона келтириш, Сенга чиройли ибодат қилишни сўрайман! (Аллоҳим), Сендан соғлом қалб, ростгўй тилни тилайман! Аллоҳим, Сендан Ўзинг билган нарсанинг яхшироғини тилаб, Сенга Ўзинг билган нарсаларнинг ёмонроғидан сиғинаман! Сен билган нарсалар учун Сендан мағфират тилайман! Дарҳақиқат, Сен – ғайб ишларни билгувчисан!» (Табароний «ад−Дуъа» 631).

(( اللَّهُمَّ، رَبَّ النَّبِيِّ مُحَمَّدٍ، اغْفِرْ لِي ذَنْبِي، وَأَذْهِبْ غَيْظَ قَلْبِي، وَأَجِرْنِي مِنْ مُضِلاَّتِ الْفِتَنِ مَا أَحْيَيْتَنَا ))

«Эй, пайғамбар Муҳаммаднинг Робби! Гуноҳларимни мағфират қил, кўнглимнинг ғазабини кетказ! Модомики тирик эканман, мени адаштирувчи фитналардан асра!» (Имом Аҳмад 27111).

(( اللَّهُمَّ، رَبَّ السَّمَاوَاتِ وَرَبَّ الْأَرْضِ، وَرَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، رَبَّنَا، وَرَبَّ كُلِّ شَيْءٍ، فَالِقَ الْحَبِّ وَالنَّوَى، وَمُنْزِلَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْفُرْقَانِ، أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ كُلِّ شَيْءٍ أَنْتَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهِ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الْأَوَّلُ فَلَيْسَ قَبْلَكَ شَيْءٌ، وَأَنْتَ الْآخِرُ فَلَيْسَ بَعْدَكَ شَيْءٌ، وَأَنْتَ الظَّاهِرُ فَلَيْسَ فَوْقَكَ شَيْءٌ، وَأَنْتَ الْبَاطِنُ فَلَيْسَ دُونَكَ شَيْءٌ، اقْضِ عَنَّا الدَّيْنَ وَأَغْنِنَا مِنْ الْفَقْرِ ))

«Аллоҳим! Эй, Еру Кўкларнинг, Буюк аршнинг эгаси! Эй Роббимиз ва барча нарсанинг Робби! Дону уруғларни ёрган, Таврот, Инжил ва Қуръонни нозил қилган Зот, Сенга пешонасидан тутганинг барча нарсанинг шарридан сиғинаман! Аллоҳим, Сен – Биринчисан ва Сендан аввал бирон зот йўқдир! Сен – Охиргисан ва Сендан кейин бирон зот йўқдир! Сен – Зоҳирсан ва Сенинг устингда бирон зот йўқдир! Сен – Ботинсан ва Сендан кейин бирон зот йўқдир! Қарзимизни уз ва бизни фақирликдан беҳожат қил!» (Имом Муслим 4888).

(( اللَّهُمَّ، آتِ نَفْسِى تَقْوَاهَا، وَزَكِّهَا أَنْتَ خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا، أَنْتَ وَلِيُّهَا وَمَوْلاَهَا ))

«Аллоҳим, нафсимнинг тақвосини бер ва уни покла. Зеро Сен энг яхши покловчисан. Сен нафсимнинг валийси ва ҳожасисан!» (Имом Муслим 7081).

(( اللَّهُمَّ، إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْعَجْزِ وَالْكَسَلِ، وَالْجُبْنِ وَالْهَرَمِ، وَالْبُخْلِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ ))

«Аллоҳим, Сенга ожизлик ва танбалликдан, қўрқоқлик, кексалик ва қурумсоқликдан ҳамда қабр азобидан сиғинаман!» (Имом Муслим 7048).                

(( اللَّهُمَّ، لَكَ أَسْلَمْتُ، وَبِكَ آمَنْتُ، وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ، وَإِلَيْكَ أَنَبْتُ، وَبِكَ خَاصَمْتُ. اللَّهُمَّ، إِنِّى أَعُوذُ بِعِزَّتِكَ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ، أَنْ تُضِلَّنِى، أَنْتَ الْحَىُّ الَّذِى لاَ يَمُوتُ، وَالْجِنُّ وَالإِنْسُ يَمُوتُونَ ))

«Аллоҳим, Сенга таслим бўлдим, иймон келтирдим, таваккул қилдим ва қайтдим! Сен сабабли (душманларга қарши) курашдим. Аллоҳим, Сендан бошқа илоҳ йўқдир, Сенинг иззатинг билан мени адаштирмаслигинг учун Сенга сиғинаман!  Сен ўлмайдиган тирик Зотсан! Жин ва инсонлар эса ўладилар» (Имом Муслим 7074).

(( اللَّهُمَّ، إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنْ عِلْمٍ لاَ يَنْفَعُ، وَمِنْ قَلْبٍ لاَ يَخْشَعُ، وَمِنْ نَفْسٍ لاَ تَشْبَعُ، وَمِنْ دَعْوَةٍ لاَ يُسْتَجَابُ لَهَا ))

«Аллоҳим, мен Сенга фойда бермайдиган билимдан, юмшамайдиган кўнгилдан, тўймайдиган нафсдан ва ижобат қилинмайдиган дуодан сиғинаман!» (Имом Муслим 7081).

(( اللَّهُمَّ، جَنِّبْنِي مُنْكَرَاتِ الأَخْلاقِ، وَالأَعْمَالِ، وَالأَهْوَاءِ، وَالأدْوَاءِ ))

«Аллоҳим, мени ёмон ахлоқ, ёмон амал, ёмон истак ва касалликлардан йироқ қил!» (Табароний «ал−Мўъжамул кабийр» 15379).

(( اللَّهُمَّ، أَلْهِمْنِي رُشْدِي، وَأَعِذْنِي مِنْ شَرِّ نَفْسِي ))

«Аллоҳим, мени тўғри йўлимга илҳомлантир ва нафсимнинг шумлигидан асра!» (Баззор 3580).

((اللَّهُمَّ، اكْفِنِى بِحَلاَلِكَ عَنْ حَرَامِكَ، وَأَغْنِنِى بِفَضْلِكَ عَمَّنْ سِوَاكَ ))

«Аллоҳим, мени ҳалолинг билан ҳаромингдан, марҳаматинг билан Ўзингдан бошқалардан беҳожат қил!» (Термизий 3911, Имом Аҳмад 1319).

((اللَّهُمَّ، إِنِّى أَسْأَلُكَ الْهُدَى، وَالتُّقَى، وَالْعَفَافَ، وَالْغِنَى))

«Аллоҳим, мен Сендан ҳидоят, тафво, иффат ва беҳожатликни тилайман!» (Имом Муслим 7079, Термизий 3827).

(( اللَّهُمَّ، إِنِّى أَسْأَلُكَ الْهُدَى وَالسَّدَادَ ))

«Аллоҳим, мен Сендан ҳидоят ва тўғриликни сўрайман!» (Имом Муслим 7078, Имом Аҳмад 1168).

((اللَّهُمَّ، إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنَ الْخَيْرِ كُلِّهِ عَاجِلِهِ وَآجِلِهِ، مَا عَلِمْتُ مِنْهُ وَمَا لَمْ أَعْلَمْ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الشَّرِّ كُلِّهِ عَاجِلِهِ وَآجِلِهِ، مَا عَلِمْتُ مِنْهُ وَمَا لَمْ أَعْلَمْ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ خَيْرِ مَا سَأَلَكَ عَبْدُكَ وَنَبِيُّكَ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا عَاذَ بِهِ عَبْدُكَ وَنَبِيُّكَ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْجَنَّةَ وَمَا قَرَّبَ إِلَيْهَا مِنْ قَوْلٍ أَوْ عَمَلٍ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ النَّارِ وَمَا قَرَّبَ إِلَيْهَا مِنْ قَوْلٍ أَوْ عَمَلٍ، وَأَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَ كُلَّ قَضَاءٍ قَضَيْتَهُ لِي خَيْرًا ))

«Аллоҳим, мен Сендан яхшиликнинг ҳаммасини – ҳозирги ва келгусидагисини, улардан билганларим ва билмаганларимни тилайман. Аллоҳим, Сенга ёмонликнинг ҳаммаси – ҳозирги ва келгусисидан, улардан билганларим ва билмаганларимдан сиғинаман. Аллоҳим, мен Сендан банданг ва пайғамбаринг тилаган нарсаларни тилайман ва банданг ва пайғамбаринг сиғинган нарсалардан Сенга сиғинаман! Аллоҳим, мен Сендан жаннатни ва жаннатга яқинлаштирадиган сўз ва амални сўраб, Сенга жаҳаннамдан ва жаҳаннамга яқинлаштирадиган сўз ва амалдан сиғинаман! Мен Сендан қилган барча ҳукмингни мен учун яхшилик қилишингни тилайман!» (Ибн Можа 3846).

(( لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ، بِيَدِهِ الْخَيْرُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ))

«Якто, шериксиз Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ! Эгадорлик ва ҳамду санолар Унингдир! (У) тирилтиради ва ўлдиради. Яхшиликлар Унинг қўлидадир! Ҳолбуки, У – барча нарсага қодирдир» (Имом Аҳмад 27086).

(( سُبْحَانَ اللهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَلاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ ))

«Аллоҳни (мушриклар сифатлаётган нолойиқ сифатлардан) поклайман! Ҳамду санолар Унингдир! Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқдир ва Аллоҳ буюкроқдир! Куч ва қудрат Азийм ва Буюк Аллоҳ биландир! » (Ибн Можа 3878).

((اللَّهُمَّ، صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ. اللَّهُمَّ، بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ))

«Аллоҳим, Муҳаммад ва Муҳаммаднинг оиласига, Иброҳим ва Иброҳимнинг оиласига салавот ёғдрганингдек салавот ёғдир! Дарҳақиқат, Сен – мақтов ва ҳамду санога лойиқ Зотсан! Аллоҳим, Муҳаммад ва Муҳаммаднинг оиласига, Иброҳим ва Иброҳимнинг оиласига барака ёғдрганингдек барака ёғдир! Дарҳақиқат, Сен – мақтов ва ҳамду санога лойиқ Зотсан!» (Имом Бухорий 3370, Абу Довуд 980).

﴿ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

«Парвардигоро, бизга бу дунёда ҳам яхшилик ато қилгин, охиратда ҳам яхшилик ато этгин ва бизни дўзах азобидан асрагин» (Бақара: 201).

Арафотда ҳожининг юқоридаги ёки уларнинг маъносидаги дуо ва зикрлар ҳамда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга салавоту саломларни такрорлаши ва Аллоҳ таолодан дунё ва охиратнинг бахту саодатини тилаши, мустаҳабдир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дуо қилсалар, уни уч марта такрорлар эдилар. Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўрнак олиш керак. Мусулмон бу ўринда Роббисига берилган, мутавозе, итоатли, Унинг ҳузурида мунгли бўлиб раҳмати ва мағфиратидан умидвор, азоби ва интиқомидан қўрққан, ўзини сарҳисоб қилган, чин тавбасини янгилаган бўлиши керак. Чунки бу кун буюк кун ва муаззам йиғин бўлиб, Аллоҳ таоло унда бандаларига эҳсонларини ёғдиради, улар билан фаришталарга ғурурланади ва жаҳаннамдан кўплаб инсонларни озод қилади. Шайтон у кундагидек ўта таҳқирланган, ўта митти ва ўта хор ҳолатда фақатгина Бадр куни кўринган. Имом Муслимнинг «Саҳиҳ»ида Оиша разияллоҳу анҳо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадисини ривоят қилган: «Аллоҳ таолонинг Арафа куни жаҳаннамдан бандаларни озод қилганидек бошқа кун йўқдир. Аллоҳ (Ер юзига) яқинлашади ва фаришталарга мақтаниб: Улар нимани хоҳлашаяпти?,− деб сўрайди» (Имом Муслим 3354).

Мусулмонлар Аллоҳни ўзларидан кўра яхшироқ деб билишлари, душманлари бўлмиш Шайтонни хорлашлари, кўплаб зикр ва дуо қилишлари, истиғфор ва барча гуноҳ ва хатолардан тавба этишлари керак. Ҳожилар бу маконда қуёш ботгунига қадар зикр, дуо ва ёлбориш билан банд бўлишади. Қуёш ботганидан сўнг эса, хотиржамлик ва вақор билан Муздалифа сари йўлга тушадилар. Талбияни кўп айтадилар ва кенг жойларга келганда тезроқ юрадилар. Қуёш ботишидан илгари йўлга тушиш мумкин эмас. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қуёш отгунича Арафотда турганлар ва: «Мендан (ҳаж) ибодатларингизни олинглар!» деганлар (Байҳақий «ас−Сунанул кубро» 9796).

Ҳожилар Муздалифага етиб келгач, шом намозини уч ва ҳуфтон намозини икки ракаат қилиб, битта азон ва икки иқомат билан жамлаб, етиб келган намоз шом бўлса шом намози вақтида, ҳуфтон бўлса ҳуфтон намозининг вақтида ўқийдилар. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай қилганлар.

Баъзи авом одамларнинг Муздалифага етиб келгач намоздан илгари Жамарот тошларини теришлари ва буни машру деб тушунишлари, асоси бўлмаган хатодир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Машъардан Минога қайтгач тошни теришга буюрганлар. Минонинг қаеридан бўлса ҳам тош терилса бўлаверади. Уни Муздалифадан териш шарт деган нарса йўқ. Уни Минодан териш жоиздир. Суннат эса, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўрнак олиб ўша куни еттита тошни теришдир. Қолган уч кунда эса, ҳар куни Минодан йигирма битта тош териб, уларни учта Жамрадан отади.

Тошларни ювиш мустаҳаб эмас, аксинча, уларни ювмай отилади. Чунки тошларни ювиш Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ҳам, саҳобаларидан ҳам нақл қилинмаган. Жамаротга отилган тошларни эса (қайта) отилмайди.

Ҳожи у кеча Муздалифада тунайди. Кучсиз бўлган хотин−қизлар, болалар ва кексаларнинг, Оиша, Умму Салама ва бошқа саҳоба разияллоҳу анҳумларнинг ривоятларига кўра, туннинг охирида Минога тушишлари жоиздир. Улардан бошқа ҳожилар бамдод намозини ўқигунларича Муздалифада қолишлари ва Машъарул Ҳаром олдида тўхтаб қиблага юзланишлари, Аллоҳнинг зикри, такбир ва дуолар билан уфқ сарғайгунича Аллоҳга илтижо қилиб туришлари керак. Дуо асносида қўлларини кўтаришлари мустаҳабдир. Муздалифанинг қерида турсалар ҳам жоиздир. Уларнинг Машъарга яқин ёки унинг устига чиқишлари, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қуйидаги ҳадисларига кўра фарз эмасдир: «Мен ўша ерда –яъни, Муздалифада– турдим. Муздалифанинг ҳар ери – мавқиф (турадиган жой)дир». Имом Муслим ривояти (3011) (Абу Довуд 1937).

Уфқ сарғайгач, ҳожилар қуёш ботишидан илгари Минога туша бошлайдилар. Юришлари асносида талбияни кўп айтадилар. Меҳсарга етиб келганларида бир оз тезроқ юришлари мустаҳабдир.

Минога етиб келгач Ақаба жамраси олдида талбия айтишни тўхтатадилар. Ақабага етиб келишлари биланоқ еттита тошни отадилар. Ҳар бир тошни отар экан қўлларини кўтариб, такбир айтадилар. Ҳожининг тошни отаётган пайтда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам каби Каъбани чап ва Минони ўнг тарафига олган вазиятда Водийнинг ўртасидан отиши, мустаҳабдир.

Аслида, қайси тарафдан отса ва тош ҳовузга тушса, жоиздир. Тошнинг отилган нишон ичида қолиши эмас, нишонга тегиши шартдир. Агар нишонга тегиб, ҳовуздан ташқарига чиқиб кетса ҳам, уламолар каломининг зоҳирига кўра раводир. Буни Имом Нававий раҳимаҳуллоҳ «Шарҳул муҳаззаб» китобида очиқ айтган. Отиладиган тошлар соҳил тошларидек, нўхатдан бир оз каттароқ бўлади.

Ақаба жамрасини отиб бўлгач қурбонлигини сўяди. Туя ва бошқа ҳайвонларни сўйиш пайтида: «Бисмиллаҳ, валлоҳу акбар! Ҳаазаа минка ва лака!» (Аллоҳнинг номи билан! Аллоҳу акбар! Аллоҳим, бу (қурбонлик) Сендан ва Сен учун!)− дейди ва қиблага юзланади. Туяни чап қўлини тушовлаб, тик турган пайтида, қорамол ва чўйларни эса чап томони билан ётқизиб сўйиш суннатдир. Агар қиблага юзланиб сўймаса суннатни тарк қилган бўлади ва қурбонлиги раводир. Чунки сўйиш асносида қиблага қаратиш суннат бўлиб, фарз эмасдир. Ўз қурбонлигининг гўштидан ейиши, бошқаларга садақа ва совға қилиб бериши, Аллоҳнинг қуйидаги қавлига кўра, мустаҳабдир:

﴿ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ

«Бас, ундан ўзларингиз ҳам еяверинглар, бечора камбағалларга ҳам едиринглар» (Ҳаж: 48). Қурбонлик қилиш вақти, уламоларнинг соғлом қавлларига кўра, Ҳайит кунидан бошлаб, Ташриқ кунларининг учинчи кунида қуёш ботгунича давом этади. Шундай қилиб қурбонлик қилиш кунлари Қурбон ҳайити ва ундан кейинги уч кун (ҳаммаси бўлиб тўрт кун) бўлади.

Туя ёки бошқа ҳайвонларни сўйганидан кейин сочини қирдиради ёки қисқартиради. Сочни қирдириш афзалдир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам сочларини қирдирганларга уч марта, калтайтирганлар учун эса бир марта раҳмат ва баракот ёғдириши учун Аллоҳга дуо қилганлар. Сочни калтайтирар экан бошнинг бир қисмидаги сочларни эмас, билъакс, худди қирдирганидек ёппасига қисқартириш лозим. Хотин−қизлар сочларининг ҳар ўримидан бармоқ бўғимича ёки ундан кўра озроқ сочни кесадилар.

Ақаба тошларини отиб, сочларни қирдириш ёки қисқартиришдан сўнгра ҳожига рафиқаларга жинсий алоқа қилишдан бошқа эҳромнинг барча таъқиқлари бекор бўлиб, эҳромдан чиқади. Бу – эҳромдан биринчи марта чиқишдир. Эҳромдан чиққани маҳал атир қўйиши ва Ифоза тавофини қилиш учун Маккага йўл олиши суннатдир. Чунки Оиша разияллоҳу анҳо шундай деган: «Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни эҳром боғлашларидан илгари эҳромлари учун ва эҳромдан чиққач Каъбани тавоф қилишлари учун хушбўйлаб қўяр эдим» (Имом Бухорий 1439, Имом Муслим 2883). Бу тавофни «Ифоза» ёки «Зиёрат» тавофи деб аталади. Ифоза тавофи ҳаж рукнларидан бири бўлиб, усиз ҳаж тўкис бўлмайди. Аллоҳ таолонинг қуйидаги қавлидан мақсад ҳам Ифоза тавофидир:

﴿ ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ

«Сўнгра (қурбонлик қилганларидан кейин) улар кирларини кетказсинлар (яъни эҳромдан чиқиб, сочларини олдириб, тоза либосларини кийсинлар), назрларини (яъни зиммаларидаги ҳаж мажбуриятларини) тўла адо қилсинлар ва «Эски Уй»ни тавоф қилсинлар!» (Ҳаж: 29).          

Таматтуъ ҳажини қилаётган ҳожи тавофни қилиб ва Иброҳим алайҳиссалом мақоми орқасида икки ракаат намозни ўқигач, Сафо ва Марва тепаликлари орасида саъй қилади. Бу саъй ҳажи учун , аввал қилган саъйи эса умраси учундир.

Уламолар қавлларининг саҳиҳига кўра, битта саъй етарли эмас. Оиша разияллоҳо анҳу айтди: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Кимнинг қурбонлиги ёнида бўлса, умра билан бирга ҳаж учун эҳром боғласин. Сўнгра, ҳар иккисидан эҳромдан чиқмагунича эҳромини ечмасин»− дедилар. … Умрага эҳром боғлаганлар Каъбани тавоф қилгач, Сафо ва Марва оралиғида саъй қилиб, эҳромдан чиқдилар. Сўнгра Минодан қайтгач ҳажлари учун бошқа тавоф қилдилар» (Имом Бухорий 1556, Имом Муслим 2968).

Оиша разияллоҳу анҳо умра учун эҳром боғлаган, сўнгра ҳажлари учун Минодан қайтгач бошқа тавоф қилган кишилар ҳақидаги жумласи билан, мазкур ҳадиснинг шарҳида қавлларнинг қувватлироғи Сафо билан Марва оралиғида тавоф қилишни қасд қилганини ифодалайди. У, бу гапи билан Ифоза тавофини назарда тутган эди, деб айтаётганларнинг тушуниши нотўғридир. Чунки, Ифоза тавофи у ердаги барча ҳожиларнинг ҳаққи бўлиб, улар буни қилишган эди. Унинг бу гапидан мақсад таматтуъ ҳажини қасд қилган одамга тегишлидир. Яъни, Минодан қайтгач ҳажини тўкис қилиш учун Сафо ва Марва оралиғида иккинчи марта тавоф қилишдир. Бу, алаҳамдулиллаҳ, равшандир ва аксар уламоларнинг қавлидир. Яна гапимизнинг тўғри эканига Имом Бухорий раҳимаҳуллоҳ «Саҳиҳ»да илова ўлароқ Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳумодан жазм билан нақл қилган ушбу ҳадис ҳам далолат қилади: Унга таматтуъ ҳажи ҳақида савол берилганида шундай жавоб берди: «Муҳожирлар, ансорлар ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг рафиқалари Видолашув ҳажида эҳром боғладилар. Биз ҳам эҳром боғладик. Маккага етиб келганимизда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ҳажингиз учун боғлаган эҳромингизни умра айлантиринглар! Қурбонлигини олиб келганлар ундай қилмасин!»− дедилар ва биз Каъбани тавоф, Сафо ва Марва оралиғида саъй қилиб, хотинларнинг олдига бориб, кийимларимизни кийдик. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қурбонлигини ўзи билан бирга олган одамлар, қурбонликлари сўйилмагунича эҳромдан чиқмайди»− дедилар. Сўнгра бизни Тарвия куни эрталаб ҳаж учун эҳром боғлашга буюрдилар. Маносикларни адо этганимиздан сўнгра келиб, Каъба, Сафо ва Марвани тавоф қилдик» (Имом Бухорий 1572).

Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳунинг ривояти таматтуъ қилмоқчи бўлган одамнинг икки марта саъй қилишини очиқ кўрсатиб турибди. Валлоҳу аълам.

Имом Муслим раҳимаҳуллоҳ эса Жобир разияллоҳу анҳунинг: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва асҳоблари Сафо ва Марва оралиғида бир мартагина тавоф қилдилар» ривоятини келтирган (Имом Муслим 3001). Бу – уларнинг биринчи тавофлари эди. Бундан қурбонликларини ўзлари билан бирга олиб келган саҳобаларнинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга эҳромда қолганлари ва умра ва ҳажларидан битта эҳром билан чиққанларини кўрсатмоқда. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаж ва умрага нийят қилган бўлса, қурбонликларини ўзлари билан бирга олиб келган саҳобаларни (битта эҳром боғлаб,) умра қилиш билан бирга ҳаж қилишга ва эҳромдан иккисидан бирданига чиқишга буюрган эдилар.

Жобир разияллоҳу анҳу ва бошқалар ривоят қилган саҳиҳ ҳадислар, қорин ҳажини нийят қилган одамнинг битта саъй қилишига далолат қилмоқда.

Шунингдек, фақатгина ҳаж қилишга нийят қилган муфрид ҳожи, Қурбон ҳайити кунигача эҳромида қолади ва биттагина саъй қилади. Қорин ва муфрид ҳожилар Қудум тавофидан сўнгра саъй қилган бўлсалар, шу саъйларни кифоя қилиб, Ифоза тавофидан сўнгра саъй қилмайдилар. Бу – Оиша ва Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳумолар ривоят қилган ҳадис билан, Жобир разияллоҳу анҳуниг мазкур ҳадисини боғлашдир. Шу билан ўзао зиддият йўқолиб, ҳадисларнинг барчасига амал қилиш амалга ошади.

Бу боғлиқликни Оиша ва Ибн Аббос разияллоҳу анҳумолар ривоят қилган ҳадиснинг саҳиҳлиги қувватлайди. Улар таматтуъ ҳажини қилаётган одамнинг иккинчи саъйни қилишини исботлайди. Жобир разияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадиснинг зоҳири эса буни рад этади. Усул ва Ҳадис истилоҳлари фанларида мусбат нарса манфийдан муқаддам қўйилиши таъкидланган. Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ!

 

ФАСЛ

Қурбон ҳайити куни ҳожи қиладиган афзал ишлар

Ҳожининг Қурбон ҳайити кунида юқорида айтиб ўтилган тўртта ишни тартиб билан қилиши афзалдир:

1 – Ақаба жамрасининг тошини отиш.

2 – Қурбонлик сўйиш.

3 – Сочни қирдириш ёки қисқартириш.

4 – Таматтуъ ва ифрод ҳажига нийят қилганлар учун Ифоза тавофи ҳамда Сафо ва Марва оралиғида саъй қилиш. Ифоза ҳажини қилишга нийят қилган ҳожи ҳам Қудум тавофидан кейин қилмаган бўлса, саъй қилади.

Бу тартибда кейин келган амални олдинги амалдан илгари қилса, олдин келган амални кейин келган амалдан сўнгра қилса, зарари йўқ. Чунки бунга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам рухсат берганлар. Бунга тавофдан илгари саъй қилиш ҳам киради. Чунки, у ҳам Қурбон ҳайити куни қилинади ва саҳоба қавлининг таҳтига киради. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга ўша куни олдин ёки кейин қилиб қўйилган амалнинг ҳукми ҳақида савол берилагнида: «Қилаверинг, зарари йўқ!»− деб жавоб берганлар (Имом Бухорий 83, Имом Муслим 3216). Зеро унутиш ёки билмаслик оқибатида саъйни тавофдан илгари қилиб қўйиш мумкин. Шунинг учун ҳам уни ўша умумий қоида таҳтига дохил қилиш лозим. Ҳолбуки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг тавоф қилишдан илгари саъй қилиб қўйган одам ҳақидаги саволга: «Зарари йўқ» дея жавоб берганлари собитдир. Бу ҳадисни Абу Довуд раҳимаҳуллоҳ Усома ибн Шарик разияллоҳу анҳудан саҳиҳ санад билан нақл қилган (2017). Бундан, мазкур масъаланинг ҳам умумий қоида таҳтига дохил эканида шубҳа қолмайди. Аллоҳ муваффақ қилгувчи зотдир!

Ҳожи эҳромидан учта амални: Ақаба тошларини отиш, сочларни қириш ёки қисқартириш, ҳозиргина айтиб ўтганимиздек, Ифоза тавофини қилгач саъй қилиш билан бутунлай чиқади. Агар шу учта амални қилиб бўлса, унга эҳромни боғлаш билан ҳаром қилинган хушбўйланиш, жинсий алоқа каби таъқиқлар бекор бўлади. Агар мазкур уч амалдан иккитасини қилса, хотинлардан бошқа барча таъқиқлар бекор бўлади ва буни «Эҳромдан биринчи чиқиш» деб аталади.

Ҳожининг Замзам сувидан (қониб) ичиши ва ундан қоринларининг ғўлдираши, қодир бўлганича фойдали дуоларни қилиши, мустаҳабдир. Замзам суви нима нийятда ичилса ўша нийятга кўра бўлади. Бу ҳақда Имом Муслим раҳимаҳуллоҳ «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абу Зарр разияллоҳу анҳунинг ушбу ривоятини келтирган: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Замзам суви ҳақида: «У, очликни кетказади» деганлар» (Имом Муслим 6513). Абу Довуд раҳимаҳуллоҳ бунга: «Касалликлар шифосидир» жумласини қўшимча қилган.

Ифоза тавофи ва саъй қилиши керак бўлган ҳожилар, саъйларидан сўнгра Минога қайтадилар ва у ерда уч кеча ва уч кундуз қоладилар. Бу уч кун мобайнида қуёш заволдан оғганидан кейин уччала жамаротда тош отадилар. Бунда жамаротлар тартибига риоя қилиш шарт.

Бунинг учун биринчи Жамаротдан бошлайди. У, Хайф масжиди тарафидагисидир. Ҳожи еттита тошни пайдарпай отиб, ҳар тошни отишида қўлларини кўтаради. Жамаротдан бир оз орқага кетиб, уни чап томонига олиб, Каъбага юзланиб, қўлларини кўтариб ёлборган ҳолатида кўп дуо қилиши, суннатдир.

Кейин иккинчи Жамаротда ҳам худди биринчисидагидек тош отади. Бироқ, унда тош отганидан кейин бир оз олдинга чиқиб, Жамаротни ўнг томонига олиб, Каъбага юзланиб, қўлларини кўтариб, дуо қилади.

Учинчи Жамаротда тошларни отиб бўлгач, унинг ёнида (дуо қилиш учун) турмайди.

Ташриқ кунларининг иккинчисида ҳам, заволдан сўнгра тошларни отади ҳамда биринчи ва иккинчи Жамаротлар олдида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўрнак олиб, худди биринчи кунда қилганидек ишларни қилади.

Ташриқ кунларининг биринчи ва иккинчи кунларидаги тош отишлар ҳаж фарзларидан бири бўлиб, биринчи ва иккинчи кунлари Минода тунаш ҳам фарздир. Бироқ, мешкопчи, чўпон ва улар ҳукмидаги одамлар учун фарз эмасдир.

Мазкур икки кунда тошларни отиб бўлгач Минодан чиқишни хоҳлаган одам, қуёш ботишидан илгари чиқиб кетиши жоиздир. Бироқ, учинчи кечани ҳам Минода тунаб, учинчи куни тошларни отиши афзал ва бунинг савоби кўпдир. Бу ҳақда Аллоҳ таоло шундай деган:

﴿ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى

«Саноқли кунларда Аллоҳни зикр қилингиз! Ким икки кунда шошилиб (зикрни тўхтатса) унга гуноҳ йўқ, ким кейинда (учинчи кунга ҳам) қолса, унга-да гуноҳ йўқдир. (Мазкур ҳукмлар) тақводор кишилар учундир» (Бақара: 203).

Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам одамларнинг Минодан кетишларига рухсат берган, аммо ўзлари чиқиб кетмаган ва (зулҳижжа) ойининг ўн учинчи куни тошларни завол маҳалидан кейин отиш учун Минода тунаган, тошларни отиб бўлгач пешин намозини ўқишдан илгари йўла чиққан эдилар.

Қувватсиз ёш боланинг валийси ўз тошларини отиб бўлгач, боласининг тошларини ҳам Ақаба ва бошқа жамаротларда отса бўлади. Қувватсиз ёш қизчанинг валийси ҳам унинг номидан тошни отса бўлади. Бунга далил Ибн Можа келтирган ва Жобир разияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадисдир: «Биз ёнимизда хотин−қизлар ва болалар билан бирга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ила ҳаж қилдик ва болалар номидан талбия айтиб, улар номидан тош отдик» (Ибн Можа 3038).   

Бирон касаллик ёки кексалик ёхуд вазн оғирлиги сабабли тош отишга қодир бўлмаган одамнинг тош отиш ваколатини бошқаларга бериши, Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятига кўра, жоиздир:

﴿ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ

«Қодир бўлганингизча Аллоҳдан тақво қилингиз!» (Тағобун: 16).

Чунки, санаб ўтилган одамлар Жамаротлар олдидаги тиқилинчга бардош бера олмай, тош отиш учун белгиланган вақт ўтиб кетиб қолиши мумкин ва унинг қазоси йўқдир. Шу боис уларнинг, бошқа маносик−ҳаж ибодатларидан фарқли ўлароқ, бошқаларга отиш ваколатини беришлари жоиздир. Эҳромдаги одам гарчи ўз ҳажи нафл бўлса ҳам, ҳаж ибодати ичидаги тош отишдан бошқа амалларни бажариш учун бошқалар номидан ҳаракат қилиш ҳаққига эга эмас. Чунки ҳаж ёки умра учун эҳром боғлаган одам, гарчи ҳар иккиси ҳам нафл бўлсада, Аллоҳ таолонинг қавлига кўра ҳар иккисини тўкис қилиши керак:

﴿ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ

«Ҳаж ва умрани Аллоҳ учун комил суратда адо қилинг!» (Бақара: 196).

Тавоф ва саъй қилиш учун белгиланган вақт эса, тош отиш вақтига зид ўлароқ, ўтиб кетмайди. Аммо Арафотда туриш, Муздалифа ва Минода тунаш замони ўтиб кетиши мумкин. Бу вақтни кучсиз одам қийналиб бўлсада ўтказиши мумкин. Бироқ, тошни бевосита ўзининг отиши унга анчагина машаққатли бўлиши мумкин. Ҳолбуки, бошқа амалларга хилоф ўлароқ тош отиш ваколатини бошқага бериш, узрли одамнинг ҳаққи экани салаф солиҳдан ворид бўлган.

Ибодатлар Аллоҳ тарафидан белгиланган бўлиб, биров ҳужжат билангина ибодат чиқариши машрудир. Ноиб (вакил) ҳар бир Жамарот олдида туриб бирданига ўзи ва ваколат берган одам номидан тош отиши мумкин. Унинг аввал уччала Жамаротда ўз номидан тош отиб, кейин тош олиб келиш учун орқасига қайтиб келиши шарт эмас. Уламоларнинг кучли қавлларига кўра ва далилу ҳужжати бўлмагани учун, шундайдир. Қолаверса, бундай қилиши унга машаққат туғдириши мумкин. Чунки Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло:

﴿ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ

«ВаАллоҳ (йўлида) ҳақиқий жиҳод қилингиз! Унинг Ўзи сизларни (шу муқаддас дин учун) сайлади ва бу динда сизларга бирон хараж-танглик қилмади» деган бўлса (Ҳаж: 78), Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Осонлаштиринглар, қийинлаштирманглар!»− деганлар (Имом Бухорий 69, Имом Муслим 4626). Бундан ташқари, саҳобаларнинг ҳам фарзандлари ва ночор саҳобалар номидан тош отган пайтларида аввал ўзларига отиб, кейин кетиб ваколатини берган одамлар номидан тош отганлари нақл қилинмаган. Агар шундай қилишган бўлса эди, бизга нақл қилинарди. Зеро ундай ҳолатни нақл қилишга саҳобаларнинг ҳимматлари анчагина баланд эди. Валлоҳу аълам!

 

ФАСЛ

Таматтуъ ва қирон ҳажи қилганларга қурбонлик сўйишнинг фарзлиги

Таматтуъ ва қирон ҳажи учун эҳром боғлаган ва Ҳарам аҳли бўлмаган ҳожининг қон чиқариши – қўй ёки туя ва қорамолнинг еттидан бир ҳиссасини қурбонлик қилиши, фарздир. Бу қурбонлик ҳалол ва машру тирикчилик йўллари билан топилган пулдан бўлиши шартдир. Чунки Аллоҳ таоло Покдир ва пок нарсаларнигина қабул қилади.

Мусулмон, Аллоҳ таоло унга ўз молидан қурбонлик қилишга имкон берган бўлса подшоҳ ёки бошқа одамлардан қурбонлик ва бошқа нарсаларни тиланмаслиги керак. Шундагина Аллоҳ таоло уни одамлар қўлидаги нарсадан беҳожат қилади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан нақл қилинган кўплаб ҳадисларда тиланчиликни мазаммат қилиш, айблаш ва ундан воз кечганларни мақташ ворид бўлган.

Қирон ва таматтуъ ҳажини қилаётган одам қурбонлик қилишдан ожиз бўлса, ҳажда уч кун, уйига қайтганида эса етти кун рўза тутади. Уч кунлик рўзасини тутишда эркиндир: хоҳласа Қурбон ҳайитидан илгари тутади, хоҳласа Ташриқнинг уч кунида тутади. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деган:

﴿ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ

«(ораларингиздан) ким ҳаж (йўлида) умрадан фойдаланган бўлса (яъни ҳаж мавсумида аввал умра амалларини бажариб, иҳромдан чиқиб, сўнгра ҳажга иҳром боғлаган бўлса), муяссар бўлган бирон ҳадяни юборсин! Ким (ҳадя қиладиган нарса) топа олмаса, уч кун ҳажда, етти кун қайтганидан кейин рўза тутсин! Бу тўла ўн кундир. Ушбу ҳукм аҳли — оиласи Масжид-ал-ҳаромда бўлмаган кишилар учундир» (Бақара: 196).

Имом Бухорийнинг «Саҳиҳ»ида Оиша ва Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумоларнинг: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Ташриқ кунлари қурбонлиги бўлмаган хотин−қизларгагина рўза тутишни буюрдилар» деганлари келтирилган (Имом Бухорий 1998). Бу ҳадис, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга боғланган–марфуъ ҳукмидадир. Афзали эса уч кунлик рўзани Арафа кунигача тутиш ва Арафа куни оғизнинг очиқ бўлишидир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг оғизлари Арафа кунида очиқ бўлган ва у куни Арафот тоғида рўза тутишни таъқиқлаганлар. Зеро оғизнинг очиқ бўлиши, зикр ва дуоларни қилишга анчагина ёрдамчи бўлади.

У уч кунлик рўзани пайдарпай ва кунларни оралатиб тутиш ҳам жоиздир. Қолган етти кунлик рўзани ҳам пайдарпай тутиш фарз эмас. Аксинча, пайдарпай ва кунларни оратиб тутиш ҳам раводир. Чунки Аллоҳ таоло ҳам, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам уни падарпай тутишни шарт қилмаган. Етти кунлик рўзани оиласининг ёнига қайтганида тутиши, Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятига кўра афзалдир:

﴿ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ

«ва қайтганидан кейин етти кун рўза тутсин!» (Бақара: 196).

Камбағал одамнинг қурбонлик ўрнига рўза тутиб қўявериши подшоҳ ёки бошқа боён одамдан қурбонлик сўрашидан кўра яхшироқдир. Агар бировдан сўрамаган пайтида қурбонлик берилса, уни сўйса зарари йўқ. Агар биров номидан ҳажжи бадал қилаётган бўлса ва унинг қариндошлари берилган пул ичида қурбонлик учун пул беришни шарт қилишмаган бўлса ҳам, (рўза тутавериши керак). Айрим одамларнинг ҳукумат ёки бошқа жойлардан баъзи одамлар номига ёлғондан жонлиқ талаб қилишларининг ҳаром эканида ҳеч шубҳа йўқдир. Чунки у, алдаб бировнинг ҳаққини олишдир. Аллоҳ таоло бундан бизни ва барча мусулмонларни асрасин!

 

ФАСЛ

Ҳожи ва бошқа одамларнинг амру маъруф қилишларининг фарзлиги ҳақида

Ҳожи ва бошқа одамлар зиммасидаги энг катта фарзлардан бири амру маъруф ва наҳий мункар ҳамда намозларни, Аллоҳ таоло Қуръонида ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тилларида айтганларидек, беш вақт жамоат билан бирга ўқишдир.

Маккаликларнинг масжидларга бормай уйларида намоз ўқишлари, шариатга зид хато бўлиб, ундан қайтариш керак. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уйи масжиддан узоқ, кўзи кўр бўлгани боис уйида намоз ўқиш учун рухсат сўраган аъмо одамдан: «Намоз учун чақириқни эшитасанми?»,− деб сўрадилар ва ундан: Ҳа, деган жавобни олгач: «Унга ижобат қил!»− дедилар (Имом Муслим 1044).

Бир ривоятда: «Мен сиз учун рухсат топа олмаяпман!»− дедилар (Абу Довуд 552).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Намозга буюрсам−у иқомат айтилса, бир одамни буюрсам−у одамларга имомлик қилса, сўнгра, намозда иштирок этмаган одамларниг уйларига бориб устларидан ёқиб юборсам!» (Шу маънодаги ҳадис: Имом Бухорий 2420).

Абу Довуд ва бошқамуҳаддис раҳимаҳумуллоҳларнинг «Сунан» ҳадислар девонида Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳудан ушбу ривоят бор: «Азонни эшитиб келмаган одамнинг узри бўлмаса, намози йўқдир!» (Ибн Можа 793). Имом Муслим раҳимаҳуллоҳнинг «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳумодан ушбу ривоят бордир: «Ким эртага Аллоҳга мусулмон ўлароқ дуч келишни хоҳласа, мана бу намозларни азон айтилган жойларда ўқисин! Чунки Аллоҳ пайғамбарларингизга ҳидоят йўлларини жорий қилди ва намозлар ҳидоят йўлларидир! Агар сизлар уларни намозга келмаган қолоқ каби уйларингизда ўқисангиз, пайғамбарингизнинг суннатини тарк қилган бўласизлар! Пайғамбарингизнинг суннатини тарк қилсангиз, адашасизлар! Таҳорат олган, олганда ҳам таҳоратини чиройли қилган, сўнгра шу масжидлардан бирига йўл олган кишининг босган ҳар қадами учун Аллоҳ бир яхшилик ёзади. У билан бир даражасини кўтариб, битта хатони кечади. Мен намозга бормаганларнинг нифоқи аниқ мунофиқлар бўлганини кўрганман. Бировни икки киши ўртасида олиб келиниб, сафга қўйиларди» (Имом Муслим 1520).

Ҳожи ва бошқаларнинг Аллоҳ ҳаром қилган зино, бесоқолбозлик, ўғрилик, судхўрлик, етимлар молини ноҳақ ейиш, муомалалардаги фирибгарлик, омонатга хиёнат қилиш, маст қилувчи ичимликларни ичиш, тамаки маҳсулотларини чекиш, лунги (шим)ни оёқ ошиқларидан пастга тушириб кийиш, кибрланиш, ҳасад, риёкорлик, ғийбат ва мусулмонларни масхара қилиш, уд, рубоб ва бошқа чолғу асбобларини чалиш, радио ва бошқа жиҳозлардан қўшиқ ва куйларни тинглаш, нарда, шахмат ва қимор ўйнаш, одамзот ва бошқа жонзотлар расмини чизиш каби ишларни қилиш ва уларга рози бўлишдан эҳтиёт бўлишлари фарздир. Чунки буларнинг барчаси Аллоҳ таоло ҳар замон ва ҳар маконда ҳаром қилган ишлардир. Хусусан, бу ишлардан ҳожилар ва Ҳарам ичида яшаётган аҳоли ўта эҳтиёт бўлиши керак. Чунки, бу осуда шаҳар − Маккада қилинган осийликларнинг гуноҳи ва жазоси бошқа жойларда бўлганидан кўра қаттиқроқ ва оғирроқдир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деган:

﴿ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ

«кимки у жойда зулм-зўравонлик билан йўлдан чиқмоқчи бўлса (буларнинг ҳар бирига) аламли азобдан тотдириб қўюрмиз» (Ҳаж: 25). Модомики Аллоҳ таоло Ҳарам ичида зулм қилишни нийят қилган одамни жазолар экан, уни қилган одамнинг жазоси қандай бўлади?! Шубҳасиз, жазоси ўта оғир ва шафқатсиз бўлади! Шунинг учун ҳам зулм ва бошқа гуноҳлардан йироқ туриш керак.

Мазкур ва Аллоҳ таоло ҳаром қилган бошқа гуноҳларга қўл урмасаларгина, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳадисида баён қилинганидек, ҳожиларга ҳажнинг тўкислиги ва гуноҳларнинг мағфирати насиб этади: «Ҳаж қилган ва ҳақоратли гапларни айтмаган ва гуноҳларга қўл урмаган одам, онасидан туғилган кундагидек (маъсум) бўлади» (Абу Нуъайм «Ҳилятул авлия ва табақотул асфия» 8/316).

Бу гуноҳларнинг энг ашаддийси ва каттаси − Аллоҳнинг даргоҳида ҳомийлик қилишлари ёки беморларига шифо беришлари ёхуд йўқолган нарсаларини қайтариб беришлари ва шунга ўхшаш умидларни рўёбга чиқаришлари учун мурдалардан мадад ва ёрдам сўраш, уларга назр аташ ва жонлиқ сўйишдир. Бу – Аллоҳ таоло ҳаром қилган иш, жоҳилият мушрикларининг дини, Аллоҳ таоло бекор қилиш ва таъқиқлашлари учун китоблари ва пайғамбарларини юборган катта ширкдир.

Ҳар бир ҳожи ва бошқа одам бу гуноҳдан эҳтиёт бўлиши, агар илгари қилган бўлса Аллоҳга тавба қилиши, тавбасидан сўнгра янгитдан ҳаж қилиши шартдир. Чунки, катта ширк, Аллоҳ таоло айтганидек, қилинган солиҳ амалларни бекор қилади:

﴿ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

«Агар улар мушрик бўлганларида қилган амаллари беҳуда кетган бўлур эди» (Анъом: 88).

Аллоҳдан бошқаси – пайғамбар, Каъба, омонат ва бошқа нарсалар номига онт ичиш, бировларнинг кўриши ёки эшитиши учун иш қилиш, «Аллоҳ ва сиз хоҳласангиз» ёки «Аллоҳ ва сиз бўлмаганингизда эди» ёхуд «Бу, Аллоҳдан ва сиздан» каби жумлаларни талаффуз қилиш, кичик ширк турларидан биридир.

Бу каби ширкий гуноҳлардан ҳазир бўлиш ва улардан воз кечишни тавсия этиш, фарздир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Аллоҳдан бошқаси(нинг номига) онт ичган одам кофир ёки мушрик бўлибди»− деганлар. Бу ҳадисни Имом Аҳмад, Термизий (1535) ва Абу Довуд раҳимаҳумуллоҳлар саҳиҳ санад билан ривоят қилганлар. «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Умар разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадисларини ривоят қилган: «Ким онт ичса Аллоҳнинг номи билан онт ичсин ёки сукут сақласин!» (Имом Бухорий 2678, 6646).

Абу Довуд раҳимаҳуллоҳ Умар разияллоҳу анҳудан ушбу ривоятни нақл қилган: «Омонатга қасам ичган одам, биздан эмас!» (Абу Довуд 3255).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сизлар учун энг қўрққан нарсам – кичик ширкдир» дедилар ва у ҳақда савол берилганида: «Риёкорлик!»− деб жавоб бердилар (Имом Аҳмад 24030).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: ««Аллоҳ ва фалончи хоҳласа» деманглар. – Аллоҳ хоҳласа, сўнгра фалончи хоҳласа,− денглар» (Абу Довуд 4982).

Насоий раҳимаҳуллоҳ Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳудан ушбу ривоятни келтирган: «Биров: Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ ва Сиз хоҳласангиз!,− деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса: «Мени Аллоҳга тенгдош қилдингми! Албатта, Аллоҳнинг ўзи хоҳласа!»− дедилар» (Насоий 10825).

Ушбу ҳадислар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг тавҳид тарафини ҳимоя қилишига, умматини катта ва кичик ширкдан огоҳлантиришига, уларнинг иймонларининг саломатлиги, Аллоҳнинг азоби ҳамда ғазабининг сабабларидан қутилишларига далолат қилади. Аллоҳ таоло Пайғамбаримизни энг яхши мукофотлар билан тақдирласин! Чунки У, пайғомни етказди, Аллоҳ ва бандалари учун насиҳат қилди! Аллоҳ таоло Унга Қиёмат кунигача мудом салавот ва саломлар йўлласин!

Илм аҳлларига мансуб ҳожилар ва Аллоҳнинг осуда шаҳрида истиқомат қилаётганлар одамларга Аллоҳ таоло улар учун машру қилган нарсаларни билдиришлари, Аллоҳ ҳаром қилган ширк ва маъсият турларидан огоҳлантиришлари, буларни далиллар билан тушунтиришлари, одамлар зулматлардан ёруғликка чиқишлари, зиммаларидаги таблиғ ва баённи адо этишлари учун сафарбар бўлишлари керак. Аллоҳ таоло айтди:

﴿ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ

«Аллоҳ Китоб берилган кимсалардан «Албатта у Китобни одамларга очиқ баён қилурсизлар ва яширмайсизлар!» — деб аҳд-паймон олган эди» (Оли Имрон: 187).

Бундан мақсад, Уммат олимларини аҳли китоблар ичидан етишиб чиққан ва ҳақиқатни яшириб дунё матоларини охират неъматлари устига афзал кўрган золимлар йўлидан огоҳлантиришдир. Аллоҳ таоло айтди:

﴿ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

«Биз нозил қилган ҳужжатлар ва ҳидоятдан иборат (Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳақ пайғамбар эканлиги ҳақидаги) нарсаларни одамларга Китобда (Тавротда) равшан қилиб берганимиздан кейин беркитган кимсаларни шубҳасиз Аллоҳ лаънатлагай ва лаънатловчи зотлар (фаришталар ва мўминлар) лаънатлагайлар. Магар қайсилари тавба қилиб, ўзларини ўнглаб, (одамларга ҳақиқатни) очиқ айтсалар, бас, уларнинг тавбаларини қабул қиламан. Ва фақат Менгина тавбаларни қабул қилгувчи, раҳмлидирман» (Бақара: 159, 160).

Қуръон оятлари ва пайғамбарона ҳадислар Аллоҳ йўлига чорлаш ва бандаларни нима мақсадда яратилган эканликларини билдириш, Аллоҳга энг афзал яқинлик, энг муҳим масъулият ҳамда пайғамларлар ва улар издошларининг Қиёматгача давом этган йўли эканини кўрсатмоқда. Аллоҳ таоло айтди:

﴿ وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ

«(Одамларни) Аллоҳ(нинг дини)га даъват қилган ва ўзи ҳам яхши амал қилиб, «Шак-шубҳасиз мен мусулмонлардандирман», деган кишидан ҳам чиройлироқ сўзлагувчи ким бор?» (Фуссилат: 33);

﴿ قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ

«Айтинг: «Менинг йўлим шудир. Мен Аллоҳга даъват қиламан. Мен ва менга эргашган кишилар аниқ ҳужжатга — ишончга эгамиз. (Ҳар қандай шерикдан) Аллоҳни поклайман. (Зеро) мен мушриклардан эмасман»» (Юсуф: 108).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ким бир яхши ишни кўрсатса, унга қилган одамнинг савобича савоб берилади» (Имом Муслим 5007) деган бўлсалар, Алий разияллоҳу анҳуга: «Аллоҳ сиз туфайли бир одамни ҳиоятлаб қолса, сизга қизил юнгли туяларингиздан кўра яхшироқдир!»− дедилар, Муттафақун алайҳ (Имом Муслим 6376).

Бу маънодаги ҳадислар талайгина.

Илм ва иймон аҳли Аллоҳ йўлига даъват, бандаларни нажот йўлига иршод қилиш ҳамда ҳалокат омилларидан огоҳлантириш учун хусусан шу аср – нафсу ҳаво ғолиб, ҳалокатли ва алдамчи ғоялар урчиган, ҳидоят даъватчилари камайган, даҳрийлик ва бошбошдоқликка чорловчилар сони кўпайган бир замонда куч ва ғайратларини аямасликлари керак. Аллоҳнинг ўзи бизга мададкор бўлсин! Ла ҳавла ва ла қувввата илла биллаҳил Алиййил Азийм! (Куч ва қудрат Олий ва қудратли Аллоҳ билангинадир!).

 

ФАСЛ

Тоат−ибодатлар заҳирасини олиш

Ҳожилар Маккада турган чоғларида Аллоҳнинг зикри, тоати ва солиҳ амалларни қилиш билан таъминланиб олишлари, намозларни кўп ўқишлари, Каъбани кўп тавоф қилишлари мустаҳабдир. Чунки, Ҳарамдаги савоблар саноқсиздир. У ерда қилинган гуноҳлар эса ўта азиймдир. Шунингдек, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга мўл салавоту саломлар айтиш ҳам, катта савобли ишдир.

Агар ҳожилар Маккадан чиқишмоқчи бўлса, Каъбага видолашув тавофи қилишлари вожибдир. Бу – Каъбани охирги марта кўришларидир. Ҳоиза ва туғруқ қони кўраётганлар Видолашув тавофини қилмасалар ҳам бўлаверади. Чунки Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу: «Одамлар охирги ишлари Каъба(ни тавоф қилиш) эканига буюрилишди. Фақтагина, ҳоиза хотин−қизга енгиллик берилди» деган. Бу ҳадиснинг саҳиҳ эканига қарор қилинган (Имом Бухорий 1755, Имом Муслим 3284).

Ҳожи Каъба билан видолашиб, масжиддан чиқмоқчи бўлганида, тўғри юриб чиқиб кетаверади. Юзини Каъбага қилиб, орқаси билан чиқмайди. Чунки бу, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва саҳобалардан нақл қилинмаган бўлиб, янги чиққан бидъатлардан ҳисобланади. Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар:

«Бизнинг ишимиздан бўлмаган ишни қилган одамнинг бу иши, (ўзига) рад қилингандир» (Имом Муслим 4590);

«(Дин номи остида) янги чиққан нарсалардан ҳазир бўлингиз! Чунки, (дин номи остида) янги чиққан барча нарса бидъат ва барча бидъат − залолатдир» (Имом Аҳмад 17285, Абу Довуд 4609).

Аллоҳ таолодан динида устивор қилиши ва унга хилоф бўлган барча нарсалардан саломат қилишини сўраймиз. Дарҳақиқат, У – саховатли ва қўли очиқ Зотдир.

 

ФАСЛ

Зиёрат ва унинг одоблари ҳақида

Икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан келтирилган ҳадисга кўра, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг масжидларини ҳаждан илгари ва кейин зиёрат қилиш, суннатдир: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Менинг масжидимда ўқилган (битта) намоз Масжидул Ҳаромдан бошқа бутун масжидларда ўқилган мингта намоздан кўра яхшироқдир» (Имом Бухорий 1190).

Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумо айтди: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Менинг масжидимда ўқилган (битта) намоз Масжидул Ҳаромдан бошқа барча масжидларда ўқилган мингта намоздан кўра афзалроқдир» (Имом Муслим 3440).

Абдуллоҳ ибн Зубайр разияллоҳу анҳу айтди: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Менинг бу масжидимдаги (битта) намоз Масжидул Ҳаромдан бошқа масжидларда ўқилган мингта намоздан кўра, Масжидул ҳаромда ўқилган (битта) намоз Менинг бу масжидимда ўқилган юзта намоздан кўра афзалдир». Бу ҳадисни Имом Аҳмад (16162), Ибн Хузайма ва Ибн Ҳиббон раҳимаҳумуллоҳлар ривоят қилишган.

Жобир разияллоҳу анҳу айтди: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Менинг бу масжидимдаги (битта) намоз Масжидул Ҳаромдан бошқа масжидларда ўқилган минга намоздан кўра, Масжидул Ҳаромда ўқилган (битта) намоз эса бошқа масжидларда ўқилган юз мингта намоздан кўра афзалроқдир» (Имом Аҳмад 15306, Ибн Можа 1406).

Бу маънодаги ҳадислар кўпдир.

Агар зиёратчи Масжидун Набийга етиб келган бўлса, кириш учун ўнг оёғини босади ва:

(( بِسْمِ اللَّهِ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلاّمُ عَلَى رَسُول اللَّهِ، أَعُوذُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَبِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ وَسُلْطَانِهِ الْقَدِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، اللَّهُمَّ افْتَحْ لِى أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ ))

«Аллоҳнинг номи билан (кираяпман). Расулуллоҳга салавоту саломлар бўлсин! Буюк Аллоҳга, Унинг улуғ Юзига ва кўҳна Салтанатига тошбўрон қилиб лаънатланган Шайтондан сиғинаман! Аллоҳим, менга раҳмат дарвозаларингни оч!»− дейди (Фарқли ҳадислар мажмуъаси: Абу Довуд 466, Имом Муслим 1685). Бу дуони бошқа масжидларга кираётган пайтда ҳам ўқийди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг масжидига кириш учун махсус дуо йўқ. (Киргандан) кейин икки ракаат намоз ўқиб, Аллоҳ таолодан ўзи учун хайрли бўлган нарсаларни дуолар қилиб сўрайди. Агар бу намозни Равзаи шарифада ўқиса, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қуйидаги ҳадисига кўра афзалдир: «Уйим билан минбарим оралиғида жаннат бўстонларидан бири бор» (Имом Бухорий 1195, Имом Муслим 3434).

Намоздан сўнгра, Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва саҳобалари Абу Бакр ва Умар разияллоҳу анҳумоларнинг қабрларини зиёрат қилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабри олдида тўхтаб одоб билан туради ва паст товушда (шундай) салом беради: «Ассалому алайка я Расулаллоҳ, ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ». Чунки Абу Довуд раҳимаҳуллоҳнинг «Сунан»ида Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан ушбу ҳадис ривоят қилинган: «Ким Менга салом берса унга алик олишим учун Аллоҳ Менга руҳимни қайтаради» (Абу Довуд 2043). Агар зиёратчи саломида:

(( السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا خِيرَةِ اللَّهِ مِنْ خَلْقِهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا سَيِّدَ الْمُرْسَلِينَ وَإِمَامَ الْمُتَّقِينَ، أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ الرِّسَالَةَ، وَأَدّيْتَ الْأَمَانَةَ، وَنَصَحْتَ الْأُمَّةَ، وَجَاهَدْتَ فِي اللَّهِ حَقَّ جَهَادِهِ ))

«Эй Аллоҳ бандаларининг сараси, Сизга ассалом! Эй расуллар саййиди ва тақводорлар пешвоси, Сизга ассалом! Мен Сизнинг пайғомни етказган, омонатни адо этган, Умматга насиҳат қилган ва Аллоҳ йўлида лойиқ бўлганидек жиҳод қилган эканингизга гувоҳлик бераман» деса ҳам зарари йўқ. Чунки, буларнинг барчаси ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг сифатларидир. Ҳожи, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга кўп салавот айтиб, дуо қилади. Салавотни шариатда айтилганидек салом билан бирга айтади. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деган:

﴿ يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

«Эй мўъминлар, Унга салавоту саломлар айтинглар!» (Фуссилат: 33).

Сўнгра, Абу Бакр ва Умар разияллоҳу анҳумоларга салом бериб, уларнинг ҳақларига дуо қилиб, улардан рози бўлади.

Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва унинг асҳобига салом берар экан, кўпинча: «Ассалому алайка, ё Расулуллоҳ! Ассалому алайка, ё Абу Бакр! Отажон, ассалому алайка!»дан нари ўтмас ва қайтар эди (Байҳақий 10570).

Ушбу зиёрат фақатгина эркакларга учун машрудир. Хотин−қизлар, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан собит бўлганидек, қабрларни зиёрат қилмайдилар: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қабрларни зиёрат қиладиган хотин−қизлар ва қабрларни масжид қилиб, улар устига чироқ ёққанларни лаънат қилдилар» (Имом Аҳмад 2030, Термизий 320).

Аммо, Мадина шаҳрини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг масжидларида намоз ўқиш, дуо қилиш ва бошқа масжидларда машру бўлган бошқа ишлар учун қасд қилиш, юқорида ўтган саҳиҳ далилларга кўра, барчага машрудир.

Зиёратчининг катта савоблари мўл бўлгани боис, беш вақт намозни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг масжидида ўқиши, унда зикр, дуоларни кўп қилиши ҳамда нафл намозларни кўп ўқиши суннатдир.

Фазилати ҳақида юқорида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Уйим билан минбарим оралиғида жаннат бўстонларидан бири бор» (Имом Бухорий 1195, Имом Муслим 3434) ҳадиси айтилган Равзаи шарифада нафл намозларни кўп ўқиш, мустаҳабдир.

Фарз намозларини адо этиш учун зиёратчи ва бошқа одамлар Масжидун Набийга боришлари ва олдинги сафлар тиқилинч бўлсада, имкони борича унинг биринчи сафида ўқишга ҳаракат қилишлари керак. Чунки саҳиҳ ҳадисларда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг биринчи сафда намоз ўқишга рағбатлантирганлари ворид бўлган.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Агар одамлар азон айтиш ва биринчи сафдаги нарса (савоб)ни билсалар ва унинг чораси қуръа ташлаш эканини кўрсалар, ўзаро қуръа ташлар эдилар». Муттафақун алайҳ (Имом Бухорий 615, Имом Муслим 1009).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам асҳобларига: «Олдинги сафларга ўтинглар! Менга иқтидо қилинглар. Кейингилар сизларга иқтидо қилсинлар! Қавм намоздан ҳадеб кечикаверади ва Аллоҳ ҳам уни (савоб ва мақомларда) кечиктириб қўяди»− дедилар (Абу Довуд 680).

Имом Муслим ва Абу Довуд раҳимаҳумаллоҳлар Оиша разияллоҳу анҳонинг ушбу ҳадисини келтирдилар: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Одам биринчи сафдан ҳадеб кечикаверади ва Аллоҳ (ҳам) уни жаҳаннамда(н чиқишдан) кечиктиради» (Абу Довуд 679).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам асҳобларига: «Фаришталар Роббилари ҳузурида саф тортгандек саф тортмайсизларми?»− дедилар. Саҳобалар: Ё Расулуллоҳ, фаришталар Роббилари ҳузурида қандай саф тортадилар?,− деб савол беришганида: «Биринчи сафни тўлдириб, сафда жипс турадилар»− деб жавоб бердилар (Имом Муслим 996).

Бу маънодаги ҳадислар жуда ҳам кўп. Улар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдинги ва кейинги ҳолатдаги масжидларга ҳам, бошқа масжидларга ҳам тааллуқлидир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг асҳобларини сафнинг ўнг томонига рағбатлантирганлари ҳам саҳиҳ ҳадисларда ворид бўлган. Маълумки, Масжидн Набавийда сафнинг ўнг тарафи Равзаи шарифадан четдадир. Бундан, биринчи саф ва унинг ўнг томони Равзи шарифага эътибор беришдан кўра каттароқ эътиборга лойиқ экани кўринмоқда. Биринча саф ва унинг ўнг томонига эътибор бериш, Равзаи шарифага эътибор беришдан кўра авлороқдир. Бу мавзуда келган ҳадисларни диққат билан ўрганган одам, буни жуда яхши пайқайди. Тавфиқ Аллоҳнинг қўлидадир.

Ҳужрани силаш, ўпиш ва унинг атрофида тавоф қилиш, бирон кишига жоиз эмасдир. Чунки, бундай қилиш салаф солиҳнинг биронтасидан нақл қилинмаган. У ишлар ёмон бидъатдир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўз эҳтиёжини ёки мушкилларининг кушойишини ёхуд беморнинг шифосини ёда шунга ўхшаш нарсаларни сўраш, жоиз эмасдир. Чунки буларниг барчасини Аллоҳ таолодан тиланади. Уларни ўликлардан сўраш Аллоҳ таолога ширк келтириш ҳамда Аллоҳдан бошқасига ибодат қилишдир. Ҳолбуки, Ислом дини икки асосга асосланган:

Биринчиси: Аллоҳ таолонинг ўзигагина ибодат қилиш.

Иккинчиси: Аллоҳ таолога Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам кўрсатиб берганидек ибодат қилиш. Шугина, «Ла илаҳа иллалоҳ ва Муҳаммадур Расулуллоҳ» (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг элчисидир) деб берилган шаҳодатнинг маъносидир.

Шунингдек, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ўзидан шафоат−ҳомийликни сўралмайди. Чунки, шафоат − Аллоҳнинг мулкидир ва уни Аллоҳдангина тиланг! Аллоҳ таоло айтди:

﴿ قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا

«Айтинг: «Барча шафоат-оқлов ёлғиз Аллоҳникидир»» (Зумар: 44).

Биз: «Аллоҳим, менга Пайғамбарингни шафоатчи қил! Аллоҳим, менга фаришталар ва солиҳ бандаларингни шафоатчи қил! Аллоҳим, менга мендан илгари оламдан ўтган қариндошларимни шафоатчи қил!»,− деймиз ёки шунга ўхшаган жумлаларни истеъмол қиламиз.

Ўликлардан эса, улар пайғамбар бўлсалар ҳам, бўлмасалар ҳам, бирон эҳтиёжни тиланмайди. Чунки, бундай қилиш шариатда йўқ! Ўликнинг эса Аллоҳ кўрсатган амаллардан бошқа барча амали тўхтаган!

Имом Муслим раҳимаҳуллоҳнинг «Саҳиҳ» ҳадислар тўпламида Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан ушбу ривоят бор: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Одамзот вафот этса, учтадан бошқа амаллари тўхтайди: жорий садақа ёки фойдаланиладиган илм ёхуд маййитга дуо қилиб турадиган солиҳ фарзанд»− дедилар» (Имом Муслим 4310).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан тириклик пайтларида шафоат сўраш жоиздир. Бундан ташқари Қиёмат кун шафоат қилиш ҳуқуқи берилган пайтда ҳам шафоат сўраш жоиздир. Чунки, у онда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олдинга чиқиб, Аллоҳ таолодан шафоат истаган одам учун шафоат сўрай оладилар. Маълумки, бу дунёдаги шафоат−ҳомийлик Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ўзларигагина хос эмас, аксинча, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга ҳам, бошқаларга ҳам тегишлидир. Масалан, мусулмон одам дўстига дуо қилишини орзу қилиб: Менга Роббим олдида фалон ва фалон ишларда шафоатчи бўлинг!,− дейиши мумкин. Сўралган одам эса қилинган истак шариат рухсат берган нарсалардан бўлса, дўсти учун Аллоҳга дуо қилиши ва унинг ҳомийлигини қилиши жоиздир.

Қиёмат кунида эса, Аллоҳ таоло изн бермаган бирон кимса шафоат қила олмайди. Бу ҳақда Аллоҳ таоло шундай деган:

مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ)

«Унинг ҳузурида ҳеч ким (бировни) Унинг изнисиз оқлай олмайди» (Бақара: 255).

Инсоннинг ўлик ҳолати ўзига хос ҳолат бўлиб, уни ўлимдан аввалги тириклик ёки ўлгандан кейин қайта жон ато этилган ҳолатига ўхшатмаслик керак. Чунки маййитнинг Аллоҳ таоло истисно қилган амалларидан бошқа барчаси тўхтаган ва у, қилган амалларининг гаровида қолган. Бироқ, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг барзах ҳаётида ҳам, шаҳидлар ҳаётидан кўра яхшироқ комил ҳаётда эканларида шубҳа йўқ. Бироқ, у ҳаёт Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг на ўлимидан аввалги ва на барзах ҳаётидан кейинги тирилган ҳаётидек эмас. Балки, унинг кайфияти ва ҳақиқатини Аллоҳ таолодан бошқа ҳеч ким билмайди. Шунинг учун ҳам юқоридаги ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ким Менга салом берса унга алик олишим учун Аллоҳ Менга руҳимни қайтаради» деганлар (Абу Довуд 2043).

Бу, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ўлик эканликлари ва алик олишлари учун руҳлари қайта юборлишига далолат қилади.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам вафот этганликларига Қуръон ва суннатдан далолат қилган насслар борлиги маълум ва илм аҳллари ўртасида ижмоъ қилинган ҳолатдир. Бироқ, бу, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг барзахдаги ҳаётига монеъ бўла олмайди. Ҳолбуки, шаҳидларнинг ўлими уларнинг Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятида зикр қилинган барзах ҳаётларига монеъ бўла олмайди:

﴿ وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ

«Аллоҳ йўлидаги жангда ўлдирилган зотларни ҳаргиз ўликлар деб ўйламанг! Йўқ, улар тириклардир! У зотлар Аллоҳ Ўз фазлу карами билан берган неъматлардан хушнуд ҳолларида баҳраманд бўлмоқдалар» (Оли Имрон: 169).

Кунимизда бу бобда шубҳаланиб ширкка ва Аллоҳни қўйиб мурдаларга ибодат қилишга чақираётган одамлар сони кўпайгани боис, биз, бу мавзуга бир оз кенгроқ тўхталдик.

Аллоҳ таолодан бизни ва барча мусулмонларни шариатга зид амал ва эътиқодлардан асрашини сўраймиз. Валлоҳу аълам.

Айрим одамларнинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабри олдига келгач товушларини кўтаришлари ва ўша ерда узоқ туриб қолишлари, шариатга зиддир. Чунки, Аллоҳ таоло Ислом умматини товушларини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг товушларидан кўра баландроқ кўтаришни ҳамда одамлар бир−бирларига гапирганларидек, Унинг ҳузурида баланд товушда гапиришни таъқиқлаган ва шундай деган:

﴿ يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ

«Эй мўминлар, (токи қилган яхши) амалларингиз ўзларингиз сезмаган ҳолларингизда беҳуда-бефойда бўлиб қолмаслиги учун сизлар (пайғамбар билан сўзлащган пайтларингизда) овозларингизни пайғамбарнинг овозидан юқори кўтарманглар ва унга бир-бирларингизга очиқ (дағал сўз) қилгандек очиқ-дағал сўз қилманглар! Албатта Аллоҳнинг пайғамбари ҳузурида овозларини паст қилган зотлар — ана ўшалар Аллоҳ дилларини тақво учун имтиҳон қилган (яъни тақво имтиҳонидан ўтган) зотлардир. Улар учун мағфират ва улуғ ажр-мукофот бордир» (Ҳужурот: 2, 3).

Зеро Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабри олдида узоқ туриш ва ҳадеб салом беравериш издиҳомга ва товушларнинг кўтарилишига сабаб бўлади. Бу эса Аллоҳ таоло мазкур оятларда мусулмонлар учун машру қилган таълимотларга зиддир. Ҳолбуки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тириликлигида ҳам, ўлгандан кейин ҳам ҳурматлидир. Шу боис мўъмин одам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурида шариат одобларига мухолиф ишларни қилмаслиги керак. Айрим зиёратчиларнинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламниг қабрларига юзланиб, қўлларини кўтариб дуо қилишга интилишлари, шаръий одобларга зиддир. Бу, салаф солиҳ – саҳобалар ва уларга яхшилик билан издош бўлганлар қилган ишнинг хилофи бўлиб, (дин ниқоби остида) янги пайдо бўлган бидъатлардир. Ҳолбуки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Менинг ва Мендан кейинги ҳидоятда юрган хулафойи рошидинларнинг суннатига қатъий риоя қилинглар, уларни озиқ тишларингиз билан маҳкам тишланглар! (Дин ниқоби остида) янги чиққан нарсалардан ҳазир бўлинглар! Чунки, (дин ниқоби остида) янги пайдо бўлган нарсалар – бидъат ва ҳар бир бидъат − залолатдир»− деганлар. Бу ҳадисни Абу Довуд (4609) ва Насоий раҳимаҳумаллоҳлар яхши санад билан келтиришган.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Бизнинг ишимизда ундан бўлмаган нарсани пайдо қилган киши(нинг бу иши қабул қилинмай,) ўзига қайтарилгандир»– деганлар. Имом Бухорий ва Имом Муслим (4589) ривоятлари. Имом Муслимнинг ривоятида эса шундай деганлар: «Бизнинг ишимиз бўлмаган нарсани қилган киши(нинг бу иши,) ўзига қайтарилгандир» (Имом Муслим 4590).

Алий ибн Ҳусайн – Зайнулобидийн разияллоҳу анҳумо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабри олдида дуо қилаётган одамни кўриб, уни қайтарди ва айтди: Сизга бобом – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан менга дадам айтиб берган ҳадисни айтайми? Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қабримни байрамгоҳ қилиб олманглар! Менга салавот айтинглар! Чунки саломларингиз қаерда бўлсангизлар ҳам менга етиб келади»− деганлар. Бу ҳадисни Ҳофиз Муҳаммад ибн Абдулвоҳид Мақдисий раҳимаҳуллоҳ «ал−Аҳаадисул мухтора» китобида келтирган.

Айрим зиёратчилар, худди намозхонлар каби ўнг қўлларини чап қўлларига боғлаб кўксиларига ёки кўксиларининг пастига қўйиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга салом берадилар. Бу ҳолат Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга қабри олдида салом берилаётганда ҳам, бошқа қироллар, раҳбарлар ва улар каби одамлар олдида ҳам жоиз эмас. Чунки бу ҳолат, хорлик, хўрлик ва ҳокисорлик ҳолати бўлиб, Ҳофиз Ибн Ҳажар раҳимаҳуллоҳ «Фатҳул Борий» китобида олимлар ҳақидаги мавзуда айтганидек, Аллоҳ таолодан бошқаси учун лойиқ эмас. Бу ҳолатни тушунган ва салаф солиҳга издош бўлишни хоҳлаган одамга масъала очиқ−равшандир.

Аммо таассуб, нафсу ҳаво, кўр−кўрона тақлид, салаф солиҳ йўлига чорлаётган одамлар ҳақидаги бадгумонлик ғолиб бўлган одамнинг иши, Аллоҳга ҳаволадир. Биз у ҳам ҳақиқатни танлаши учун Аллоҳ таолодан ўзимиз ва унинг учун ҳидоят ва тавфиқ сўраймиз. Аллоҳ тилашимиз лойиқ бўлган энг яхши Зотдир!

Шунингдек, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қабри шарифларига юзланиб салом ва дуо билан лабларини қимирлатаётган одамларнинг бу ишлари ҳам, бидъатчиар ўйлаб топган юқоридаги янгиликлардан бошқа нарса эмасдир. Мусулмонга ўз динида Аллоҳ рухсат бермаган нарсаларни ўйлаб топиши, мумкин эмас. У бундай бидъатлари билан Аллоҳга яқин ва самимий бўлиш ўрнига, Аллоҳдан узоқлашади. Имом Молик раҳимаҳуллоҳ бу ва бунга ўхшаш ишларни инкор этиб: «Бу умматнинг охирини, аввалини ислоҳ қилган нарса ислоҳ қилади»− деган (Шайх Абдурраҳмон ибн Ҳасан Оли Шайх «Фатҳул Мажийд шарҳу китабит тавҳид»: 1/470).

Маълумки, бу умматнинг аввалини ислоҳ қилган нарса Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам, Унинг рошид халифалари, мақбул саҳобалари ва уларга яхшилик билан издош бўлганлар йўлида юришдир. Бу умматнинг охири ўша йўлни маҳкам ушлаш ва унга қатъий риоя қилиш билангина тузалади.

Аллоҳ таоло бутун мусулмонларни дунё ва охиратда нажот ва иззатлари бўлган нарсаларга муваффақ қилсин! Дарҳақиқат, У – саховатли ва улуғ Зотдир.

 

ДИҚҚАТ!

[Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабрини зиёрат қилиш ҳукми]

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабрларини зиёрат қилиш, айрим одамлар ўйлаганидек фарз ҳам, ҳажнинг шартларидан бири ҳам эмас. Аксинча, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам масжидининг зиёратчилари ва унга яқин жойда истиқомат қиладиган одамлар учун мустаҳабдир.

Мадина шаҳридан олисда яшайдиган одамнинг эса, қабрни зиёрат қилиш мақсадида келиши жоиз эмас. Чунки, Масжидун Набийни қасд қилиб келишгина суннатдир. Агар масжидга етиб келса Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва икки саҳобасининг қабрларини зиёрат қилиши мумкин. Чунки, бу зиёрат масжидни қасд қилишга тобеъдир. Чунки, икки «Саҳиҳ» ҳадислар тўпламида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Учта масжид – Масжидул Ҳаром, Менинг бу масжидим ва Масжидул Аксодан бошқа масжидларга отланилмайди» деганлари ворид бўлган (Имом Бухорий 1189, Имом Муслим 3450).

Агар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ёки бошқа бировнинг қабрини қасд қилиш машру бўлса эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам буни умматга кўрсатар, унинг фазилатини айтиб ўтар эдилар. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам одамларнинг энг насиҳатгўйи, Аллоҳни энг яхши билгани ва Аллоҳдан жуда ҳам қўрққанидир. Ҳолбуки, У, таблиғни тўкис қилди, умматига бутун яхшиликларни кўрсатди ва барча ёмонликлардан огоҳлантирди. Жумладан, мазкур учта масжиддан бошқа масжидларга отланишни таъқиқладилар ва айтдилар: «Мозоримни байрамгоҳ ва уйларингизни мозор қилиб олмангиз! Менга салавот айтингиз! Чунки, салавотингиз қаерда бўлсангиз ҳам менга етиб келаверади!» (Ибн Аби Шайба «ал−Мусоннаф» 7625).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабрларига зиёрат учун отланиш − уни сайилгоҳ қилиб олиш ҳамда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам содир бўлишидан қўрққан гуноҳ − ғулув ва меъёрдан ошишга воситадир. Ҳолбуки, кўплаб одамлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабрини зиёрат қилиш учун отланишнинг машру эканига эътиқод қилганлари боис, ғулув ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни меъёридан ортиқ улуғлаш иллатига мубтало бўлдилар.

Бу бобда ривоят қилинган ва одамлар тарафидан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабрларини зиёрат қилиш машру эканига ҳужжат қилинаётган ҳадислар, санади заиф, ҳатто уйдирма ҳадислардир. Уларнинг заиф эканини Дору Қутний, Байҳақий, Ибн Ҳажар раҳимаҳумуллоҳ ва бошқа Ҳофизлар таъкидлашган. Уларни мазкур учта масжиддан бошқа жойларга отланишни ҳаром қилган саҳиҳ ҳадислар билан қиёслаш, жоиз эмасдир.

Ҳурматли китобхон, сизга билишингиз ва огоҳлантиришингиз учун шу мавзуда айтилган айрим уйдирма ҳадисларни эслатиб ўтамиз:

1 – «Ҳаж қилган, бироқ, мени зиёрат қилмаган одам менга жафо қилибди!».

2 – «Ўлимимдан сўнгра мени зиёрат қилган одам, гўё тириклигимда зиёрат қилгандек бўлади».

3 – «Мени ва бобом Иброҳимни бир йилда зиёрат қилган одамга жаннатни бериш, Аллоҳ зиммасидаги кафолатдир».

4 – «Қабримни зиёрат қилган кишига шафоатим берилади».

Бу ва бундан бошқа ҳадислар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилинмаган.

Ҳофиз Ибн Ҳажар раҳимаҳуллоҳ «ат−Талхис»да юқоридаги «ҳадислар»дан кўра кўпроғини зикр қилиб, уларнинг ривоят йўллари заиф эканини айтиб ўтган.

Ҳофиз Ақилий раҳимаҳуллоҳ эса: «Бу бобда биронта саҳиҳ ҳадис йўқ»− деган.

Шайхулислом Ибн Таймийя раҳимаҳуллоҳ: «Мазкур ҳадисларнинг ҳаммаси уйдирмадир»− деди.

Буларни билишингиз, ёд олишингиз ва кўриб чиқишингиз, сиз учун етарлидир.

Агар буларнинг биронтаси собит бўлсайди, саҳобалар уларга амал қилиш, даъват этиш ва баён қилиш учун одамлар ичидан энг илғорлари бўлишар эди. Чунки улар, инсонлар ичида пайғамбарлардан кейинги энг яхши одамлар, Аллоҳ чизган ва бандаларига машру қилган чегара ва ибодатларни яхши билган ҳамда Аллоҳ ва Аллоҳнинг махлуқларига энг самимийлари бўлишган. Модомики улардан нақл қилинмаган экан, бу, у ишларнинг машру эмаслигига далолат қилади. Мазкур ҳадисларнинг биронтаси саҳиҳ бўлса эди, ҳадисларни жамлаб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қабрини ўзини зиёрат қилиш зикр этилмаган машру зиёрат учун истеъмол қилиш мумкин бўлар эди. Аллоҳу субҳонаҳу ва таъоло аълам!

 

ФАСЛ

Қубо масжиди ва Бақийъ қабристонини зиёрат қилишнинг мустаҳаб экани ҳақида

Мадина шаҳрининг зиёратчиларига Қубо масжидини зиёрат қилишлари ва унда намоз ўқишлари мустаҳабдир. Чунки, икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳумонинг ушбу ривояти бор: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Қубо масжидини уловга миниб ва пиёда зиёрат қилар ва унда икки ракаат намоз ўқир эдилар» (Имом Муслим 3456).

Саҳл ибн Ҳунайф разияллоҳу анҳу айтди: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Уйида покланган ва Қубо масжидига бориб, унда намоз ўқиган одамга умра савоби берилади»» (Ибн Можа 1412).

Зиёратчиларга Бақийъ қабристони, шаҳидлар жумладан Ҳамза ибн Абдулмутталиб разияллоҳу анҳунинг мозорини зиёрат қилиш, суннатдир. Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уларни зиёрат этар ва ҳақларига дуо қилар эдилар. Бундан ташқари, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қабрларни зиёрат қилинглар! Улар сизга Охиратни эслатади!»− деганлар (Имом Муслим ривояти).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам асҳобларини қабрларни кўрганлари маҳал:

(( السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنْ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَلَاحِقُونَ، أَسْأَلُ اللَّهَ لَنَا وَلَكُمْ الْعَافِيَةَ ))

«Ассалому алайкум, эй мўъмин ва мусулмонлар диёри! Иншааллоҳ, биз ҳам сизларга албатта етиб келамиз! Аллоҳдан ўзимиз ва сизлар учун офият тилайман» дейишни ўргатдилар. Бу ҳадисни Имом Муслим раҳимаҳуллоҳ Сулаймон ибн Бурайдадан, у эса отасидан нақл қилди (Имом Муслим 1620).

Термизий раҳимаҳуллоҳ Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳунинг ушбу ривоятини келтирди: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Мадинадаги қабрлар олдидан ўтдилар ва уларга юзланиб:

((السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْقُبُورِ، يَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَلَكُمْ، أَنْتُمْ سَلَفُنَا وَنَحْنُ بِالأَثَرِ ))

«Ассалому алайкум, эй қабрдагилар! Аллоҳ бизу сизларни мағфират қилсин! Сизлар биздан олдин, бизлар эса орт(ингиз)дан (келамиз)»− дедилар» (Термизий 1073).

Бу ҳадислардан маълум бўлмоқдаки, қабрларни зиёрат қилишдан шаръий мақсад Охиратни, маййитларга яхшилик ва дуо қилиш ҳамда улар учун раҳмат тилашни эслашдир. Қабрларни олдида дуо ёки ибодат қилиш, ёки ҳожатларни сўраш ёхуд касалликлар шифосини тилаш ёда ўша ерда ётган маййитлар ёки уларнинг ҳурматини восита қилиб тилакда бўлиш ва шунга ўхшаш бошқа нарсалар мақсадида зиёрат қилиш мункар бидъат бўлиб, уни Аллоҳ таоло ва Расули соллаллоҳу алайҳи ва саллам машру қилмаган ҳамда салаф солиҳ амалда кўрсатмаган. Балки, бу, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам таъқиқлаган ботил гаплардир: «Қабрларни зиёрат қилинглар, лекин, ботил гапларни гапирманглар!» (Табароний «ал−Мўъжамус сағийр» 881).

Мазкур ишларнинг барчаси бидъатликда бир−бири билан бирлашсада, мартабалари фарқлидир. Уларнинг айримлари қабрлар олдида Аллоҳдан бошқаси учун дуо қилиш, Аллоҳдан маййитнинг ҳаққи ва обрўси билан тилакда бўлиш каби ширк бўлмаган бидъатлар бўлсада, баъзилари мурдалардан тилакда бўлиш, улардан мадад сўраш каби катта ширкдир.

Буларни юқорида мафассал айтиб ўтилди. Шунинг учун доимо ҳазир бўлинг, Роббингиздан муваффақият ва ҳақиқатга ҳидоят қилишини тиланг! Чунки, У – муваффақ қилувчи, ҳидоятловчи Зот бўлиб, Ундан ўзга илоҳ ва парвардигор йўқдир.

Бу – ёзмоқчи бўлган охирги сатрларимиздир.

Аллоҳ таолога аввалда−ю охирда ҳамду санолар бўлсин! Аллоҳ таоло бандаси, расули ва махлуқотларининг сараси бўлмиш Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи, асҳоблари ва уларга яхшилик билан Қиёматгача издош бўлганларга салавоту саломларини ёғдирсин!

 

Салибчилар террори ва террористлар (Ориф Олтинбош)

Салибчилар террори ва террористлар

Муаллиф: Ориф Олтинбош

Мутаржим: Абу Жаъфар ал−Бухорий

Ер юзида қилинган жиноятлар, ноҳақликлар, ишғол ва мустамлакачилик, дунёдаги террор ҳодисаларининг тагида ётган омилларнинг энг муҳимларидандир.

Қудратли давлатларнинг кучсиз халқлар устидан юритаётган давлат террори, айрим ташкилот ва жамоатларни, ичига тушиб қолган чорасизликлар олдида, қўлга қурол олишга мажбурламоқда. Натижада, улар ҳам «ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш» номи остида қўлларидан келган барча услубларни ўзлари учун машру ўлароқ кўриб, ҳаётга татбиқ қилмоқдалар. Бундай усулларни қўллашни «террор», уни амалга оширганларни эса «террорист» деб аталмоқда.

Ўз дини, ватани, номуси ва шарафини, маданият ва урфини, озодлик ва мустақиллигини мудофаа қилиш учун жангга отланганларни «террорист» деб атаётганлар, мустамлака қилиш ҳолатида турган зўравон кучлардир.

Ўз ватанларидан қувилган, гўдак ва хотин−қизлар демай ноҳақлик билан ўлдирилган ва ҳозирги кунимизда ҳам қийноқ ва қатлиом остида умрини ўтказаётган бу инсонлар, золимга қарши исён қилмай, кимга исён қилсинлар?!

Масалан, ўлганлар − фаластинликлар, қотиллар эса исроилликлар! Тупроқлари ишғол қилинганлар − фаластинликлар, ишғолчилар − исроилликлар! Ҳар куни бўмбабўронлар остида гўдак, хотин−қиз ва кекса демай ўлдирилганлар − фаалстинликлар, ўлдирганлар эса исроилликлар!

Аммо жаҳон афкор оммаси ва халқаро матбуот органларида, ТВ ва радио дастурларида қотилларни эмас, ўлдирилган мақтулларни жиноятчи қилиб кўрсатилса, айрим одамлар ва гуруҳларни ақл олмас ҳаракатларга ундаши мумкин.

Одамлар ўзлари, ўлкаси, оиласи, муқаддас қадриятларини ҳимоя қилиш ва золимдан, қотилдан, ишғолчидан ҳақларини қайтариб олиш, золимларни сарҳисоб қилиш ва уларга «ўзлари билган тилда дарс бериш учун» худкуш бўлишга қадар кетган руҳий кечинма ҳолига тушишлари мумкин.

Уларга ўлимдан бошқа ихтиёр қўймаган мустабид, қийноққа солгувчи, золим, ишғолчи, мустамлакачи ва қотилларнинг ҳеч айби йўқми?! Ҳақиқий террористлар, мазлумларни мушукни бурчакка қамаб арслонлаштириб, ўзларига ҳамла қилдиришга ундаганлардир!!

Ироқ, Афғонистон, Фаластин, Сомали, Қорабоғ, Қибрис (Кипр), Аче – Суматра, Мянмар (Бирма), Кашмир, Филиппинлар, Чеченистон, Босния, ҳозирги кундаги Сурия ва Мисрда юзага келган зулм, қатлиом ва ноҳақликлар олдида бу инсонлар инсондек ва шарафи билан яшаш учун қачонгача ваҳшиёна ўлишлари керак?!

Ғарбнинг мусулмонлар устидан ўйнаётган ўйинлари, давом эттираётган ишғоллари, истибдод, террор ва қатлиомлар, террорни келтириб чиқарган асосий омилларнинг бошида келмоқда.

Ҳеч ким бирон сабабсиз террорист бўла олмайди. Ҳақиқий террористлар уларни шу ҳолга туширган ва шу ҳолатга тушишга мажбур қилганлардир! Бу эса, Ғарбнинг тўймаган ишғолчилик иштаҳаси ва чегара билмаган мустамлакачилик истакларидир!

Ғарб оламининг мусулмонларни бўйинсундириш учун асрлар давомида юритган Салибчилар сафари, бугунги кунда ҳам бошқа жабҳа ва бошқа шаклларда давом этмоқда.

Ислом ўлкалари устидан жорий қилинган ишғол, ҳужум, зўравонлик ва қатлиом амалиётлари замонавий Салибчилик ҳаракати ва зулми бўлмаса, нима?! Ҳақиқий террористлар − салибчилик тушунчалари билан ҳаракат қилаётган Ғарб маданияти ва уларнинг ўлкамиздаги кўнгилли фидоийлари бўлган Ислом душманларидир!

Ҳозиргу кунда ТВ ва медиямизда, кўча кўю майдонларимизда, таълим муассасалари−ю давлатнинг ичкариси ва хорижида мусулмонларга қарши курашётганларнинг салибчилардан қандай фарқи бор!

Баасизм, Носиризм, Камолизм, Социализм, Ғарбийзм, Ғарб Ишчи гуруҳи, Эргеноконизм, Моликизм, Карзоизм, Махдумизм, Асадизм ва Сисиизм ва бундан бошқа исмлар бўлсин, фарқ этмас! Буларнинг ҳар бири онгли ёки онсиз равишда Салибчилар армиясининг ғалабаси учун фаолият кўрсатишмоқда!

Қўлларига хочларини олган, зирҳлар билан ҳимояланган ва чегараларимизга етиб келадиган Салибчилар қўшинини кутаётганлар алданмоқдалар!

Улар шамол тегирмонига ҳужум қилган Дон Кихот каби, Қиличаслан, Нуруддин Зангий ва Салоҳуддин Айюбийларнинг инонч ва иймон қалъаси бўлган қўшинларига тўқнашиб, парчаланиб кетишган. Ҳозирги кунда Салибчилар ҳаракатига салибчиларнинг Даблю Буш каби набиралари қўмондонлик қилмоқда!

Ҳақиқий террор – Ислом ўлкаларини ишғол қилганидан кейин Салибчилик идеологияси давом эттирган террордир. Ҳақиқй террористлар эса ўз ватани, миллати, дини, маданияти ва қадриятларини ҳимоя қилаётган мусулмонларни террорист ўлароқ кўрсатаётган тушунча ва фикр эгаларидир.

Аллоҳ таоло пайғамбарлари соллаллоҳу алайҳим ва салламлар воситасида юборган Ҳақ дин – Ислом ўлдиришни эмас жонлантиришни, ноҳақликни эмас адолатни, урушни эмас тинчликни иншо этиш учун юборилгандир.

Шунинг учун ҳам, террорнинг дини, миллати ва мазҳаби йўқ бўлганидек, диннинг ҳам террори йўқдир! Террор – ғазаб, кин, адоват, интиқом ва қон тўкишни муқаддаслаштирганларнинг динидир!

 

Дўстингиз ким? (Абдуллоҳ ибн Алий Жуъайсин)

Дўстингиз ким?

Муаллиф: Абдуллоҳ ибн Алий Жуъайсин

Мутаржим: Абу Жаъфар ал−Бухорий

Асл сарлавҳа:  مَنْ تُجَالِسُ؟

  

بسم الله الرحمن الرحيم

Иккинчи нашрнинг муқаддимаси

Аллоҳнинг ўзигагина ҳамду санолар, сўнгги Пайғамбарга салавоту саломлар бўлсин …

Сўнг …

Бу, китобчамизнинг иккинчи нашри бўлиб, унда биринчи нашрдаги ёйин хатоларини тузатиб, баъзи қўшимчаларни илова қилдим ва айрим дўстларимизнинг таклифларига қулоқ бердим. Аллоҳ уларнинг устларидан мукофотлар ёғдирсин!

Аллоҳ таолодан ушбу китобча билан муаллифи ва ўқувчисини манфаатдор қилишини сўрайман.

Аллоҳ азза ва жалла пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва асҳобларига салавоту саломларини йўлласин …

بسم الله الرحمن الرحيم

Барча Оламлар робби бўлган Аллоҳга ҳамду санолар, Унинг бандаси ва расули бўлган пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва барча асҳобларига салавоту саломлар бўлсин.

Сўнг …

Ушбу китобчада Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам, уламолар ва донишмандларнинг солиҳ дўстлар билан бирга бўлиш ва ёмон йўлдошлардан узоқ туришга рағбатлантирган ибратомуз сўзлари ҳамда яхши ва ёмон дўстларнинг таъсирларини қаламга олдим.

Мен кўз олдимга Аллоҳ йўлидаги дўстларим – ёшларни келтириб, ибратли сўзларни тўплаш ва ёзишдан бошқа иш қилмадим.

Ёш дўстим, мазкур сўз ва ҳикматларни йўлингизни ёритадиган маёқ қилиб олинг. Дўстларни танлар экан табиий севги ёки завқ ҳамда мижозингизга бўйинсунманг! Чунки кўп одамлар борки, улар ҳозири ва келажагида ўрганиб қолмаслик учун суйган овқати ва нафси истаган шаҳватидан воз кечади.

Ғоибона дуога муҳтож (мендек) дўстингизни дуоларингизда унутманг. Шояд ўша дуоларингиз билан Аллоҳ таоло менга ва сизга фойда келтирар.

Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ.

Абдуллоҳ ибн Алий Жуъайсин

Қасим – Бурайда – Шариат факультети

Почта қутиси № 281

  

بسم الله الرحمن الرحيم

Барча оламлар Робби бўлган Аллоҳга ҳамду санолар, барча оламлар учун раҳмат қилиб юборилган Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва асҳобларига салавоту саломлар бўлсин …

Сўнг …

Аллоҳ таоло жин ва инсонларни яратишдаги мақсадни, шериксиз Аллоҳ таолонинг ўзигагина ибодат қилишга чеклади ва айтди:

﴿ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ

«Мен жин ва инсни фақат Ўзимга ибодат қилишлари учунгина яратдим» (Зориёт: 56);

﴿ وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ

«Аниқки, Биз ҳар бир умматга: «Аллоҳга ибодат қилинглар ва шайтондан йироқ бўлинглар», (деган ваҳий билан) бир пайғамбар юборганмиз» (Наҳл: 36);

﴿تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ

«(Барча оламлар) подшоҳлиги Ўз қўлида бўлган зот — Аллоҳ баракотли-буюкдир. У барча нарсага қодирдир. (Эй инсонлар, У) сизларнинг қайсиларингиз чиройлироқ-яхшироқ амал қилгувчи эканлигингизни имтиҳон қилиш учун ўлим ва ҳаётни яратган зотдир. У қудратли ва мағфиратлидир» (Мулк: 1, 2).

Булардан бошқа, одамзотнинг яратилиш ғояси − Аллоҳ таолога ибодат қилиш эканини таъкидлаган кўплаб оятлар ҳам бор.

Аллоҳ таоло яратар экан ҳикмати одамзотни бошқалар билан аралашиш, бирга ўтириш ва тўпланишга табиатан мойил бўлишини тақозо қилди.

Бирга ўтириш ва унга менгзаган нарсаларнинг одамзотнинг фикрлаши, манҳажи ва сулукига катта таъсири бўлиб, инсониннг оқибати, дунёвий ва ухровий саодатининг фаол омилидир. Зеро шахс ўзи билан бирга ўтирган киши билан таъсирланиб, ундан фикр, эътиқод, сулук ва амалда ўрнак олади.

Бунга шариат, ақл, воқеълик, тажриба ва мушоҳадалар далолат қилади.

Шариатнинг далолати, Аллоҳ субҳонаҳу ва таолонинг золимнинг Қиёмат кунидаги пушаймони, адашган кимсалар адашишлари ва (Тўғри йўлдан) оғишларига золимнинг сабаб бўлганига қилган афсусидан берган ушбу хабардир:

﴿وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا

«У кунда бу золим қўлларини (бармоқларини тишлаб надоматлар қилиб) дер: «Э, қанийди мен ҳам пайғамбар билан бир йўлни тутганимда эди! Ўлим бўлсин менга, қанийди мен фалончини дўст тутмаганимда эди, Аниқки, менга эслатма — Қуръон келганидан сўнг, ўша (фалончи) мени йўлдан оздирди». (У кунда) шайтон (ҳаёти дунёда ўзига эргашган барча) инсонни ёрдамсиз қўйгувчидир» (Фурқон: 27−29).

Ибн Жарир раҳимаҳуллоҳ ушбу оятнинг тафсирида шундай дейди: «У куни Аллоҳга бепарво бўлгани ва ўзини Роббисининг йўлидан тўсган дўстига итоат этгани боис (кофир) куфр ҳалокатига улоқтиргани учун пушаймон бўлиб: Кошки дунё ҳаётида пайғамбар билан бирга азобдан қутқарадиган йўлдан юрсайдим, дейди. Аллоҳ таоло:

﴿لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي

«Аниқки, менга эслатма — Қуръон келганидан сўнг, ўша (фалончи) мени йўлдан оздирди» (Фурқон: 29) қавли билан дунё ҳаётида дўстига итоат этиб Роббисига қилган осийлигига қилган пушаймонлигидан: У мени Аллоҳнинг даргоҳидан келган зикр – Қуръондан тўсди!,− дея дарак бермоқда» [Табарий тафсири 2/19. Суютий раҳимаҳуллоҳ ўз тафсирида (6/250) ушбу оятнинг нозил бўлиш сабаби ҳақида Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳудан санади саҳиҳ бўлган осорни зикр қилди. Унга кўра оятнинг нозил бўлиш сабаби шундай эди: Уқба ибн Абу Муъайт мусулмон бўлди. Бироқ кўп манбаъларда шомлик экани айтилган ҳамда Уқбанинг олдига келиб ундан аччиқланган кофир дўстининг рағбатига қараб, Ислом динидан чиқди. Лекин Усул фанида: Ибрат – сабабнинг хослигида эмас, лафзнинг умумийлигидадир, деган қоида бор. Шунинг учун ҳам, Ибн Касийр раҳимаҳуллоҳ: Нозил бўлиш сабаби Уқба ибн Абу Муъайт ёки бошқа бахтиқаролар бўлишидан қатъий назар, ушбу оят(нинг ҳукми) барча золим учун умумийдир,− деган (Ибн Касийр тафсири 6/116)].

Аллоҳ таоло:

﴿الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ

«У Кунда дўстлар бир-бирларига душмандир, магар (Аллоҳ йўлида дўстлашган) тақводор зотларгина (мангу дўстдирлар)» деди (Зухруф: 67).

Аллоҳга итоатсизлик асосида бир−бири билан дўстлашган ва биродарлашган кимсалар, Қиёмат кунида бир−бирларига душман бўлишади. Бу душманлик ва адоватнинг сабаби эса, бирларининг бошқаларига ботил ишларда ёрдамчи бўлишлари, (Тўғри йўлдан) озиш ва залолатга чорлашларидир. Тақволи дўстларнинг Қиёмат кунидаги бир−бирларига бўлган муҳаббати, дунёдагидан кўра қувватли ва комил бўлади. Чунки улар дунё ҳаётида бир−бирларига ёрдамчи, (Аллоҳга) итоат қилишга рағбатлантирувчи ва ёмонликлардан огоҳлантирувчи бўлишган эди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Яхши ва ёмон суҳбатдошнинг мисоли мушку анбар ташиган (аттор) ва босқончининг мисолига ўхшайди. Мушку анбарни ташиган одам ё ундан сизга беради ёки сиз ундан сотиб оласиз ёхуд ундан хушбўй ҳидни оласиз (ҳис этасиз). Босқончи эса ё кийимингизни ёқади ёки ундан бадбўй ҳидни оласиз (ҳис этасиз)» (Имом Бухорий 2101, 5534; Имом Муслим 2628. Абу Мусо разияллоҳу анҳу ривояти. Ҳадис лафзи Имом Муслимники).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам суҳбатдошнинг яхшилик ва ёмонлик нисбатига қараб салбий ёки ижобий таъсирлари борлигини айтиб ўтдилар ва яхши суҳбатдошга мушку анбарни кўтариб юрган одамни ташбеҳ қилдилар. Чунки бу одам билан бирга ўтирсангиз ундан сизга учта хислат кўчиб ўтади: ё у сизга мушкдан беради ёки ундан мушкни сотиб оласиз ёхуд ўзингиз, танангиз ва кийимларингизга унинг ширин ҳиди уради. Бинобарин, яхши суҳбатдошдан фойдаланасиз. Солиҳ ва саховатпеша одамлар билан бирга ўтириш манфаатлари ҳақида бир оздан кейин гапириб ўтамиз.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ёмон суҳбатдошни босқончига ўхшатдилар. Босқон – олов пуфланадиган ва ғализ теридан қилинган (темирчилик) асбоби(и) бўлиб («Умдатул Қорий» 9/308), ё ундан сачраган ёнилғи зарралари кийимингизни куйдиради ёки ҳеч бўлмаганида танангиз ва кийимингизга ундан чиққан қўланса ҳид ўрнашади. Бинобарин, сиз ёмон суҳбатдошлардан салбий таъсирлар оласиз ва бунинг тафсилотлари келгусида баён қилинади.

Имом Нававий раҳимаҳуллоҳ ушбу ҳадис ҳақида шундай деди: «Ушбу ҳадисда солиҳ ва эзгу ишларни қиладиган одамлар, мурувватли ва намунали ахлоқ эгалари билан бирга ўтиришнинг фазилати, бадкирдор, бидъатчи, ғийбатчи, ишсиз, фосиқ ва бошқа бадхулқ нарсалар билан шуғулланадиган одамлар билан суҳбатдош бўлишни таъқиқлаш баён қилинган» («Шарҳу Саҳиҳи Муслим» 16/178).

Ибн Ҳажар раҳимаҳуллоҳ айтди: «Ҳадисда суҳбатдош бўлиш билан дин ва дунёга зарар берадиган одамлар билан бирга ўтиришга таъқиқ, дин ва дунёга фойдаси бўлган одам билан бирга ўтиришга эса тарғиб бордир» («Фатҳул Борий» 4/324).

Саъдий раҳимаҳуллоҳ ушбу ҳадис ҳақида шундай дейди: «Мазкур икки мисол билан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шуни баён қилдилар: Сиз солиҳ суҳбатдошнинг барча ҳолатларида яхшилик ва катта фойдаларни қўлга киритасиз. У − қўлидаги мушкини ё совға қилиш ёхуд сотиш билан сизга манфаат келтирадиган атторга ўхшайди. Унинг олдида озгина ўтирсангиз ҳам, келган мушк бўйларидан кўнглингиз фараҳлайди. Солиҳ киши билан ҳамсуҳбат бўлиш эса, ўткир ҳидли мушкдан кўра фойдалироқ бўлган яхшиликларга эришишга сабабдир. Чунки, у сизга ё динингиз ва дунёйингизга фойдали бўлган нарсани ўргатади ёки насиҳат қилади ёхуд зарарли ишларингиздан огоҳлантириб, Аллоҳ таолога итоат қилиш, ота ва онага яхшилик қилиш, қариндош−уруғлар билан борди−келиш қилишга ташвиқ қилади, хатоларингиз айтади, гаплари, ишлари ва ҳолатлари билан олийжаноблик ва гўзал ахлоққа чақиради. Чунки, одамзот ўз дўсти ва суҳбатдоши билан таъсирланадиган қилиб яратилган. Табиат ва руҳлар эса сафарбар қилинган аскарлар бўлиб, бир−бирини яхшилик ёки ёмонликка етаклайди. Ҳеч бўлмаганида солиҳ суҳбатдошдан оладиган ҳамда ҳеч камситилмайдиган фойда, у билан бўлган дўстликни ўйлаб, яхшилик қилишда рақобатлашиб ва ёмонликлардан узоқ туриб, қабоҳат ва гуноҳларга қўл урмайсиз. У сизни ҳузурингизда ҳам, йўқлигингизда ҳам унутмайди ҳамда муҳаббати ва дуолари тириклигингизда ҳам, ўлганингиздан кейин ҳам фойда беради. Сизнинг унга боғлиқлигингиз ва унинг сизга бўлган муҳаббати туфайли сизни доимо мудафаа қилади. Чунки сизнинг бошингизга шундай ишлар келиши мумкинки, ўзингиз ўзингизни бевосита ҳимоя қила олмайсиз. Жумладан, у сизга фойдаси тегадиган шахс ва ишларни тавсия қилиши ҳам мумкин. …» («Баҳжату қулубил аброр: Олтмиш саккизинчи ҳадис»).

Келгуси сатрларда суҳбатдошнинг тафсилотлари, унинг салбий ва ижобий таъсирлари ҳақидаги мавзуни қаламга олар эканман, солиҳ дўстлардан териб олиниши мумкин бўлган айрим самараларни, унинг дунё ва охиратдаги инсонга бўлган яхши таъсирларини ҳам баён қиламан. Сўнгра, Аллоҳ йўлидаги муҳаббатнинг фазилати ва таъсирларини ҳам айтиб ўтаман. Чунки, дўстлик билан муҳаббат ўртасида чамбарчас боғлиқлик бор. Ундан кейин эса, разил ва бузғунчи одамлар билан суҳбатдош бўлиш ва ундан келиб чиқадиган зарар ва ҳалокатлар ҳақида сўз юритиб, мавзуни дўстларни танлашга тарғиб қилган айрим осорларни зикр этиш билан хотималайман.

Шубҳасиз нарсалардан бири шуки, одамлар ўзаро фарқли бўладилар. Уларнинг айримлари яхшилик очқичлари ва унга далолат қилгувчи бўлса, айримлари ёмонлик очқичи ва унга жалб қилгувчи бўлади. Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: «Дарҳақиқат, одамлар ичида яхшиликнинг очқичлари ва ёмонликнинг ёпгувчилари ҳамда ёмонликнинг очқичлари ва яхшиликнинг ёпгувчилари бор. Аллоҳ таоло қўлига яхшилик очқичларини берган одамларга муждалар, Аллоҳ таоло қўлига ёмонлик очқичларини берган одамларнинг ҳолига войлар бўлсин!» (Ибн Можа 216. Бу ҳадисни аллома Носируддин Албоний раҳимаҳуллоҳ ҳасан деган: «Саҳиҳу Сунани Ибн Можа» 1/46).

Солиҳ инсонлар билан суҳбатдош бўлишнинг самаралари

Хайр ишларни қилгувчи ва солиҳ инсонлар билан ўтиришдан ҳосил бўладиган яхшилик ва самаралар саноғига ета олмайдиган даражада кўп бўлиб, ушбу китобчада уларнинг айримларинигина эслатиб ўтаман.

Шулардан:

1 – Солиҳ инсонлар билан бирга ўтириш баракотлари суҳбатдошини қамраб, амали уларникидек бўлмасада, яхшиликлари унга ҳам ўтиб боради.

Бунга Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан Имом Бухорий ва Имом Муслим раҳимаҳумаллоҳлар қилган ривоят далолат қилади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Аллоҳ таолонинг йўлларни кезиб, зикр аҳлини қидирадиган фаришталари бор. Улар Аллоҳни зикр қилаётган одамларни кўрсалар (бир−бирларини): Қидирган нарсангизга келинглар!,− деб чақиришади. Улар улар (зикр аҳли)ни қуйи осмонгача қанотлари билан ўраб оладилар. Ўзи жуда яхши билсада Роббилари улардан: Бандаларим нима дейишмоқда?,− деб сўрайди. Фаришталар: Сенга тасбиҳ, такбир ва ҳамд айтиб улуғлашмоқда,− деб жавоб берадилар» дея узун ҳадисни айтдилар ва охирида шундай дедилар: «Аллоҳ таоло: Сизларни уларни мағфират қилганимга гувоҳ қиламан!,− дейди. Фаришталардан бири: Уларнинг орасидан улардан бўлмаган, балки, эҳтиёжи учун келган бир одам ҳам бор, −бошқа бир ривоятда эса: Уларнинг орасида хатокор фалончи банда ҳам бор. У ўтиб кетар экан улар билан бирга ўтириб қолган эди,− дейди. Аллоҳ: Улар – суҳбатдошлари бахтиқаро бўлмайдиган суҳбатдошлардир»− дейди. Бошқа бир ривоятда эса: (Аллоҳ): Уни ҳам мағфират қилдим. Чунки, улар − суҳбатдошлари бахтиқаро бўлмайдиган қавмлардир,− дейди (Имом Бухорий 6408, Имом Муслим 2689).

Абу Фазл Жавҳарий раҳимаҳуллоҳ: «Яхши одамларни суйган одамларга, уларнинг баракалари таъсир қилади. Бир ит фазилатли одамларни суюб, уларга ҳамроҳлик қилди ва Аллоҳ таоло уни муқаддас Қуръонида зикр қилди»− деди. У бу гапи билан Аллоҳнинг қуйидаги оятида зикр қилинган Ғордаги йигитларнинг итини назарда тутди:

﴿وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ

«Уларнинг итлари эса олди оёқларини остонага ёзиб ётур» (Каҳф: 18).

Қуртубий раҳимаҳуллоҳ ўз тафсирида Жавҳарий раҳимаҳуллоҳнинг сўзларини келтиргач шундай дейди: «Агар баъзи итлар бундай олий мақомга солиҳ ва авлиё инсонларга йўлдош бўлиш ва аралашиш билан эришган ва буни Аллоҳ таоло муқаддас Қуръонида зикр қилган бўлса, авлиё ва солиҳ инсонларни суйган ва улар билан аралашиб юрган муваҳҳид мўъминлар ҳақида нима деб ўйлайсиз?!» («ал−Жомеъ ли аҳкаамил Қуръан»: Каҳф сурасининг тафсири: 10/372).

Роғиб Исфаҳоний раҳимаҳуллоҳ айтди: «Айрим донишмандлар: Яхши одамлар атрофида ўтирган одамга, уларнинг баракаси юқади. Аллоҳнинг дўстлари билан бирга бўлганлар, гарчи Ғор йигитларининг ити каби ит бўлса ҳам, бахтиқаро бўлмайдилар,− дедилар» («аз−Зарийъа ила макааримил ахлаақ» 192).

2 – Одамзот суҳбатдошидан намуна олиш, унинг билими, амали, сулуки ва манҳажи билан таъсирланиш табиати билан
яратилган.

Яхши одамлар билан суҳбатдош бўлганлар, улардан таъсирланадилар. Мураббийлар намуна олиш йўли билан таъсирланиш, гап ва насиҳат билан ўрнак олишдан кўра таъсирчанроқ эканини жуда яхши билишади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Одам, дўстининг динида бўлади. Шундай экан, бировингиз ким билан дўстлашаётганига боқсин!»− дедилар [Абу Довуд 5/168, Термизий 2378, Имом Аҳмад 2/303, Бағавий «Шарҳус суннаҳ» 13/70 (бу ҳадисни Термизий ва аллома Албоний («ас−Силсилатус саҳиҳаҳ» 927) ҳасан дедилар. Алоий ҳам буни ҳасан деди («ан–Нақдус саҳиҳ» 11), Имом Нававий эса бу ҳадиснинг санадини саҳиҳ деди («Риёзус солиҳийн» 371)].

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ҳадисларида одам дўстига устиворлик ва салоҳиятнинг борлиги ёки йўқлигида ҳамшакл ва ўхшаш бўлишини баён қилдилар. Шу боис дўстларни танлашга рағбатлантириб: «Шундай экан, бировингиз ким билан дўстлашаётганига боқсин!»,− дедилар. Яъни, дўсти қандай одамлигини ўргансин ва у диндорлиги ва хулқида мақбул дўстлардан бўлсин.

Хаттобий раҳимаҳуллоҳ айтди: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг «Одам дўстининг динида бўлади» деб айтган ҳадисларининг маъноси шудир: Диндорлиги ва омонатдорлигига рози бўлганингиз одам билангина дўстлашингиз! Чунки, дўстлашганингиздан кейин у сизни ўз дини ва йўли сари етаклайди. Диндорлигингиз билан алданиб, ўзингизни хатарга отиб, дини ва йўли мақбул бўлмаган одам билан дўстлашиб қолманг!» («Китаабул узлаҳ» 141).

Суфён ибн Уйайна раҳимаҳуллоҳ айтди: «Фиръавнга қаранглар, унинг ёнида Ҳомон бор! Ҳажжожга қаранглар, унинг ёнида ундан кўра золимроқ бўлган Язид ибн Абу Муслим бор! Сулаймон ибн Абдулмаликка қаранглар, унинг дўсти – хатоларини тўғрилаб, Тўғри йўлга солиб турган Ражо ибн Ҳайваҳ бўлган!» («Китаабул узлаҳ» 141).

Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу айтди:

«Дўстнинг дўстига далолат қилгандек далолат қиладиган бирон нарса, ҳатто, оловга далолат қиладиган тутун ҳам йўқ!» (Мовардий «Адабуд дунё вад−дин» 167);

«Одамларга дўстларига қараб баҳо беринглар! Чунки, одам ўзига ёққан одам билан дўстлашади!» (Ибну Абид Дунё «Китаабул ихваан» 120).

Имом Молик раҳимаҳуллоҳ айтди: «Одамлар ҳам қушлар каби турли синфларга бўлинишади. Каптар каптар билан, қарға қарға билан, ўрдак ўрдак билан, булбул эса булбул билан бир хилдир. Одамлар ҳам ўз тоифаси билан билан биргадир!» (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 109).

Ибн Таймийя раҳимаҳуллоҳ айтди: «Одамлар каклик тўдасига менгзаб, бир−бирига ўхшаш табиати билан яратилгандир» («Мажмуъу фатаава» 28/150).

Баъзи донишмандлар: «Дўстингизни дўстлашишдан илгари таниб олинг!»,− дедилар (Мовардий «Адабуд дунё вад−дин» 167). Яъни, мазкур дўст сиз билан дўстлашишдан илгари ким билан дўстлашган бўлса, унинг йўли ва сулукида бўлади.

Ибн Ҳиббон раҳимаҳуллоҳ айтди: «Шахснинг феъли ва фаолиятига далолат қиладиган катта ҳужжат, унинг кимлар билан дўстлашгани ва кимларга муҳаббат қўйганига эътиборни қаратиш билан ён бўлади. Чунки, одамзот дўстининг динида бўлади. Учиб юрган қушлар ҳам ўз тури олдига қўнади» (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 108).

Адий ибн Зайд раҳимаҳуллоҳ айтди (Мовардий «Адабуд дунё вад−дин» 167):

Биров ҳақида савол бермай,

Дўстларини сен текшир!

Дунёдаги барча дўст,

Дўстига доим ўрнакдир!

Бир халқ ичида бўлсанг,

Сараси−ла бўл ўртоқ.

Расволардан кечгин воз,

Улар макони ботқоқ!

Мунтасир ибн Билол раҳимаҳуллоҳ айтди (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 109):

Айбу зийнат бўлган хулқлар

Қилган ишу, дўсту ёрда.

Шаклу шамойиллар ҳам,

Мойил бўлган дўсту ёрда.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Руҳлар сафарбар қилинган аскарлардир: бир−бирини танишса дўстлашади, танишмаса айрилишади» [Имом Муслим 2638. Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу ривояти. Имом Бухоирй раҳимаҳуллоҳ унга Оиша разияллоҳу анҳонинг ҳадисини илова қилди (3326)].

Хаттобий раҳимаҳуллоҳ айтди: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай демоқчилар: Руҳлар бу дунёда ҳам учрашадилар ва ўрталаридаги илк яралишдаги ўхшашлик ва нафратга кўра ё дўстлашадилар ёки бир−биридан нафратланадилар. Шу боис яхши одамнинг ўзига ўхшаганни суяётгани, унга мойил бўлаётгани ва унинг зиддидан нафратланаётганини, фосиқ одамнинг эса ўзига ўхшаганни суюб, ўзнинг зидди бўлганни ёмон кўраётганини кўрасиз» («Маъаалимус сунан би ҳаашиятил Мунзирий» 7/187).

Ибн Жавзий раҳимаҳуллоҳ айтди: «Ҳадисдан шуни тушуниш мумкин: агар одам ўзида фозил ва солиҳ одамга нисбатан нафратни кўрса, унинг сабабини қидириб йўқотиши ва мазамматли васфдан қутилиши керак. Бунинг акси ҳам худи шундай» («Далилул Фаалиҳийн» 2/237, «Фатҳул Баарий» 6/370).

3 – Солиҳ дўст камчиликларингизни кўрсатади.

Солиҳ дўст сизга заиф нуқталарингиз, хатоларингиз ва хулқингиздаги камчиликларингизни кўрсатади. Натижада, ўзингизни тузатиш, камчиликларни бартараф этиш ва айбларни йўқотишга киришасиз. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мўъминни мўъмин дўстининг камчиликларини кўргани боис ойнага ўхшатдилар. Мўъмин бу ойна билан ўз маънавий дунёси ва сулукидаги камчиликларини кўради. Чунки биродари унга, ойна ташқи камчиликларини кўрсатиб турганидек, ўз кўзи тушмаган ва идрок эта олмаган камчиликларини айтиб туради. Ўзаро камчиликларни айтиб туриш, солиҳ инсонларнинг машҳур одатларидан биридир.

Ҳасан Басрий раҳимаҳуллоҳ айтди: «Мўъмин – (мўъмин) биродарининг ойнасидир. Унда ёқтирмаган нарсасини кўрса тушунтиради, тузатади ва сиру ошкорада дўстини эҳтиёт қилиб, муҳофаза қилиб боради» (Ибн Абид Дунё «Китаабул ихваан» 131).

4 – Яхши дўстларингиз сизни бошқа одамлар билан боғлайди.

Яхши дўстларингиздан фойдаланганингиздек, улар таништирган одамлардан ҳам фойда оласиз. Бир солиҳ одам билан танишасиз ва унинг воситасида кўплаб солиҳ одамларга боғланасиз−ки, улар билан солиҳ одамнинг сизга қилган яхшиликлари кўпайиб бораверади.

5 – Сиз яхши дўстлар воситасида ўз хато ва камчиликларингиз билан танишасиз.

Солиҳ дўстингизнинг билими ва таблиғларига ўз амал ва сулукларингизни қиёслар экансиз, ибодатларингизда хато ва камчиилкларингизни ўрганасиз.

6 – Солиҳ дўст сабабли гуноҳларлардан воз кечасиз.

Сизнинг солиҳ одам билан бирга ўтиришингиз, уни ҳурматлашингиз ва жамиятдаги ўрни ва мақомини қадрлашингиз гуноҳлардан тийилишни тақозо этади. Ушбу муваққат тийилиш, ҳаром нарсалардан мудом тийилишинигизга сабаб бўлади.

7 – Солиҳ одам сизни билишингиз фойдлаи бўлган яхши ишларга йўллайди.

Масалан, сиз билмаган ёки адо этишда ялқовлик қилган фарзни ёхуд яхшиликларни кўпайтирадиган кўпгина нафл ва ихтиёрий ибодатларни кўрсатиб, сиз қилаётган ҳаром нарсалардан қайтариб, огоҳлантиради ҳамда эзгуликнинг саноқсиз лойиҳаларидан бирини қилишга рағбатлантиради.

8 – Солиҳ дўстнинг ўзингиздан билими, ибодати, даъвати, сулуки ҳамда эзгуликнинг кўпгина жиҳатларида устун эканини кўрасиз ва бунинг сиз учун икки тарафдан фойдаси бор:

Биринчи тараф: ўзингиздан устун одамни кўргач, сизда бўлиши мумкин бўлган ўз хислат ва амалларингиз билан кибрланиш туйғуси йўқолади.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уммати учун кибрланишдан қўрққан ва уни гуноҳлардан бири дея ҳисоблаган эдилар: «Агар гуноҳ қилсангизлар ундан кўра қаттиқроқ нарса сизларни ўраб олади. Кибрланишдан йироқ бўлингиз! Кибрланишдан йироқ бўлингиз!» (Қузоъий «Муснадуш Шиҳааб» 1447, Баззор «Кашфл астор» 3633, Мунзирий «ат−Тарғиб» 4/20, Ҳайсамий «Мажмаъуз завааид» 10/269, ҳадиснинг яанади яхшидир. Муҳаддис аллома Албоний бу ҳадисни ҳасан деди: «ас−Силсилатус Саҳиҳаҳ» 658).

Иккинчи тараф: бу, сизнинг яхши сифат ва амаллар учун мусобақа қилишингизга сабаб бўлади. Натижада, билим олиш, ибодат қилиш, сулукни тузатиш ва бошқа ишларга бўлган ғайратингиз ошади.

Шу боис Усмон ибн Ҳаким раҳимаҳуллоҳ шундай деган: «Диндорликда ўзингиздан устун, дунёдорликда ўзингиздан паст бўлган одамлар билан дўст бўлинг!» (Ибну Абид Дунё «ал−Ихваан» 125).

9 – Солиҳ дўстлар билан суҳбатдош бўлиш, барча амалларнинг тўрваси бўлган вақт – ҳаётни муҳофаза қилиш, демакдир.

10 – Солиҳ дўст сизни ҳузурингизда ҳам, йўқлигингизда ҳам ҳимоя қилади.

Натижада, сирларингизни очмайди, ҳурматингизни тўкмайди, ҳимояга муҳтож бўлган оғир онларингизда сизни мудофаа қилади.

11 – Шахс солиҳ ва сара инсонларни кўриши билан Аллоҳни ёдга олади.

Бунга воқеълик ва шариат далолат қилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Аллоҳ таолонинг дўстлари шундай одамларки, уларни кўриш биланоқ Аллоҳни ёдга олинади» [Суютий раҳимаҳуллоҳ бу ҳадисни «ал−Жомиъус сағийр»да Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳудан марфуъан ривоят қилган ва уни аллома Албоний раҳимаҳуллоҳ «Саҳиҳул Жомеъ»да (2557) ҳасан деган].

Бошқа бир ҳадисларида эса: «Сизларга ичингиздаги яхшиларингиздан хабар берайми?»− дедилар. Саҳобалар: Ҳа, ё Расулуллоҳ!,− дейишганида: «Сизларнинг яхшироқларингиз шундай одамларки, уларни кўриш биланоқ Аллоҳни ёдга олинади»− дедилар [Ибн Можа 4119. Асмо Язид қизининг ривояти. Ҳадиснинг санадини Бусирий раҳимаҳуллоҳ «Завааид»да ҳасан деган (3/273) ва унинг бунга Абдурраҳмон ибн Ғанам, Убода ибн Сомит, Абдуллоҳ ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳум ва бошқалардан нақл қилинган ҳужжатлари бор].

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мазкур икки ҳадисларида авлиё ва сара инсонларнинг кўрган одамларга таъсири бўлиб, кўришнинг ўзи билан Аллоҳни ёдга ола бошлайдилар. Шояд бунинг сабаби, кўрган одамнинг авлиё ва сара инсонларда ҳидоят, хомушлик, ҳайбат, иймон нури ва гўзал ахлоқни кўришлари бўлса ажаб эмас. Уларни бир кўришда шундай таъсир бўлар экан, улар билан бир даврада суҳбатдош бўлган ва уларнинг ёнида бўлган одамлар қандай бўлиши мумкин?!

Шунинг учун Мусо ибн Уқба раҳимаҳуллоҳ: «Дўстларимдан бирига дуч келсам, уни учратганим боис бир неча кун оқил бўлиб яшайман»− дер эди (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 92).

Суфён раҳимаҳуллоҳ айтди: «Кўпинча дўстларимдан бирини учратар эканман, учратганимдан сўнгра бир ой давомида оқил бўлиб яшар эдим» (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 93).

Абу Сулаймон раҳимаҳуллоҳ айтди: «Мен Ироқдаги дўстларимдан бирига нигоҳ ташлар ва ундан таъсирланиб, бир ой давомида амал қилар эдим» (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 92).

12 – Солиҳ дўстлар фаровонлик кунларингизда сиз учун зийнат ва йўлдош, оғир кунларингизда заҳирадир.

Улар қайғу ва аламларингизни енгиллатиш, муаммоларингизни ҳал қилишда катта ёрдамчидир. Сиз мусибатлар бостирган, йўлларингиз озайган ва қийналган кунларингизда уларнинг фикр ва маслаҳатлари билан кўнглингиз ёришади.

Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳу бир куни дўстларининг ҳузурига чиқди ва: «Сизлар ғамимни кетказгувчи (жило)ларсиз!»,− деди (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 92).

Аксам ибн Сойфий раҳимаҳуллоҳ айтди: «Дўстлар билан учрашиш, ғамларга тасаллидир!» (Ибну Абид Дунё «ал−Ихваан» 155).

Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳу айтди: «Ростгўй дўстлардан айрилма ва уларнинг даврасида яша! Чунки улар фаровонлик пайтида зийнат, оғир кунларда заҳирадир!» (Ибну Абид Дунё «ал−Ихваан» 116, Мақдисий «ал−Мутаҳааббийна филлаҳ» 31, Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 90).

Алий ибн Абу Толиб разияллоҳу анҳу айтди: «Дўстлардан айрилмангиз! Чунки, улар дунё ва охиратда заҳирадир!» (Абу Ҳомид Ғаззолий «Эҳяу улумид дийн» 2/160).

Довуд Тоий раҳимаҳуллоҳга биров: Менга васият қилсангиз?,− деганида: «Тақволи одамларга йўлдош бўл! Чунки, улар дунё аҳлининг сенга юки оз ва ёрдами кўп бўлганларидир!»,− деб жавоб берди (Ибну Абид Дунё «Китабул−Ихваан» 124).

Шабиб ибн Шайба раҳимаҳуллоҳ айтди: «Чин дўстлар – дунёнинг энг яхши даромадидир. Улар – фаровонлик пайтида зийнат, мусибатли онларда заҳира ва яхши тирикчилик ўтказишда ёрдамчидир» (Мақдисий «ал−Мутаҳааббийна филлаҳ» 30).

Айрим донишмандлар айтдилар: «Дўст ўлароқ диндор, насабли, фикрли ва одобли одамни танла! Чунки, у сенга муҳтож бўлганингда ҳожатбарор, мусибат онингда тасалли, ёлғизлигингда улфат ва фаровонлигингда зийнат бўлади» (Мовардий «Адабуд дунё вад−дийн» 168).

Абдулазиз Абраш раҳимаҳуллоҳ айтди (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 93, 94):

Кўп одамлар билан дўстлаш,

Дўстлар олтиндан қимматдир.

Мусибат онидаги бундай дўст,

Туғишган оғадан олийҳимматдир!

Маҳдий ибн Собиқ раҳимаҳуллоҳ айтди (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 93, 94):

Имконинг бўлса, кўп бўлсин дўсту ёринг,

Чунки, улар сенинг ёрдамчи−ю, дастёринг!

13 – Сизнинг солиҳ кишилар билан биродарлигингиз ва суҳбатдошлигингиз Қиёмат кунида қайғу ва аламлари бўлмаган ҳамда ғамгин бўлмайдиган кишилар қаторида бўлишингизга сабаб ва дўстлик ва улардан айрилмаслик, кафолатдир.

Аллоҳ таоло айтди:

﴿الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ يَا عِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

«У Кунда дўстлар бир-бирларига душмандир, магар (Аллоҳ йўлида дўстлашган) тақводор зотларгина (мангу дўстдирлар). (У Кунда уларга айтилур): «Эй, Бизнинг оятларимизга иймон келтирган ва мусулмон бўлиб ўтган бандаларим, бу Кун сизлар учун ҳеч хавфу-хатар йўқдир ва сизлар асло ғамгин бўлмайсизлар» (Зухруф: 67, 68).

14 – Сиз тириклигингизда ҳам, ўлганингиздан кейин ҳам уларнинг қилган ғоибона дуоларидан фойдаланасиз.

Бир−бирлари учун хайрли дуолар қилиш, солиҳ инсонларнинг одатларидир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мусулмон одамнинг дўсти учун қилган ғоибона дуоси − мустажобдир. Унинг тепасида вакил қилинган фаришта бўлади. Дўсти учун хайр дуо қилгани сайин вакил қилинган фаришта: Омийн, сенга ҳам ўшанча бўлсин!, дейди»− деганлар (Имом Муслим 2733. Уммуд Дардоъ разияллоҳу анҳо ривояти).

Убайдуллоҳ ибн Ҳасан раҳимаҳуллоҳ бир кишига: «(Солиҳ) дўстларни кўпайтир! Ўлиминг ҳақидаги хабар етиб боргач улардан сенга келган энг оддий нарса – уларнинг сенга қилган дуоларидир»,− деди (Ибну Абид Дунё «Китабул−Ихваан» 113).

Хатиб Бағдодий раҳимаҳуллоҳ «Таъриху Бағдаад» китобида машҳур қорилардан бири бўлган Тийб ибн Исмоил раҳимаҳуллоҳнинг таржимаи ҳолида шундай сатрларни ёзган: «Унинг уч юзта дўстининг рўйхати ёзилган варағи бўлиб, ҳар кеча уларнинг ҳаққига дуо қилар эди. Бир кеча дуо қилмай ухлаб қолди ва тушида унинг куняси билан: Абу Ҳамдун, бу кеча чироғингизни ёқмадингиз−ку!!,− дейилди. У (уйғониб) ўтирди ва варағини олиб, дўстларининг барчасига битта−биттадан дуо қилиб чиқди» («Таъриху Бағдаад» 9/361).

15 – Солиҳ инсонларнинг даврасидан жин ва инсон шайтонлар қўрқадилар.

Улар билан бирга ўтириш, шайтонларнинг васваса ва озорларидан тўсадиган мустаҳкам қалъадир. Бу, ёмон одамлар даврасининг аксидир. Ёмон одамлар давраси шайтонлариннг қароргоҳидир. Одам жамиятдан четда ёлғиз қолса ҳам, шайтон олиб келган ёмон васваса ва бузуқ фикрлар асирига айланади. Шу боис Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Жамоатдан айрилманг! Чунки бўри четда қолган (қўйни) ейди!»− деганлар [Имом Аҳмад 5/196, 6/446, Абу Довуд 547, Насоий 2/106. Аллома Албоний «Саҳиҳун Насоий»да бу ҳадисни ҳасан деган (1/184)].

16 – Аллоҳ учун бирга ўтириш, дўстлашиш ва зиёратлашиш, ҳадис қудсийда айтилганидек, Аллоҳнинг муҳаббатига сабабдир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Аллоҳ таборака ва таъоло айтди: Менинг муҳаббатим − Мен учун бир−бирига муҳаббат қўйганлар, бир−бирини зиёрат қилганлар ва бир−бири учун фидоийлик қилганлар учундир» [Имом Молик «Муваттоъ» 2/953. Бунинг санадини Абдул Бар ва имом Нававий «Риёзус солиҳийн»да (387−) ҳадисда саҳиҳ эканини айтди. Мунзирий «ат−Тарғибу ват−Тарҳиб» 3/340. Аллома Албоний «Саҳҳул Жомеъ»да (4331) саҳиҳ деди].

Бу ҳадисни Имом Молик раҳимаҳуллоҳ Муоз ибн Жабал разияллоҳу анҳу ривояти билан нақл қилган бўлса, Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳ Амр ибн Абаса разияллоҳу анҳунинг ҳадисини ушбу лафз билан нақл қилди: «(Аллоҳ таоло айтди): «Менинг муҳаббатим Мени деб бир−бирларини суйган одамлар учун, Менинг муҳаббатим Мени деб бир−бирларини зиёратлашган одамлар учун, Менинг муҳаббатим Мени деб бир−бирларига фидоийлик қилган одамлар учун, Менинг муҳаббатим Мени деб бир−бирлари билан дўстлашган одамлар учун лойиқ бўлди» [Мунзирий «ат−Тарғибу ват−Тарҳиб» 3/47. Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳнинг ровийлари ишончлидир. Табароний «ас−Салааса»да нақл қилди ва ҳадис лафзи уникидир. Ҳоким раҳимаҳуллоҳ ҳам бу ҳадисни ривоят қилди ва: Ҳадиснинг санади саҳиҳдир,− деди. Димётий «ал−Матжарур Робиҳ» (555 бет)да: Имом Аҳмад уни саҳиҳ санад билан ривоят қилди,− деди. Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳ бу ҳадисни Убода ибн Сомит разияллоҳу анҳудан ҳам ривоят қилди ва Мунзий ва Димётийлар уни икки жойда «саҳиҳ санад билан» дея нақл қилишди].

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу айтди: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Биров бошқа қишлоқдаги дўстини зиёрат қилди. Аллоҳ таоло унинг йўлига битта фариштани вакил қилиб қўйди. Фаришта олдига келган одамга: Қаёққа кетаяпсиз?,− деди. У: Мен шу қишлоқдаги бир дўстимнинг олдига кетаяпман,− деди. Фаришта: Унинг зиммасида олишингиз керак бўлган бирон неъмат борми?,− деб сўради. Одам: Йўқ, фақатгина, мен уни Аллоҳ учун яхши кўрдим,− деди. Фаришта: Мен сизга Аллоҳ таолонинг сизни у (дўстингиз)ни Аллоҳ йўлида яхши кўрганингиздек яхши кўрганини (айтиш учун юборилган) элчисиман,− деди» (Имом Муслим «Саҳиҳ: Китабул бирри вас силаҳ, Бабу фазлил ҳубби филлаҳ» 2567, «Шарҳун Нававий ли Саҳиҳи Муслим» 16/124).

17 – Солиҳ одамларнинг мажлислари – Аллоҳ азза ва жаллани зикр қилиш мажлисларидир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар:

«Бир қавм Аллоҳ азза ва жаллани зикр қилиб ўтирар эканлар, уларни фаришталар ўраб, раҳматлар қамраб олади, устларидан хотиржамлик ёғади ва Аллоҳ уларни ҳузуридаги зот (фаришта)лар ичида зикр қилади» (Имом Муслим 2700);

«Бир қавм Аллоҳни зикр қилиш учун тўпланишса ва бу билан Аллоҳнинг Ўзинигина қасд қилишса, самодан бир нидочи: (Ўрнинигиздан) кечирилган ҳолатингизда туринглар, сизларнинг ёмонликларингиз ҳасанотларга айлантирилди!,− дейди» [Имом Аҳмад 12480. Аллома Албоний: Ушбу ҳадиснинг санади ҳасандир, иншааллоҳ, деди («ас−Силсилатус саҳиҳаҳ» 2210. У «Саҳиҳул Жомеъ»да шунга ўхшаш ҳадисни зикр қилиб, унинг саҳиҳ эканини айтди 2/981].

18 – Аллоҳ йўлидаги дўстларини зиёрат қилиш билан банда севинади, босган одимлари ўзига ёқади ва жаннатдан катта қасрни ҳозирлаб қўяди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Бирон беморни кўрган ёки Аллоҳ йўлидаги биродарини зиёрат қилган одамга самодан нидо қилгувчи нидо қилади: Яхши иш қилдингиз ва юришларингиз яхши бўлди ва жаннатдан жой тайёрлаб олдингиз!» [Термизий 2008, Ибн Можа 1443. Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу ривояти. Бироқ, Ибн Можанинг ривоятида «Аллоҳ йўлидаги биродарини зиёрат қилган» жумласи йўқдир. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Ибн Ҳиббон раҳимаҳуллоҳ «Мавааридуз замъаан» китобида саҳиҳ деган бўлса (712), Албоний «Саҳиҳу Жомиъит Термизий»да ҳасан деган (2/195)].

Анас разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадисларини ривоят қилади: «Қайси банда биродарини Аллоҳ учун зиёрат қилса самодан бир нидо қилгувчи: Хуш бўлдинг ва сенга жаннат ҳам хуш бўлди!,− дейди. Аллоҳ таоло эса аршининг мулкида: Бандам мен учун зиёрат қилди. Унга зиёфат қилиш зиммамдадир!,− деб унга жаннатдан бошқа савобга рози бўлмади» [Баззор «аз−Завааид: Китаабул бирр вас−силаҳ, Бабуз−зиярати» 1918, Абу Яъло «Муснад» 4140, Мунзирий «ат−Тарғибу ват−Тарҳиб» 3/239, Димётий «ал−Матжарур Робиҳ» (534 бет)да: Баззор ва Абу Яъло яхши санад билан нақл қилишди,− деди. Ҳайсамий «Мажмаъуз завааид»да (8/178): Баззор ва Абу Яъло бу ҳадисни ривоят қилишди. Абу Яълонинг Маймувн ибн Ужлаандан бошқа ровийлари саҳиҳ ҳадис ровийлари бўлиб, у ҳам ишончли ровийдир,− деди].

Яна Анас разияллоҳу анҳу ривоят қилади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Жаннатдаги кишиларингиздан хабар берайми?»− дедилар. (Саҳобалар): Ҳа, ё Расулуллоҳ!,− дедилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Пайғамбар (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) жаннатда! (Абу Бакр) Сиддиқ жаннатда! Шаҳар четидаги дўстини Аллоҳ учун зиёрат қилган одам жаннатда!»− дедилар [Табароний «ал−Мўъжамус сағийр» 1/46. Димётий «ал−Матжарур Робиҳ» (545 бет)да: Иншааллоҳ, бу ҳадиснинг санади яхшидир,− деди. Табароний бу ҳадисни шунга яқин лафз билан Каъб ибн Ужрадан «ал−Мўъжамул кабийр»да ривоят қилди (307). Аллома Албоний бу ҳадисни «Саҳиҳул Жомеъ»да ҳасан деди (2604)].

19 – Хуллас, солиҳ дўст сизга диний ва дунёвий тарафлардан фойдалидир.

Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар:

«Мўъмин – бирга юрсанг ҳам, маслаҳат сўрасанг ҳам, шерик бўлсанг ҳам фойда беради. Унинг барча ишларида манфаат бор!» (Абу Наъим раҳимаҳуллоҳ: Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилган саҳиҳ ҳадисдир,− деди. «Ҳилятул авлия» 8/129);

«Мўъминнинг мисоли хурмога ўхшайди: ундан нимани олсанг сенга фойдадир» [Абдуллоҳ ибн Умар разияллоҳу анҳу ривояти. Табароний « ал−Мўъжамул кабийр» 2/411. Бу ҳадисни аллома Албоний «Саҳиҳул Жомеъ»да (5848) саҳиҳ деди. Ҳадиснинг асл матни эса икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида шундайдир: «Дарахтлар ичида бири борки, унинг япроқлари тушмайди ва ўзи мусулмонга ўхшайди. Унинг нима эканини менга айтиб беринглар−чи?» … Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўзлари жавоб бериб: «У – хурмодир!»− дедилар» (Имом Бухорий 61, Имом Муслим 2811)].

20 – Солиҳ дўстлар билан бирга ўтириш самараси, сизни Аллоҳ йўлидаги муҳаббатга олиб боради.

Муҳаббат бирга ўтиришни самара қилиб берганидек, бирга ўтириш ҳам муҳаббатни самара қилиб беради. Аллоҳ йўлидаги муҳаббатнинг нафс учун катта таъсири ва буюк самаралари бўлиб, Аллоҳ таоло унга катта ажру савоблар белгилаб қўйган. Ушбу фазилатлар ва унинг сон−саноқсиз самарали бўлгани боис, улар учун алоҳида баҳс ажратдим.

Аллоҳ йўлидаги муҳаббатнинг самара ва фазилатлари

А) Аллоҳ учун суюш Аллоҳнинг бандани хуш кўришига сабабдир.

Бир оз аввал Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Аллоҳ азза ва жалла айтди: Менинг муҳаббатим Мен учун бир−бирини суйган ва Мен учун бирга ўтиришган одамлар учун вожиб бўлди …» ҳадиси ҳамда фариштанинг Аллоҳ йўлидаги биродарини зиёрат қилган одамга: «Мен сизга Аллоҳнинг у (дўстингиз)ни Аллоҳ учун суйганингиздек сизни ҳам суйганини (айтиш учун) юборилган элчисидирман» дегани айтиб ўтилди.

Абуд Дардоъ разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан марфуъан шундай дейди: «Икки киши бир−бирини Аллоҳ йўлида ғоибона яхши кўрар экан, дўстини иккинчисидан кўра яхшироқ кўргани Аллоҳга бошқасидан кўра суюмлироқ бўлади» (Табароний ривоят қилган санад жуда ҳам кучлидир: «Мўъжамул авсат» 5279, Мунзирий «ат−Тарғиб» 4/46).

Б) Аллоҳ таоло бир−бирларини Аллоҳ учун суйган одамларни Аршининг соясидан бошқа соя бўлмаган кунда, Аршининг соясидан жой беради.

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг мана бу ҳадисини ривоят қилди: «Етти киши борки, Аллоҳ таоло уларга ўзининг соясидан бошқа соя бўлмаган кунда соя беради. … Аллоҳ учун бир−бирини суйган ва Аллоҳ учун бирлашиб, Аллоҳ учун айрилган икки киши» (Имом Бухорий 660, Имом Муслим 1031).

Яна Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу ривоят қилади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Аллоҳ Қиёмат кунида: Менинг улуғлигим билан бир−бирини суйганлар қани? Мен уларга (аршимнинг) соясидан бошқа соя бўлмаган кунда соя бераман,− дейди» (Имом Муслим 2566).

В) Аллоҳ учун суюш ва Аллоҳ учун нафрат этиш, банда иймонининг камолотига далолат қилади.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Аллоҳ учун суйган ва Аллоҳ учун ёмон кўрган, Аллоҳ учун берган ва Аллоҳ учун бермаган одам иймонини комил қилибди» (Абу Умома разияллоҳу анҳу ривояти. Абу Довуд 4681. Албоний бу ҳадисни саҳиҳ деган: «Саҳиҳул Жомеъ» 5965).

Г) Аллоҳ учун суюш, иймон ҳаловатини тотиш омилидир.

Икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу ҳадислари келган: «Уч хислат борки, улар кимда бўлса иймон ҳаловатини тотади: Аллоҳ ва Расули унга бошқа барча махлуқдан кўра севимлироқ бўлса, бировни Аллоҳ учун яхши кўрса ва Аллоҳ таоло қутқарганидан сўнгра куфрга қайтишдан жаҳаннамга отилишни ёқтирмаганидек нафрат этса» (Имом Бухорий 16, Имом Муслим 43).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Ким иймон таъмини тотмоқчи бўлса, бировни Аллоҳ учунгина суйсин!» [Имом Аҳмад 2/298, Баззор 63. Ҳайсамий раҳимаҳуллоҳ айтди: Бу ҳадисни Имом Аҳмад ва Баззорлар ривоят қилишди ва уларнинг ровийлари ишончлидир: «Мажмаъуз завааид» 1/90. Ҳоким раҳимаҳуллоҳ: Бу ҳадиснинг санади саҳиҳдир, бироқ Имом Бухорий ва Имом Муслимлар ривоят қилишмади, деди: 4/178. Бу ҳадисни аллома Албоний «Саҳиҳул Жомеъ»да ҳасан деди (5958)].

Д) Банда, солиҳ инсонларнинг салоҳияти ва устиворлигини суюш билан, қилаётган амали кўп бўлмаса ҳам, уларга ва уларнинг мартабаларига эришади.

Икки «Саҳиҳ» ҳадислар девонида Абдуллоҳ ибн Масъуд разияллоҳу анҳунинг ушбу ривояти нақл қилинган: «Бир одам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига келиб: Ё Расулуллоҳ, бир қавмни суйган, бироқ, уларга етиша олмаган одам ҳақида нима дейсиз?,− деб савол берди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Киши суйганлари билан биргадир»,− деб жавоб бердилар» (Имом Бухорий 6169, Имом Муслим 2640).

Яна айни манбаларда Анас разияллоҳу анҳу ривоят қилади: «Биров Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан: Қиёмат қачон бўлади?,− деб сўради. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Унга нимани ҳозирладинг?»,− дея сўрадилар. Одам: Мен намоз, рўза ва садақадан кўп нарса тайёрлай олмаган бўлсамда, Аллоҳ ва Расулини яхши кўраман,− деб жавоб берди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: «Сен суйганларинг билан биргасан!»,− дедилар. Биз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Сен суйганларинг билан биргасан!» деган сўзларидан жуда ҳам севиниб кетдик. Мен Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламни, Абу Бакр ва Умарни яхши кўраман ва уларга бўлган муҳаббатим туфайли, улардек амал қила олмаган бўлсамда, улар билан бирга бўлишни орзу қиламан» (Имом Бухорий 3688, 6171, 7153; Имом Муслим 2639. Улардаги ривоятлар фарқли лафзлар билан келган).

Алий разияллоҳу анҳу марфуъан ривоят қилди: «Киши қайси халқни яхши кўрса, улар билан маҳшарда бирга бўлади» (Табароний 2/40. Мунзирий раҳимаҳуллоҳ бу ҳадиснинг санади яхши эканини айтган: «атТарғибу ват−Тарҳиб» 4/51).

Е) Аллоҳ учун яхши кўришнинг фойдаларидан бири, Аллоҳ таоло бир бандани Аллоҳ учун суйган одамга лутфларини ёғдиради.

Аллоҳнинг лутфи бандасига бўлган иймон, фойдали билим, солиҳ амал ва бошқа неъматларни ўз ичига олади. Абу Умома разияллоҳу анҳу айтди: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Банда бошқа бандани Аллоҳ учун яхши кўрар экан, Аллоҳ унга лутфини ёғдиради» [Ибну Абид Дунё «Китаабул ихваан» 20, Мақдисий «Китаабул мутаҳааббийн» 8. Лафз ҳар иккисиникидир. Имом Аҳмад бу ҳадисни «Банда бошқа бандани Аллоҳ учун яхши кўрса, Роббиси азза ва жалла унга лутфларини ёғдиради» лафзи билан нақл қилди (5/259). Аллома Албоний ҳадиснинг санади ҳақида: Бу − жуда яхши Шом санадидир,− деди («ас−Силсилатус саҳиҳаҳ» 1256). Бу ҳадисни Суютий ва Муновий раҳимаҳумаллоҳлар саҳиҳ дейишган («Файзул Қадийр» 5/410)].

Ё) Аллоҳ йўлида бир−бирларини суйганлар учун нурли минбарлар бўлиб, уларга пайғамбару шаҳидлар ҳавас қиладилар.

Термизий раҳимаҳуллоҳ Муоз ибн Жабал разияллоҳу анҳудан келтирган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: «Аллоҳ таоло айтди: Менинг буюклигим учун бир−бирларини яхши кўрганларга нурли минбарлар бўлиб, уларга пайғамбарлар ва шаҳидлар ҳавас қилишади» [Термизий ривояти (2390). У бу ҳадисни ҳасан саҳиҳ деган бўлса, аллома Албоний «Саҳиҳул Жомеъ»да саҳиҳ деган (4312)].

Яхши одамлар билан дўстлашиш самараларини кўргач ва солиҳ одам билан дўстлашишнинг ҳар жиҳатдан дунё ва охиратда катта манфаатлари бор эканини аниқ бўлгач, (энди) муҳаббати ва дўстлиги дунё ва охиратда қандай бахтиқароликларга олиб боришини кўришимиз учун, муқобил тараф – ёмон дўстлар мавзусига ўтамиз.

Ёмон дўстнинг зарарлари

Ёмон дўстнинг дўстига дунё ва охиратда ҳар томонлама зарари бордир. Ёмон одамлар суҳбатидан келадиган барча фасод ва зарарларнинг олдини олиш анчагина қийиндир. Шояд улардан баъзиларини айтишнинг ўзи, оқилнинг бундай суҳбатлардан йироқ туришга етарли туртки бўлар.

1 – Ёмон дўстнинг зарарларидан бири, унинг сизда соғлом эътиқодингиз ҳақида шубҳа уйғотиб, ундан буришидир.

Аллоҳ таоло бу ҳақда Соффат сурасида шундай дейди:

﴿فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَدِينُونَ

«Бас улар (яъни аҳли жаннат) бир-бирларига қараб савол-жавоб қилурлар. (Шундай суҳбатларнинг бирида) улардан бири деди: «Менинг бир дўстим бор эди. У (менга) «Ростдан ҳам сен (ўлганимиздан сўнг яна қайта тирилишимизни) тасдиқ этгувчиларданмисан? Бизлар ўлиб, тупроқ ва суякларга айланиб кетган вақтимизда ҳақиқатан ҳам (қайта тирилтирилиб) жазолангучимизми?» дер эди» (Соффат: 50 − 53).

Сиз ёмон дўстлари кофир бўлиб ўлишида катта рол ўйнаган Абу Толибнинг ҳикоясига қулоқ беринг: Имом Бухорий ва Имом Муслим раҳимаҳумаллоҳлар Мусайяб ибн Ҳазн разияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар: «Ўлим тўшагида ётган Абу Толибнинг олдига Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам келдилар ва унинг ҳузурида Абу Жаҳл ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн Умайяларни кўрдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам (Абу Толибга): «Амаки, Аллоҳнинг даргоҳида сиз учун ҳужжат қилишим учун «Ла илаҳа иллаллоҳ» (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ) жумласини айтинг!»− дедилар. Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Умайя: Ҳой Абу Толиб, сиз Абдулмутталибнинг миллатидан воз кечасизми?!,− дейишди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам (шаҳодат) калимасини таклиф қилгани сайин у иккиси ўз сўзларини такрорлашар эди. Ҳатто Абу Толибнинг охирги гапи: Мен Абдулмутталибнинг динидаман!, бўлди ва «Ла илаҳа иллаллоҳ» деб айтишдан воз кечди» (Имом Бухорий 1360, Имом Муслим 34).

Дўстим, сиз ёмон дўстлар қилган ишга қаранг: Абу Толибни адаштирдилар, ўжарлик билан жаҳаннамга топширдилар! Аллоҳ таоло бундай дўстлардан асрасин!

2 – Ёмон дўст ўз суҳбатдошини ўзи каби мункар ва гуноҳ ишларни қилишга чорлайди ва шуни севади.

Шайхулислом Ибн Таймийя раҳимаҳуллоҳ бу ҳақда шундай дейди: «Дарҳақиқат, мункар аҳлининг кўпи мункарларини суйган одамни яхши, ёмон кўрганларни эса ёмон кўрадилар. Шунинг учун ҳам дунёвий ва шаҳвоний ишларда шу ишларни танлаган ва шерик бўлан одамларни ё раҳбар, қароқчилик ва бошқа гуноҳларда ёрдамчи бўлиш, ёки, шаробхўрликда ўртоқ бўлиш учун танлайдилар ёхуд ҳасад қилганлари боис ўзларидан кўра яхшиликни кўп қилиб, устунлигини кўрсатиб, бошқалардан раҳмат олиш билан ажралиб туриши ва ўз зарарларига ҳужжат бўлиши ёда ўзи ёки даъво қилган жойидаги раҳбарлар зарар бериб қўйиши ёхуд унинг миннати ҳамда хатари тагида қолиш ва бундан бошқа сабаблар боис ёқтирмайдилар. Аллоҳ таоло айтди:

﴿وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ

«Аҳли китобларнинг кўпчилиги сизларни, иймонли бўлганингиздан кейин (яъни ҳозир), уларнинг ўзларига ҳам ҳақиқат очиқ равшан бўлганидан кейин ҳасад қилганлари сабабли куфрга қайтаришни истайди» (Бақара: 109).

Аллоҳ таоло мунофиқлар ҳақида шундай деди:

﴿وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً

«Улар ўзлари кофир бўлганлари каби сизлар ҳам кофир бўлиб, улар билан баробар бўлиб қолишларингизни истайдилар» (Нисо: 89).Усмон разияллоҳу анҳу: «Зония барча хотин−қизлар зино қилишини яхши кўради»− деди» («Мажмуъу фатаава» 28/150−151).

3 – Одам ўз табиатига кўра суҳбатдошининг одатлари, ахлоқи ва ишлари билан таъсирланади.

Юқорида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Киши дўстининг динида бўлади. Бас, бировингиз ким билан дўстлашаётганига диққат қилсин!» ҳадиси ўтди. Демак, суҳбатдошдан дўсти таъсирланади, унинг табиатини олади. Баъзилар: «Ёмон одамлар билан бирга ўтиришдан сақланинг! Чунки, табиатингиз унинг табиатини ўғирлаб олганини сезмай қоласиз»− дейишган (Роғиб Исфаҳоний «аз−Зариъаҳ ила макааримиш шариаҳ» 193).

4 – Ёмон одамни кўришнинг ўзи сизга унинг ошкора ёки хуфёна қилган гуноҳларини эслатади.

Натижада, ғофил ва банд бўлган пайтларида кишининг кўнглига ўша гуноҳлар келади. Обид инсонни кўриш ибодат қилишга муваффақ қилган Аллоҳни хотирлатади. Осийни кўриш эса маъсиятга етаклаган Шайтонни эслатади. Роғиб Исфаҳоний раҳимаҳуллоҳ шундай дейди: «Суҳбатдош суҳбатдошига ўзининг гаплари ва ишлари билангина эмас, кўриниши билан ҳам таъсирини ўтказади. Суратларга қараш ҳам, суратдаги одам ахлоқининг қараётган одамга ўтишига таъсир қилади» (Роғиб Исфаҳоний «аз−Зариъаҳ ила макааримиш шариаҳ» 193).

5 – Ёмон одам сизни ёмон одамларга олиб боради ва улар сизга зарар беришади.

Улар суҳбатдошингиздан ҳам разилроқ бўлишлари мумкин.

6 – Ёмон дўст айбу камчиликларини сиздан яширади ва сиз уларни кўра олмайсиз.

У хатоларини сизга чиройли нарсалардек, гуноҳларни қалбингизга оғирлиги бўлмагандек, ибодатлардаги ғофилликни эса оқибати хайрлидек кўрсатади.

7 – Ёмон дўстлар билан бирга шаҳват ва лаззатларга ғарқ бўлиш ёки уларнинг таъқиқлашлари ёхуд ёмон одамлар билан бирга юрганингиздан уялганингиз туфайли солиҳ ва эзгу ишларни қиладиган одамлар суҳбатидан маҳрум қоласиз.

Натижада, солиҳ одамлардан узоқлашганингизга қараб яхшилик ва эзгуликлардан маҳрум бўласиз.

8 – Ёмон дўстлар билан бирга ўтирган одам ўз ишларини уларнинг қилмишларига қиёслайди.

Натижада, ўзининг ёмон ишларини уларникининг олдида арзимас деб билади. Бу эса унинг ҳаддан ошиши, Тўғри йўлдан оғишининг кучайиши, солиҳ амалларни камситиши, энг камида, ўзининг ҳолатини севиб кибрланишига сабаб бўлади. Кибр эса, юқорида айтиб ўтилганидек, ҳалокатли иллатдир.

9 – Ёмон дўстларнинг ўтиришлари қўшиқ, чақимчилик, ғийбат, ёлғон, лаънатлаш каби ҳаром ва маъсиятлардан холи бўлмайди.

Бундай ўтиришларда иштирок этаётган одам ё бу гуноҳларга рози бўлади ёки уларни таъқиқлашга тиришади. Бироқ, ўша даврадан ажрала олмай, гуноҳларга ўртоқ бўлади. Чунки, уламоларниг айтишича, инкор этиш – мункар давом этаверса даврадан айрилишни тақозо этади. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деган:

﴿وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آَيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

«Қачон Бизнинг оятларимизни (масхара қилишга) киришаётган кимсаларни кўрсангиз, то бошқа гапга киришгунларича улардан юз ўгиринг! Энди агар шайтон ёдингиздан чиқарса, эслаганингиздан сўнг бу золим қавм билан бирга ўтирманг!» (Анъом: 68);

﴿وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آَيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ

«Ахир Аллоҳ сизларга Китобда: «Қачонки Аллоҳнинг оятлари инкор қилинаётганини ва масхара қилинаётганини эшитсангизлар, то бошқа гапга ўтмагунларича ундай кимсалар билан бирга ўтирманглар», деган сўзларни нозил қилган эди-ку?! (Модомики, улар билан ўтирган экансиз), демак, сизлар ҳам шак-шубҳасиз уларнинг ўзисиз. Албатта, Аллоҳ барча мунофиқ ва кофирларни жаҳаннамга жамлагувчидир» (Нисо: 140).

10 – Ёмон одам билан дўстлашиш ва суҳбатдош бўлиш, заррача ихтилоф ва зарар келиши билан тўхтайди ва ўрнини нафрат эгаллайди.

Абдуллоҳ ибн Муътазз раҳимаҳуллоҳ айтди: «Ёмон дўстлар мусибат пайтида қочишади ва неъматлар сероб бўлганида атрофингда гир айланишади» (Хаттобий «Китаабул узлаҳ» 194).

Алий ибн Довуд раҳимаҳуллоҳ айтди (Мақдисий «Китабул мутаҳоббийна филлаҳ» 37 б.):

Аллоҳдан бошқаси чун дўст бўлганларнинг,

Дўстликлари мангу эмас, инонгин ҳардам.

Аллоҳ чун дўст бўлган дўстлар хайрли,

Муҳаббату софликлари доимо ҳамдам.

Абу Ҳасан Тиҳомий раҳимаҳуллоҳ айтди («Девонут−Тиҳомий» 315 б.):

Икки нарса бирдан кетар йўқ бўлиб:

Ёшлик бебошлиги, бадбахт дўстлиги…

Айрим донишмандларнинг муҳрига шу нақшлар солинган эди: «Биров сени бирон иш сабабли яхши кўрган бўлса, ўша иши битиши билан сендан айрилади» (Хаттобий «Китаабул узлаҳ» 151).

Ибн Ҳиббон раҳимаҳуллоҳ айтди: «Оқил инсон ёмонлар билан дўст бўлмайди. Чунки уларнинг дўстлиги гиналарни ўз ичига олган оташ парчасидир. Ёмон одам ҳақиқий дўстликни билмас ва ваъдасига вафо қилмас» (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 101 б.).

Шайхулислом Ибн Таймийя раҳимаҳуллоҳ айтди: «Одамлар бир−бирларига ўз ихтиёрлари билан гуноҳу тажовузда ҳамкор бўлсалар ҳам, бир−бирларидан нафрат этадилар. Товус (раҳимаҳуллоҳ): Икки киши Аллоҳдан бошқаси учун бирлашсалар, албатта, жанжаллашиб айриладилар, деган. Агар дўстлик икки кишининг манфаати асосига қурилмаган бўлса, унинг оқибати адоват бўлади. Уларнинг манфаатлари эса, дўстликлари Аллоҳ учунгина бўлса амалга ошади. Агар бири иккинчисининг манфаати учун фидокорлик қилса ёки қилган талабларига ёрдамчи бўлса, бундай йўллар билан бир−бирларини рози қилишга уринишнинг ҳеч қандай фойдаси йўқ. Чунки бундай ҳаракатлар ҳам ўзаро нафрат, душманлик ва лаънатлашга олиб боради. Уларнинг ҳар бири бошқасига: Сен бўлмасайдинг мен бу ишни қилмасдим! Бу менинг ва сенинг ҳалокатингдир!,− дейди» («Мажмуъу фатаава» 15/128, 129).

11 – Ёмон дўстлар билан жўралик бу дунёда давом этсада, Охират келиши билан узилиб, Аллоҳ таоло айтганидек, адоват ва нафратга айланади:

﴿الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ

«У Кунда дўстлар бир-бирларига душмандир, магар (Аллоҳ йўлида дўстлашган) тақводор зотларгина (мангу дўстдирлар)» (Зухруф: 67).Дўстликнинг нафрат ва адоватга айлинш сабаби, гуноҳ ва тажовузга ҳавкорликдир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай деди:

﴿وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا

«Иброҳим айтди: «Сизлар фақат ҳаёти дунёдаги ўзаро ошна-оғайнигарчилигингизни кўзлаб, Аллоҳни қўйиб, бутларни ушладинглар. Ҳали қиёмат кунида айримларингиз (яъни пешволарингиз) айримларингиздан (эргашувчилардан) тонур, айримларингиз айримларингизни лаънатлар. Сизларнинг борар жойингиз дўзахдир. (У жойда) сизлар учун ёрдамчилар йўқдир»» (Анкабут: 25).

Ибн Таймийя раҳимаҳуллоҳ айтди: «Улардан бири шериклигидан зарар кўрса ва гуноҳ қилганига шоҳид бўлса, бошқасини кофирга чиқариб, лаънат қила бошлайди» («Мажмуъу фатаава» 15/129).

12 – Фисқу фужур ўтиришларининг кўпида Аллоҳни ёд қилинмайди.

Бу эса ўша ерда иштирок этган кимсалар учун Қиёмат кунида ҳасрату надомат бўлади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ҳақда шундай деганлар: «Бирон қавм ўтиришларнинг биронтасидан Аллоҳни ёдга олмай турар эканлар, гўё ўлимтик устидан тургандек турадилар ва бу ўтиришлари Қиёмат кунида улар учун пушаймонлик бўлади» [Абу Довуд 4855, Имом Нававий бу ҳадисни «Риёзус солиҳийн»да (838) ва аллома Албоний «Саҳиҳул Жомеъ»да (5750) саҳиҳ деган].

13 – Ёмон дўстлар билан бирга ўтириш вақтни беҳуда ўтказиш ҳисобланиб, удан Қиёмат кунида сарҳисоб қилинади.

14 – Сиз ёмон дўстлар билан таниласиз ва ҳаққингизда ёмон гумонлар айланиб юради.

Хуллас, ёмон одамлар ўзларига яқинлашганларга дунё ва охиратда зарар келтиради.

Абдурраҳмон Саъдий раҳимаҳуллоҳ айтди: «Хуллас, ёмон одамлар билан дўстлашиш ва уларга яқин бўлиш, ҳар тарафдан зиёндир. Улар сабабли қанча одам ҳалок бўлди, қанча одам эса сезган ва сезмаган ҳолатида уларнинг етовида ҳалокатли маконларга етиб борди» (Аллома Носир Саъдий «Баҳжату қулубил аброр», 68− ҳадис).

Шунинг учун Абу Асвад Дуалий раҳимаҳуллоҳ: «Аллоҳ таоло ёмон дўстдан кўра зарарли махлуқотни яратмади»− деди (Суютий «аш−Шиҳаабус саақиб фий заммил халили вас−соҳиб» 32 б.).

Нафсининг дунё ва охиратда нажот топишини хоҳлаган оқил, ёмон одамларга аралашишдан йироқ бўлиши, улардан қочиши ва бу ишга эътиборсиз қарамаслиги лозим.

Ушбу баҳснинг хотимасида, ёхши ва ёмон дўстларнинг осорларини кўриб ўтгач, сизларга ўтиришларни танлаш ва унга тарғиб ҳақида баъзи осорларни тақдим этмоқчиман.

Дўстларни танлаш ҳақида нақл қилинган осорлар

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Мўъмин билангина дўст бўл ва таомингни тақводоргина есин!». Бу ҳадисни Имом Аҳмад (3/38), Термизий (2395) ва Абу Довуд (4832) ривоят қилдилар ва уни Бағавий («Шарҳус суннаҳ» 13/69) ва Ибн Муфлиҳ («ал−Аадаабуш шаръийя» 3/561) келтирди.

Хаттобий раҳимаҳуллоҳ ушбу ҳадисга «Китаабул узлаҳ» китобида қилган шарҳида шу сатрларни ёзган: «Бунинг маъноси: Таомингизни тақводорларгина есин! Чунки ҳамтовоқлик дўстликни тақозо этиб, кўнгилларни жамлайди. Сиз аралашган ва хос дўстларингизнинг тақволи бўлишига ҳаракат қилинг!» («Китаабул узлаҳ» 142 б.).

Луқмон ўғлига шундай деди: «Ўғилчам, Аллоҳга тақво қилгандан кейин, солиҳ ўртоқ билан дўстлашини унутма!» (Хаттобий «Китаабул узлаҳ» 110 б.).

Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳу айтди:

«Ўзингизга алоқаси бўлмаган нарса ҳақида гапирманг! Душманингиздан йироқ туринг! Омонатдор дўстингиздангина хотиржам бўлинг! Аллоҳдан қўрққан ва Аллоҳга итоат қилган дўстгина омонатдор бўлади. Фосиқ одамлар билан бирга юрсангиз, сизга фосиқлигини ўргатади ва унга сирингизни берманг ҳамда ишларингизда Аллоҳдан қўрқадиган одамлар билангина машварат қилинг!» (Хаттобий «Китаабул узлаҳ» 144 б.);

«Одамзотга Исломдан сўнгра солиҳ дўстдан кўра яхшироқ (неъмат) берилмаган» (Муҳаммад Зубайдий «Итҳаафус саадатил муттақийн» 144 б.).

Алий разияллоҳу анҳу айтди: «Дўстлардан айрилмангиз! Чунки, улар дунё ва охиратда заҳирадир. Ахир, жаҳаннам аҳлининг:

﴿فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ

«Бизнинг на оқловчи ва на самимий дўстлари бор» (Шуаро: 100, 101) оятдаги сўзларига қулоқ солмайсизми?!» (Абу Ҳомид Ғаззолий «Иҳяу улумид дийн» 2/160).

Ғаззолий раҳимаҳуллоҳ айтди: «Ийсо алайҳиссалом: «Кўриниши сизларга Аллоҳни эслатадиган, гаплари амалингизни кўпайтирадиган, амали Охиратга рағбатлантирадиган одамлар билан бирга ўтирингиз!»,− деди» (Муҳаммад Ғаззолий «Иҳяу улумид дийн» 2/159).

Ҳасан Басрий раҳимаҳуллоҳ айтди: «Бировингиз Аллоҳ йўлида бир биродарини кўпайтирса, ўша билан (Аллоҳ ҳузуридаги) мақомини юксалтади» (Ибн Ҳажар «ал−Матолибил аалия» 4/10).

Абу Дардоъ разияллоҳу анҳу айтди: «Агар учта нарса бўлмаса Ернинг устида эмас, остида бўлишни хоҳлар эдим: хурмонинг сараларини танлашгандек сўзларнинг сарасини танлаган дўстларим, Аллоҳга юзларимни тупроққа белаб қилган саждаларим ва Аллоҳ йўлидаги бориш ёки келишлар» (Имом Аҳмад «аз−Зуҳд» 135 б.).

Муҳаммад ибн Восеъ раҳимаҳуллоҳ айтди: «Бу дунёда жамоат билан ўқилган намоз ва дўстлар билан учрашишдан бошқа лаззатлироқ нарса қолмади» (Имом Аҳмад «аз−Зуҳд» 313 б.).

Билол ибн Саъд раҳимаҳуллоҳ айтди: «Сизга дуч келгач Аллоҳни эслатган дўстингиз, ҳар учрашганида кафтингизга олтин танга кафтлаган дўстингиздан кўра яхшироқдир!» (Ибн Муборак «аз−Зуҳд» 167 б., «Ҳилятул авлия» 5/225).

Айрим донишмандларга: «Бойликларнинг қайси бири яхшироқ?»,− деб савол берилганида: «Аллоҳга бўлган тақводан сўнгра солиҳ биродар!»,− деб жавоб берди (Ибну Абид Дунё «ал−Ихваан» 133 б.).

Суфён раҳимаҳуллоҳга: «Ҳаётнинг суви нима?»,− деб савол берилганида: «Дўстлар учрашуви!»,− деб жавоб берди (Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 93 б.).

Салафларнинг айримлари: «Дўстларни қидиришда сустлашган одам энг ожиз инсонлардан бири бўлса, дўстларни қўлдан чиқарган одам ундан ҳам баттардир»− деди (Ғаззолий «Иҳяу улумид дийн» 2/180).

Муҳаммад ибн Восеъ раҳимаҳуллоҳдан: «Дунёдаги энг афзал амал нима?»,− деб сўралганида: «Тақво ва эзгулик билан яқинлашган дўстлар билан йўлдош, биродарлар билан суҳбатдош бўлиш. Шундагина ўрталарида келишмовчиликлари бартараф бўлади»− деб жавоб берди (Ибну Абид Дунё «ал−Ихваан» 28 б., Мақдисий «Китабул мутаҳааббийна филлаҳ» 30 б.).

Молик ибн Динор раҳимаҳуллоҳ айтди: «Яхши одамлар билан елкангда тош кўтаришинг, фожирлар билан ёққа қориштирилган хурмодан қилинган ҳалво – хабисани тановул қилишингдан кўра яхшироқдир», деб ушбу байтларни ўқиди:

Яхши одамлар−ла дўст бўл, мусулмон бўлиб қутиласан,

Ёмонларга бир кун дўст бўлган, доим пушаймон бўлган».

(Қуртубий тафсири 13/27, Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 100 б.).

Ҳилолур Раъй раҳимаҳуллоҳ айтди: «Кучли дўстликлар, Аллоҳ азза ва жалла йўлида бўлган дўстликлардир» («Таҳзибу таърихи Димашқ» 1/439).

Маъмун раҳимаҳуллоҳ айтди: «Мулк ва фарзанд муҳаббатига ғолиб бўлган дўст – солиҳ дўстдир» (Ғарнаатий «Жаннатур ризо фи таслим лимаа қоддараллоҳу ва қазо» 3/68).

Суфён Саврий раҳимаҳуллоҳ шу байтларни мисол қилиб келтирар эди:

Дўст бўлмоқчи бўлсанг мардлар билан,

Ишларини текшир бўш кетмасин замон,

Омонатли ва тақводор одамни топсанг,

Ўша қувонч, айрилмагин ундан ҳеч қачон!

(Ибну Абид Дунё «ал−Ихваан» 115 б., Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 105 б.).

Муҳаммад ибн Имрон раҳимаҳуллоҳ айтди:

Одамзот дўстлари билан кучлидир.

Кафтлар бўғим билан кучли бўлгандек.

Бўғимлари кесилган кафтда йўқдир куч,

Кесилган билакда иш бўлмагандек!

(Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 86 б.).

Қуртубий раҳимаҳуллоҳ ўз тафсирида айрим шоирларнинг ушбу байтларини келтирган:

Ёмон дўстдан узоқлаш,

кес унинг арқонини.

Кўрмасанг ундан яхшилик,

айланиб ўт ёнини.

Содиқ дўстга меҳр қўй,

қилма у билан тўполон.

Соф дўстликка эришасан,

ҳалим қолсанг ҳар замон!

(Қуртубий тафсири 13/26).

Бошқа шоир шундай деди:

Қайси жойда дуч келсанг ҳам,

Яхши одам бўлсин йўлдошинг.

Яхши йўлдош ким?, десанг агар.

Зарофатли бўлар қардошинг!

Одамлар ҳам ўхшар тангага,

Бири яхши, бири гўрсўхта.

Тангаларнинг бири ҳақиқий,

Бири эса гоҳида сохта!

(Ибн Ҳиббон «Равзатул уқало» 105 б., Қуртубий тафсири 13/26).

Хотима

Дўстим, яхши ва солиҳ одамлардан айрилманг ва ўзингизни шунга кўниктиринг! Уларнинг билимлари, ахлоқлари ва амалларидан ўрнак олиб, фикр ва тавсияларидан баҳраманд бўлинг! Эсимдан чиқмай шуни ҳам айтиб қўяй, сиз гоҳида у одамлардан ҳам камчиликлари, фарқли табиат ва тарзлари туфайли озор чекишингиз мумкин. Ўша пайтда сабр қилинг ва доимо қуйидаги оят кўз ўнгингизда турсин ва уни қалбингизга ёзиб қўйинг:

﴿وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا

«Сиз ўзингизни эртаю, кеч Парвардигорларининг юзини – розилигини истаб, Унга илтижо қиладиган зотлар билан бирга тутинг! Кўзларингиз ҳаёти дунё зийнатларини кўзлаб, улардан ўтиб (ўзга аҳли дунёларга боқмасин)! Ва Биз қалбини Бизни зикр қилишдан ғофил қилиб қўйган, ҳавойи-нафсига эргашган ва қилар иши исрофгарчилик бўлган кимсаларга итоат этманг!» (Каҳф: 28).

Аллоҳ таолодан мени ва сизларни қўлимиздан ушлаб дунё ва охират саодатига етаклайдиган солиҳ дўстларни топишга муваффақ қилиши, яхшиликларни қилиб, ёмонликлардан воз кечишга муяссар айлаши, ҳар биримизни яхшиликлар очувчиси ва ёмонликлар ёпувчиси қилиши ҳамда Ўзининг раҳмат қароргоҳида бирлаштиришини тилайман. Омийн!

Аллоҳ таоло пайғамбаримиз Муҳаммад ибн Абдуллоҳга, Унинг оиласи ва барча асҳобларига салавоту саломлар йўлласин…

 

 

Фойдаланилган манбалар

1- «الآداب الشرعية والمنح المرعية»، لابن مفلح، مكتبة الرياض الحديثة بالرياض.

2- «إتحاف السادة المتقين شرح إحياء علوم الدين»، للزبيدي، دار الفكر.

3- «إحياء علوم الدين، للغزالي»، مكتبة دار الإرشاد، القاهرة.

4- «الإخوان لابن أبي الدنيا»، ت محمد عبد الرحمن طوالبة، ط دار الاعتصام.

5- «أدب الدنيا والدين»، للماوردي، ت مصطفى السقاء، مطبعة مصطفى الحلبي.

6- «بلوغ المرام من أدلة الأحكام»، لابن حجر، ت محمد حامد الفقي، المكتبة التجارية الكبرى.

7- «بهجة قلوب الأبرار، وقرة عيون الأخيار، شرح جوامع الأخبار»، للسعدي، مطبعة الكيلاني.

8- «تاريخ بغداد»، للخطيب البغدادي، دار الكتاب العربي، بيروت.

9- «الترغيب والترهيب»، للمنذري، مكتب الإرشاد.

10- «تفسير القرآن العظيم»، لابن كثير، ط دار الشعب.

11- «جامع البيان عن تأويل آي القرآن»، لابن جرير الطبري، ط مصطفى الحلبي، الطبعة الثالثة 1388هـ.

12- «جامع الترمذي» ت: أحمد محمد شاكر، المكتبة الإسلامية.

13- «الجامع لأحكام القرآن»، للقرطبي، دار إحياء التراث العربي، بيروت.

14- «حلية الأولياء»، لأبي نعيم الأصبهاني، دار الكتاب العربي، بيروت.

15- «الدرر المنثور في التفسير بالمأثور» للسيوطي، دار الفكر للطباعة والنشر، بيروت.

16- «دليل الفالحين شرح رياض الصالحين»، لابن علان الصديقي، مطبعة الحلبي.

17- «ديوان أبي الحسن التهامي»، مكتبة المعارف، الرياض، 1402هـ.

18- «الذريعة إلى مكارم الشريعة»، للراغب الأصبهاني، مكتبة الكليات الأزهرية بمصر.

19- «روضة العقلاء ونزهة الفضلاء»، لابن حبان، ت. محمد محي الدين عبد الحميد، ط. دار الكتب العلمية، بيروت.

20- «رياض الصالحين»، للنووي، ت: الألباني، ط المكتب الإسلامي.

21- «الزهد»، للإمام أحمد، دار الكتب العلمية، بيروت.

22- «الزهد» للإمام ابن المبارك، ت: حبيب الرحمن الأعظمي، دار الكتب العلمية، بيروت.

23- «السلسلة الصحيحة»، للألباني، المكتب الإسلامي.

24- «سنن ابن ماجة»، ت: محمد فؤاد عبد الباقي، المكتبة الإسلامية، تركيا.

25- «سنن أبي داود»، ت: عزة عبيد الدعاس، دار الحديث، حمص.

26- «سنن النسائي»، بعناية عبد الفتاح أبو غدة، مكتب المطبوعات الإسلامية بحلب.

27- «شرح السنة»، للبغوي، ت: شعيب الأرناؤوط وزهير الشاويش، المكتب الإسلامي.

28- «الشهاب الثاقب في ذم الخليل والصاحب»، للسيوطي، ت: أحمد عبد الفتاح، مكتبة التراث الإسلامي، القاهرة.

29- «صحيح البخاري» ت: محمد فؤاد عبد الباقي، مع فتح الباري، ط السلفية.

30- «صحيح الجامع الصغير وزيادته»، للألباني، ط المكتب الإسلامي.

31- «صحيح سنن ابن ماجة»، للألباني، ط المكتب الإسلامي.

32- «صحيح سنن أبي داود»، للألباني، ط المكتب الإسلامي.

33- «صحيح سنن الترمذي»، للألباني، ط المكتب الإسلامي.

34- «صحيح سنن النسائي»، للألباني، ط المكتب الإسلامي.

35- «العزلة»، للخطابي، ت: ياسين السواس، دار ابن كثير، دمشق.

36- «عمدة القاري شرح صحيح البخاري» للعيني، ط مصطفى الحلبي، مصر.

37- «الفتاوى»، لابن تيمية، جمع عبد الرحمن بن قاسم وابنه محمد، تصوير، الطبعة الأولى.

38- «فتح الباري شرح صحيح البخاري»، ت: محمد فؤاد عبد الباقي، ط السلفية.

39- «فيض القدير شرح الجامع الصغير»، تأليف المناوي، دار المعرفة، بيروت.

40- «كتاب المتحابين في الله»، للمقدسي، ت: مجدي السيد إبراهيم، مكتبة القرآن، القاهرة.

41- «كشف الأستار عن زوائد البزار»، للهيثمي، ت: حبيب الرحمن الأعظمي.

42- «المتجر الرابح في ثواب العمل الصالح»، للدمياطي، ت: محمد رضوان وآخر، مؤسسة الخدمات الطباعية، بيروت.

43- «مجمع الزوائد ومنبع الفوائد»، للهيثمي، دار الكتاب العربي، بيروت.

44- «المستدرك على الصحيحين»، لأبي عبد الله الحاكم، دار الكتاب العربي، بيروت.

45- «مسند أبي يعلى الموصلي»، ت: حسين سليم أسد، دار المأمون للتراث بدمشق.

46- «مسند أحمد بن حنبل»، المكتب الإسلامي، بيروت.

47- «مسند الشهاب»، للقضاعي، ت: حمدي السلفي، مؤسسة الرسالة، بيروت.

48- «مصباح الزجاجة في زوائد ابن ماجة»، للبوصيري، ت: موسى محمد علي وآخر، ط دار التوفيق النموذجية.

49- «المطالب العالية بزوائد المسانيد الثمانية»، لابن حجر، ت: حبيب الرحمن الأعظمي، المطبعة العصرية بالكويت.

50- «معالم السنن للخطابي»، مع مختصر المنذري، ت: أحمد شاكر ومحمد الفقي، دار المعرفة، بيروت.

51- «المعجم الصغير»، للطبراني، نشر المكتبة السلفية، المدينة المنورة.

52- «المعجم الكبير»، للطبراني، ت: حمدي السلفي، الدار العربية، بغداد، ط أولى 1398هـ.

53- «المغني عن حمل الأسفار في الأسفار تخريج ما في الإحياء من الأخبار»، للعراقي، بهامش الإحياء، مكتبة دار التراث، القاهرة.

54- «المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج»، للنووي، ط المطبعة المصرية.

55- «موارد الظمآن إلى زوائد ابن حبان»، ت: محمد عبد الرزاق حمزة، دار الكتب العلمية، بيروت.

56- «موطأ الإمام مالك»، ت: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربية.

57- «النقد الصحيح لما اعترض عليه من أحاديث المصابيح»، للعلائي، ت: عبد الرحيم قشقري.